Тунберг Грета

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Тунберг Грета
Рәсем
Заты ҡатын-ҡыҙ[1]
Гражданлығы Flag of Sweden.svg Швеция
Тыуған ваҡыттағы исеме швед. Greta Tintin Eleonora Ernman Thunberg
Тыуған көнө 3 ғинуар 2003({{padleft:2003|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:3|2|0}})[2][3] (16 йәш)
Тыуған урыны Швеция[2]
Атаһы Сванте Тунберг[d][4]
Әсәһе Малена Эрнман[d][5][6]
Туған тел швед теле
Һөнәр төрө защитник окружающей среды
Эшмәкәрлек төрө смягчение изменений климата[d], political ecology[d] һәм youth activism[d]
Сәнғәт йүнәлеше Школьная забастовка за климат[d]
Девиз тексы Unite Behind the Science һәм Stå upp bakom forskningen
Испытал влияние от Ingmar Retzhog[d][7]
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Телгә алынған хеҙмәттәр I decembertid[d][8] һәм The 1975[d]
Әүҙемлек осороноң башы Ошибка Lua в Модуль:Wikidata на строке 199: Функция для отображения свойства не найдена.
Надето knit cap[d][9]
Состояние здоровья синдром Аспергера[d][10][11], селективный мутизм[d][12] һәм обсессивно-компульсивное расстройство[d][13][14]
Рабочая рука правша[d]
Ҡатнашыусы Всемирный экономический форум[d][15], 2018 United Nations Climate Change Conference[d], Fridays for Future protest in Hamburg 1 March 2019[d], Fridays for Future protest in Berlin 29 March 2019[d], Brilliant Minds[d], Skavlan[d][16], Svenska idrottsgalan[d][17], Fridays for Future protest in Berlin 19 July 2019[d], The Daily Show[d], September 2019 climate strikes[d], 2019 UN Climate Action Summit[d], Greta Thunberg's TED speech[d], Voyage of Greta Thunberg[d] һәм Vi i femman[d]
Транскрипция в МФА ˈɡreːta ˈtʉːnˌbærj
Описан на сайте Lua хатаһы: expandTemplate: template "ref-no" does not exist.
Commons-logo.svg Тунберг Грета Викимилектә

Грета Тинтин Элеонора Эрнман Тунберг (швед. Greta Tintin Eleonora Ernman Thunberg; 3 ғинуар 2003 йыл) — 15 йәшенән швед парламенты эргәһендә ҡаршылыҡ белдерә башлаған швед уҡыусыһы. Ул Риксдаг алдында даими рәүештә «климат өсөн мәктәп забастовкаһы» тип яҙылған плакат менән ултыра, шул ысул менән климат буйынса Париж килешеүе нигеҙендә климаттың үҙгәреүенә ҡаршы көрәш буйынса кисектергеһеҙ эшмәкәрлеккә саҡыра. Уның ғәмәле башҡа илдәрҙәге йәштәргә шундай уҡ демонстрациялар үткәреүгә этәргес була. Был ҡаршылыҡты улар «климат өсөн мәктәп забастовкаһы» йәки «киләсәк өсөн йомалар» тип атала[18].

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Грета 2003 йылдың 3 ғинуарында Стокгольм ҡалаһында тыуа. Уның әсәһе Малена Эрнман — швед опера йырсы, атаһы — актер Сванте Тунберг. Олатаһы — актер Олоф Тунберг.

2018 йылдың ноябрендә TEDx конференцияһында Грета, климат үҙгәреүе тураһында беренсе тапҡыр 8 йәшендә ишетеүен, әммә ни өсөн бер кем дә бының өсөн бер нәмә лә эшләмәүен аңламауын белдерә.

Йылда 11 йәшендә Грета депрессия кисерә, һөйләшмәй һәм ашамай башлай. Ике ай эсендә 10 килограмға ябыға [сығанағы 40 көн күрһәтелмәгән]. Һуңынан уға — Аспергер синдромы[19], фәнни-компульсив тарҡалыу[20][21] һәм селектив мутизм диагнозы ҡуйыла. Грета фекеренсә, селектив мутизм уның өсөн, «кәрәк ваҡытта ғына фекер белдереү мөмкинлеге. Хәҙер — тап шундай ваҡыт». Аспергер синдромын ул «бүләк», тип иҫәпләй, күпселектән айырмалы рәүештә, ул уның донъяны ҡабул итеүен «ҡара-аҡ төҫтәрҙә» билдәләй. Ата-әсәһе уның ҡәтғилеген һәм принципиаллеген ошо синдром менән бәйләй.

