Төйәләҫ (йыр)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску

«Төйәләҫ» — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй. Тәүге тапҡыр 1931 йылда Ғ. З. Сөләймәнов Башҡорт АССР-ының Баймаҡ-Таналыҡ районы 1-се Төрөкмән ауылында (Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Баймаҡ районы) яҙып ала. «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында Хөсәйен Әхмәтов яҙмаһында баҫтырыла. Варианттарын Ф. Х. Камаев, Л. Н. Лебединский яҙып ала. Лирик характерҙағы йыр.

Йырҙың тексы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Төйәләҫкәй буйы бигерәк йәмле,
Аҡ тирмәләр ҡороп та йәйләргә,
Төйәләҫ буйҙары;
Ҡайҙа ла ғына барһаң, дуҫ-иш кәрәк,
Ҡаршы сығып атыңды бәйләргә,
Төйәләҫ буйҙары.
Төйәләҫкәй буйын, әй, тал алған,
Ат саптырам тиһәң дә, тал яман,
Төйәләҫ буйҙары;
Донъялыҡта ғына, эй, ни яман,
Йәштән етем ҡалһаң да, шул яман,
Төйәләҫ буйҙары.
Төйәләҫкәй буйы, эй, һары тал,
Ир балалар менә лә ат итеп,
Төйәләҫ буйҙары;
Сит илдәрҙә йөрөп, илеңә ҡайтһаң,
Үҙ туғаның тора ла ят итеп,
Төйәләҫ буйҙары.

Риүәйәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Беренсе вариант

Был йыр Төйәләҫ йылғаһы үҙәнендәге бер ауылда булған хәлдәргә бәйле ижад ителгән. Бер мәл, томан төшөү менән файҙаланып, ҡаҙаҡтар барымта ойоштороп, башҡорттарҙың өйөр-өйөр малдарын алып ҡасалар. Ат кешнәүен ишетеп, эштең нимәлә икәнен шунда уҡ аңлаған көтөүселәр ҡаҙаҡтарға ҡаршы сығып алыша башлай. Ләкин барымтасылар күберәк булып сыға. Мал ҡаҙаҡ далаларына китә. Көтөүселәр, ауылға ҡайтып, был хәл тураһында хәбәр тарата. Был хәлде ишетеп, ирҙәр, малдарын һаҡлап алып ҡалырға теләп, уғрылар артынан сабалар. Ауылда ҡалған балалар, ҡатындар, ҡарт-ҡоролар ҙа буш ултырмай. Ҡулдарына нимә эләгә, шуны тотоп, улар тыуған ерҙәрен һаҡларға әҙер торалар. Ауыл батырҙары иһә, ҡаҙаҡтарҙың ниндәй юл менән барырҙарын тоҫмаллап, турараҡ юлдан баралар. Ҡыҙыл йылғаһын кисеп, батырҙар тегеләргә ҡаршы сығып, бер урында йәшенәләр. Бер ни һиҙмәгән ҡаҙаҡтар йылғаға төшәләр. Шул мәл батырҙар, йәшенгән урындарынан сығып, барымтасыларҙы дөмбәҫләйҙәр. Ҡаҙаҡ батыры Торсонбай, бүтән башҡорттарға барымта яһамаясаҡтарын белдереп, ант итә. Ҡаҙаҡтар ҡайтып китә, ә башҡорттар шунда уҡ тыуған илен, ерен, малын һаҡлап ҡалған батырҙарҙы данлап, «Төйәләҫ» йырын сығара.

Икенсе вариант

Төйәләҫ йылғаһы буйында ултырған ауылдарҙың береһендә Батыр исемле бер кеше старшина була. Ярлыларҙы яҡлағаны өсөн, үтә ныҡ дөрөҫлөк яҡлы булған өсөн, уны батша власы яратып етмәй. Байҙар, муллалар һәм уларҙың ҡуштандары Батыр старшина өҫтөнән губернаторға хат артынан хат яҙалар. Шулай дауам итеп, бер мәл старшинаны, нимәгәлер ғәйепләп, себергә һөргөнгө оҙаталар. Старшина, тыуған яғын һағынып, йыр сығара.

Аҙ орнаментланған ундецима диапазонындағы көй мажор пентатоникаға ҡоролған. Квинта һәм секста сиктәрендәге көй боролоштары мелодиканың формалашыуында мөһим урын алып тора. Ҡатмарлы алмашыныусан размер (нигеҙҙә өс өлөшлө метрлы), үҙенсәлекле ритмик структура көйгә композиция йәһәтенән йыйнаҡлыҡты, ҡабатланмаусанлыҡты тәьмин итә.


Башҡарыусылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Төйәләҫ» йырын А. Ғ. Ғәлимов, Р. Ғ. Ғәлимуллина башҡара.

«Төйәләҫ» йырын К. Й. Рәхимов, Ф. З. Яруллин тауыш һәм фортепиано өсөн, А. С. Ключарев хор һәм симфоник оркестр өсөн, Р. В. Сәлмәнов, М. П. Фоменков ҡатнаш хор өсөн эшкәрткән.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1-се китап. Өфө, 1974