Порт-Артур (йыр)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
«Порт-Артур»
Йыр
Жанр

башҡорт халыҡ йыры

Башҡарыу теле

башҡорт телендә

Авторы

халыҡ

«Порт-Артур» — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй. Тәүге тапҡыр 1938 йылда Ғ. З. Сөләймәнов тарафынан Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы 2-се Төрөкмән ауылында Ғиниәт Үтәрбаевтан яҙып алына һәм «Башҡорт халыҡ йырҙары» китабында баҫтырыла. Артабанғы яҙмаларын Ю. И. Ғәйнетдинов, Ф. Х. Камаев, Р. С. Сөләймәнов башҡара. Драматик характерҙағы йыр.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йырҙың тексы

Порт-Артур тигән таш ҡала
Күп ҡалаларға баш ҡала.
Һары диңгеҙ буйҙарында
Ҙур ҡалаларҙан һанала.

Ай-һай, Порт-Артур,
Була торғайның матур.

Порт-Артур тигән ҡалаға
Япондар туп аталар.
Аямай дошман, аямай
Таш ҡоймаһын ваталар.

Ай-һай, Порт-Артур,
Була торғайның матур.

Дошмандарҙан уны яҡлап,
Күп ирҙәр башын һала.
Ирҙәр үлә, башын һала,
Бөтмәҫ дандары ҡала.

Ай-һай, Порт-Артур,
Була торғайның матур.

Япондар туп аталар,
Порт-Артурҙы ваталар.
Ҡайһы аяҡһыҙ, ҡайһы ҡулһыҙ,
Ҡысҡырышып яталар.

Легендаһы буйынса, «Порт-Артур» башҡорт халыҡ йырын рус-япон һуғышында (1904—1905 йылдарҙа) Порт-Артур ҡәлғәһен һаҡлауҙа ҡатнашҡан башҡорттар ижад иткән. Порт-Артур — Ҡытайҙың Ляодун ярымутрауының иң көньяҡ нөктәһендә урынлашҡан ҡала. Уның үҙ исеме — Люйшюнь.

1898 йылдағы килешеү буйынса, Рәсәй уны ваҡытлыса ҡуртымға ала. 1904 йылдың ғинуарында япондар Порт-Артурҙа торған урыҫ эскадраһына ҡапыл һөжүм итәләр. Ошонан урыҫ-япон һуғышы башланып китә. Һуғыш биш ай дауам итә. Һөҙөмтәлә урыҫ армияһы еңелә. Был һуғышта бик күп башҡорт ҡатнаша. Уларҙың күптәре Рәсәй мәнфәғәте өсөн яу ҡырында башын һала. Ошо ваҡиға тураһында башҡорттар «Порт-Артур» тигән йыр сығара.

Йырҙа һуғыштың фажиғәле мәлдәре һәм урыҫ армияһының Алыҫ Көнсығыштағы баш командующийы генерал А. Н. Куропаткиндың хыянаты тураһында хикәйәләнә.

Порт-Артур көйө алмаш пентатоникаға ҡоролған. Йыр квадрат структуралы ике периодтан торған ике өлөшлө форманан ғибәрәт, көйөнә киң диапазон, икенсе өлөшөндә регистрҙың аҡрынлап түбәнәйеүе күҙәтелә.

Порт-Артур йырын композитор А. Т. Кәримов тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәрткән.

Башҡарыусылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Порт-Артур йырын татар йырсыларынан Илсөя Бәдретдинова[1], башҡорт йырсыларынан С. Ә. Абдуллин, Р.Ғ. Бүләкәнов, Р. Р. Ҡарабулатов, И. М. Мирхәйҙәров башҡара.

Көйҙөң ҡулланылыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йырҙың көйө Ф. Ә. Ғәскәров, Х. Ә. Ишбирҙин, Р. М. Саттаров ҡуйған шул уҡ исемле бейеүҙәрҙә ҡулланыла.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]