2018 йылдың майында Грета Тунберг Svenska Dagbladet швед гәзите ойошторған климат тураһындағы мәҡәләләр конкурсы еңеүселәренең береһе була. Уның мәҡәләһе гәзиттә баҫылғандан һуң Dalsland Fossilfritt экология ойошмаһы активисы Бу Торен бәйләнешкә сыға (швед. Bo Thorén). Тунберг уларҙың бер нисә осрашыуында ҡатнаша һәм уларҙың береһендә Торен мәктәп уҡыусыларының климат үҙгәреүенә ҡаршы баш күтәрә алыр ине, тигән фекер әйтә. Тунберг белдереүенсә, идея Флорида штаты мәктәптәрендә атыштарҙың йышайыуы сәбәпле, Америка уҡыусыларының забастовкаларына нигеҙләнә. Ул башҡа йәштәрҙе был сарала ҡатнашырға өгөтләй, әммә береһен дә ҡыҙыҙҡһындыра алмай, шуға күрә яңғыҙы ғына ҡаршылыҡ акцияһы башлай. Швециялағы үҙенең мәктәп забастовкаһы хаҡында Тунберг: «Әгәр ҙә ҡаршылыҡ күрһәтмәһәм, эстән үлгәндәй булам», — ти[22].

Гретаның атаһына уның дәрес ҡалдырыуы оҡшамай, әммә ул, уның фекерен мәктәптә ихтирам итәләр, тип белдерә һәм ҡыҙының бәхетле булыуын теләй[22]. Грета ғаиләһен веганлыҡҡа күсергә һәм углерод эҙҙәрен кәметеү өсөн самолетта осоуҙы туҡтатырға инандыра[19].

Экологик әүҙемлек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Грета бөтә донъя буйынса кешеләрҙе «мәктәп забастовкаларына» илһамландыра. Уның асылы — йома көн дәрестәр урынына балалар урамға сығып, сәйәсмәндәрҙең һәм йәмәғәтселектең иғтибарын климат көрсөгөнә йәлеп итергә тырыша.

2018 йылдың декабрендә һәм 2019 йылдың майында Грета БМО-ның генераль секретары Антониу Гуттерреш менән осраша һәм ул забастовкаларҙы хуплап: «Минең быуын климаттың драмтик үҙгәрешен еңә алманы. Йәштәр быны тоя. Уларҙың асыулы булыуына аптырайһы түгел», — ти[23].

2019 йылдың ғинуарында Тунберг Давос форумында ҡатнаша. Сараға поезда килә[24]. Ул сәйәсмәндәрҙе һәм бизнесмендарҙы тәүәккәллеккә саҡыра[25].

2019 йылдың 21 февралендә Европа социаль-иҡтисади комитеты конференцияһында сығыш яһай[26].

2019 йылдың 29 — 31 мартында Берлинда, Бранденбург ҡапҡалары алдына йыйылған 25 000 кеше алдында сығыш яһай[27]. 30 мартта Грета «Алтын камера» махсус немец призына лайыҡ була. Приз тапшырыу тантанаһындағы телмәрендә ул билдәле кешеләрҙе үҙҙәренең йоғонтоһон климат кризисы менән көрәшкә ярҙам итеүҙә ҡулланырға саҡыра[28].

2019 йылдың апрелендә Страсбургта Европа парламенты вәкилдәре менән осрашыуҙа ул ҡатнашыусыларҙы өсөн «Брексит өсөн ашығыс өс саммит йыйыу һәм тирә-яҡ мөхиттең, климаттың боҙолоуына бағышланған бер генә ашығыс саммит йыймауҙа» тәнҡитләй. Уның сығышы оҙайлы көслө алҡыштарға күмелә[29].

2019 йылдың майында Шварцнеггер тарафынан Париж килешеүен тормошҡа ашырыуҙы ашыҡтырыу маҡсатында ойошторолған конференцияла Арнольд Шварценеггер, БМО-ның генераль секретары һәм Австрия президенты менән осраша[30]. Һуңғы доклад яҙып МГЭИК-тың һуңғы докладынан өҙөмтә килтереп, ул: «Әгәр беҙ яҡынса 2030 йылға тиклем бер ни ҙә эшләмәһәк, кире ҡайтарып һәм контролләп булмаған сылбырлы реакция башланасаҡ. Ҡайтыу нөктәһен үтеп китәсәкбеҙ», — ти[31].

