Усманов Хәмзә Фәтих улы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Усманов Хәмзә Фәтих улы
180 px
Тыуған көнө:

24 апрель 1923({{padleft:1923|4|0}}-{{padleft:4|2|0}}-{{padleft:24|2|0}})

Тыуған урыны:

Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны Соҡаҙытамаҡ улусы Туҙлыҡыуыш ауылы, хәҙерге Башҡортостандың Бәләбәй районы

Вафат булыу көнө:

2009({{padleft:2009|4|0}})

Вафат булған урыны:

Өфө, Башҡортостан Башҡортостан

Гражданлығы:

Совет Социалистик Республикалар Союзы СССРРәсәй Рәсәй

Ғилми өлкәһе:

тарих

Эшләгән урыны:

РФА ӨФҮ Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты

Ғилми дәрәжәһе:

тарих фәндәре докторы (1978)

Ғилми исеме:

профессор

Уҡыу йорто:

К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты (1950)

Награда һәм премиялары


Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены — 1944, 1945 Александр Невский ордены (СССР) — 1944 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены — 1985 2-се дәрәжәле Ватан һуғышы ордены — 1943 Ҡыҙыл Йондоҙ ордены  — 1943

Усманов Хәмзә Фәтих улы (24.04.19232009) — тарихсы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1998), тарих фәндәре докторы (1978), профессор (1994), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981). Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Усманов Хәмзә Фәтих улы[1] 1923 йылдың 24 апрелендә БАССР-ҙың Бәләбәй кантоны Соҡаҙытамаҡ улусы Туҙлыҡыуыш ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бәләбәй районы) тыуған.

Ауыл хужалығы училищеһында уҡый. Бөйөк Ватан һуғышы башланыр алдынан Смоленскиҙағы артиллерия мәктәбенә эләгә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Х. Ф. Усманов Х. Ф. Усманов командир-артиллерист була, Курск дуғаһында һуғышҡа инә, оҙон яу юлдары үтә, Берлинды штурмлауҙа ҡатнаша. 1945 йылдың майында уның ауыр гаубицалар батареяһы Гитлерҙың рейхсканцелярияһын тура утҡа тота. Өс тапҡыр яралана, контузия ала.

Демобилизацияланғас, 1950 йылда Хәмзә Усманов К. А. Тимирязев исемендәге Башҡортостан педагогия институтының (хәҙерге БашДУ) тарих факультетын, 1952 йылдың көҙөндә СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының аспирантураһын тамамлай.

1956 йылда Х. Ф. Усманов кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм 1958 йылда Башҡортостанда Столыпиндың аграр реформаһы тарихы буйынса беренсе монографияһын баҫтыра. Х. Ф. Усмановтың «Столыпинская аграрная реформа» (1958 йыл) тигән монографияһы ХХ быуаттың икенсе яртыһы дауамында һәм унан һуң да күп һанлы ғилми хеҙмәттәрҙә (дөйөмләштереүсе монографияларҙа, вуз курстарында, мәжбүри әҙәбиәт исемлектәрендә) файҙаланыла.

1977 йылда Хәмзә Фәтих улы докторлыҡ диссертацияһын яҡлай (ғилми етәксеһе А. М. Анфимов) һәм 1981 йылда икенсе китабын — реформалар дәүере буйынса фундаменталь тикшеренеүҙәрен баҫтырып сығара.

1955 йылдан башлап — СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында[2]: сектором мөдире (1978—1979), директор (1980—1988), бүлек мөдире (1988—1993), баш ғилми хеҙмәткәр (1993—2006) була. 1962—1963 йылдарҙа Бөрө дәүләт педагогия институты проректоры булып эшләй.

Ғилми тикшеренеүҙәре XIX быуаттың икенсе яртыһы — XX быуат башында Башҡортостанда ауыл хужалығы, сәнәғәт, революцион хәрәкәт тарихы даирәһен биләй.

Уҡыусылары араһында 10 фән кандидаты бар. Х. Ф. Усманов БР Фәндәр академияһының Социаль һәм гуманитар фәндәр бүлексәһендә иҫәпләнә.

2009 йылдың ғинуарында вафат була.

Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

2011 йылдан республикала, ғалимдың хеҙмәттәренә һәм тормошона арнап, Усманов уҡыуҙары үткәрелә[3].

Хеҙмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Усманов Хәмзә Фәтих улы — 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 25 монография авторы.

  • Столыпинская аграрная реформа в Башкирии. Уфа: Башкнигоиздат, 1958.
  • Развитие капитализма в сельском хозяйстве Башкирии в пореформенный период. М.: Наука, 1981.
  • История Башкортостана с древнейших времен до 60-х годов XIX века. Уфа: Китап, 1996 (соавтор и гл. ред.).
  • О существление столыпинской аграрной реформы в Башкортостане // Аграрная реформа П. А. С толыпина и современность. Уфа, 2002.

Наградалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Усманов Хәмзә Фәтих улы Ҡыҙыл Байраҡ (1944, 1945), Александр Невский (1944), I (1985) һәм II дәрәжә Ватан һуғышы (1943), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары һәм 14 Бөйөк Ватан һуғышы миҙалы менән бүләкләнгән.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. УСМАНОВ Хамза Фатыхович. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 ғинуар 2013. 8 ғинуар 2013 тикшерелгән.
  2. Институт истории, языка и литературы Уфимского научного центра РАН. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 ғинуар 2013. 8 ғинуар 2013 тикшерелгән.
  3. В Стерлитамаке прошли Усмановские чтения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 ғинуар 2013. 8 ғинуар 2013 тикшерелгән.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Башкирская энциклопедия. — Уфа, 2006.
  • Халфин, Сагитьян Ахуньянович «Неутомимый труженик академической науки — Хамза Фатыхович Усманов» / С. А. Халфин; АН Респ. Башкортостан. Уфим. науч. центр Ран. Институт истории, языка и лит. 2011 г.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]