Наградалары һәм премиялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

2019 йылдың мартында швед Риксдагының оппозициялағы Һул фирҡәнең ике депутаты (Йенс Хольм һәм Хокан Свеннелинг)[32][33]), Норвегия стортингының оппозицион Һул социалистик партияһының өс депутаты (Фредди Андре Овстегорд, Мона Фагерос һәм Ларс Халтбреккен)[34]) Грета Тунбергты Нобелдең тыныслыҡ премияһына тәҡдим итә[35][36]. Быны улар, әҙәр беҙ бер нәмә лә эшләмәһәк, глобаль йылыныу һуғышҡа, низағҡа һәм ҡасаҡтар барлыҡҡа килеүгә сәбәп буласаҡ, тип дәлилләй[37].

2019 йылда Швецияла Йыл ҡатын-ҡыҙы тип иғлан ителә[38].

2018 йылда «Time» Гретаны йылдың иң йоғонтоло 25 үҫмер араһында индергән[39]. 2019 йылдың апрелендә Time уны, йылдың йоғонтоло 100 кешеһенең береһе, тип атай[40]. Ә 2019 йылдың майында ул журнал тышлығында сыға[41].

2019 йылдың 7 июнендә Грета һәм Fridays for future («Киләсәк хаҡына йома») хәрәкәте Намыҫ илсеһе исемен — Аmnesty internationalдың юғары наградаһын ала. Грета әйтеүенсә, был награда климатты яҡлау забастовкаһында ҡатнашҡан барыһыныҡы ла[42].

2019 йылдың июлендә Францияла Грета Нормандияға төшөү ветерандағы ҡатнашлығында «Азатлыҡ премияһын» ала . Премияның аҡсалата өлөшө — 25 000 евро. Грета был аҡсаны эшләү өсөн «климат ғәҙеллеге өсөн эшләүсе һәм планетаның көньяғында ғәҙәттән тыш экологик һәм климатик хәл-торошҡа дусар булған кешеләргә ярҙам итеүсе»[43] дүрт ойошмағы бирәсәге тураһында белдерә.

Эшмәкәрлегенә баһа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Британия журналисы Джо Сандлер Кларк фекере буйынса, Тумбергтың климат өсөн мәктәп забастовкалары иғтибар үҙәгенә сыҡҡас, климат үҙгәреүен инҡар итеүселәр уны «дискредитацияларға» тырыша[44]. The Guardian һул либераль баҫмаһы кллумнисы Адитья Чакрабортти, Грета Тунбергты тәнҡитләү «шәхси бысраҡ өйөү» формаһын алды, тип билдәләй.

Contrepoints француз либертариан баҫмаһынан Дрие Годефреди Гретаның нефть тармағы вәкиләде адресына ғәйеп ташлауына бәйле,15 йәшлек тәнҡитле аңы үҫешмәгән баланың асыҡтан-асыҡ кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт тураһында фекер йөрөтөүен шик аҫтана ала[45].

Швецияла Грета Тунберг эшмәкәрлеге айырым уң сәйәсмәндәр һәм публицистар тарафынан тәнҡиткә дусар була. Журналист Изобель Хэдли-Кампц Hufvudstadsbladet фин гәзитендә, сәйәсмәндәрҙе Тунбергтың уларға ҡарағанда үҙ эшен яҡшыраҡ башҡарыуы тынғы бирмәй, тигән фекер белдерә[46].

Библиография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. https://www.theguardian.com/science/2018/sep/01/swedish-15-year-old-cutting-class-to-fight-the-climate-crisis
  2. 2,0 2,1 Lobbe A. À 15 ans, elle remet les dirigeants mondiaux à leur place! — 2018.
  3. Munzinger Archiv — 1913.
  4. Greta Thunberg
  5. Gretas hälsa blev starten för Ernmans klimatkampSchibsted, 1884. — ISSN 1101-2412
  6. Dagens Nyheter / под ред. P. Wolodarski, G. Herlitz, T. LarssonBonnierkoncernen, 1864. — ISSN 1101-2447
  7. https://www.zdf.de/nachrichten/heute/interview-ingmar-rentzhog-glaube-dass-greta-deutlich-mehr-kritik-bekommt-100.html
  8. https://www.instagram.com/p/eu2mNfS-Az/
  9. https://www.francetvinfo.fr/meteo/climat/climat-greta-thunberg-mene-la-revolte-des-jeunes_3202577.html
  10. ЦДФ — 2019.
  11. ExpressenThomas Mattsson, 2015.
  12. The Guardian / A. Rusbridger — 2019. — ISSN 0261-3077
  13. https://www.ft.com/content/4df1b9e6-34fb-11e9-bd3a-8b2a211d90d5
  14. https://blogs.spectator.co.uk/2019/02/whats-behind-climate-change-activist-greta-thunbergs-remarkable-rise-to-fame/
  15. Gersemann O. WEF 2019: In Davos stößt das Greta-Prinzip an seine Grenzen // Die Welt / Hrsg.: S. AustWeltN24, 2019. — ISSN 0173-8437
  16. https://smdb.kb.se/catalog/id/003862869
  17. Sportbladet — 2000.
  18. Watts, Jonathan. Greta Thunberg, schoolgirl climate change warrior: ‘Some people can let things go. I can’t’, The Guardian (11 март 2019). 8 июнь 2019 тикшерелгән.
  19. 19,0 19,1 «Я хочу, чтобы вы запаниковали». Как Грета Тунберг прогуляла школу и стала главным экоактивистом мира
  20. What’s behind climate change activist Greta Thunberg’s remarkable rise to fame?
  21. Greta Thunberg: ‘All my life I’ve been the invisible girl’
  22. 22,0 22,1 Crouch, David. The Swedish 15-year-old who's cutting class to fight the climate crisis, The Guardian (1 сентябрь 2018). 8 июнь 2019 тикшерелгән.
  23. Guterres, António. The climate strikers should inspire us all to act at the next UN summit | António Guterres, The Guardian (15 март 2019). 23 май 2019 тикшерелгән.
  24. https://nplus1.ru/material/2018/11/30/carbon-footprint
  25. 'Our house is on fire': Greta Thunberg, 16, urges leaders to act on climate // The Guardian, 25.01.2019
  26. Clare Roth Swedish student leader wins EU pledge to spend billions on climate. Reuters (2019-02-21).
  27. Greta Thunberg joins German students for climate protest in Berlin  (инг.). Clean Energy Wire (2019-03-29). 8 июнь 2019 тикшерелгән.
  28. Greta Thunberg Calls Out Celebrities To Face Climate Crisis In Powerful Speech  (инг.). www.plantbasednews.org. 8 июнь 2019 тикшерелгән.
  29. Rankin, Jennifer. Forget Brexit and focus on climate change, Greta Thunberg tells EU, The Guardian (16 апрель 2019). 8 июнь 2019 тикшерелгән.
  30. Greta Thunberg and Arnie team up to terminate climate change (en-US). Energy Live News (2019-05-29). 8 июнь 2019 тикшерелгән.
  31. Greta Thunberg Joins Arnold Schwarzenegger & More To Deliver Speeches On Climate | TIME (2019-05-28). 8 июнь 2019 тикшерелгән.
  32. Культ Греты Турнберг: как школьница завоевала мир, прогуливая уроки
  33. Riksdagsförvaltningen Ledamöter & partier. 11 июнь 2018 тикшерелгән.
  34. 16-летнюю Грету Тунберг выдвинули на Нобелевскую премию мира
  35. Шведская школьница Грета Тунберг номинирована на Нобелевскую премию мира. 20 июль 2019 тикшерелгән.
  36. Шведская экоактивистка Грета Тунберг выдвинута на Нобелевскую премию мира | DW | 14.03.2019. 20 июль 2019 тикшерелгән.
  37. Greta Thunberg—Swedish Teen who Inspired School Climate Strikes—Nominated for Nobel Peace Prize (2019-03-14). 8 июнь 2019 тикшерелгән.
  38. dpa. Schulstreik fürs Klima – Klimaaktivistin Greta Thunberg in Schweden "Frau des Jahres"  (нем.) (8 March 2019). 8 март 2019 тикшерелгән.
  39. TIME's 25 Most Influential Teens of 2018  (инг.) (2018-12-07). 8 август 2019 тикшерелгән.
  40. Greta Thunberg: The 100 Most Influential People of 2019 (en-us). 8 июнь 2019 тикшерелгән.
  41. How Teen Climate Activist Greta Thunberg Got Everyone to Listen. 8 июнь 2019 тикшерелгән.
  42. Climate activists Greta Thunberg and the Fridays for Future movement honoured with top Amnesty International award  (инг.). www.amnesty.org. 8 июнь 2019 тикшерелгән.
  43. Climat: Greta Thunberg lauréate du Prix Liberté en Normandie // Le Figaro, 21.07.2019
  44. Joe Sandler Clarke. The Climate Change Deniers Trying to Discredit Greta Thunberg, Vice (7 February 2019).
  45. Quand l’écologie politique embrigade les enfants  (фр.). Contrepoints (2019-01-30). 14 май 2019 тикшерелгән.
  46. Heidi Hakala Svartmålandet av Greta Thunberg: "Kritikerna skjuter budbäraren"  (фин.) (2019-04-25). 3 август 2019 тикшерелгән.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]