Франсиско Гойя

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Франсиско Гойя
исп. Francisco José de Goya y Lucientes
Goya portrait.jpg
Автопортрет
Исеме:

Франсиско Хосе де Гойя-и-Лусьентес

Тыуған:

30 март 1746({{padleft:1746|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:30|2|0}})

Тыуған урыны:

Фуэндетодос (Сарагосаға яҡын)

Үлгән:

16 апрель 1828({{padleft:1828|4|0}}-{{padleft:4|2|0}}-{{padleft:16|2|0}}) (82 йәш)

Үлгән урыны:

Бордо, Франция

Ил:

Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg Испания

Жанр:

рәссам, гравёр

Стиль:

романтизм, тәнҡитле реализм

Изма:

Firma de Francisco de Goya.svg

Commons-logo.svg Викимилектә эштәре

Франси́ско Хосе́ де Го́йя-и-Лусье́нтес (исп. Francisco José de Goya y Lucientes; 30 март 1746(17460330), Фуэндетодос, Сарагосаға яҡын — 16 апрель 1828, Бордо) — испан рәссамы һәм гравюрасыһы , Һынлы сәнғәттә романтизмдың иң тәүге һәм балҡыу оҫталарының береһе.

Сарагоселағы Гоя һәйкәле
Портрет Франсиско Байеу

Франсиско Гойя Лусьентес 1746 йылда Арагондың (испан автономияһы) баш ҡалаһы Сарагос ҡалаһында урта хәлле ғаиләлә тыуа. Әсәһе ярлы идальго (дворян)ҡыҙы. Франсиско тыуғас, ҡалалағы фатирға ремонт үткәргән ваҡытта, ғаилә Сарагостан 40 саҡрым алыҫлыҡтағы Фуендетодос ауылына күсеп китә. Был ауылда улар 1749 йылға тиклем (башҡа сығанаҡтар буйынса 1760 йылға тиклем) йәшәй.

Франсиско ғаиләлә төпсөк ул була. Иң өлкән ағаһы Камилло дин буйынса китә, уртансыһы Томас атаһының һөнәрен һайлай. Хосе Гойя әйберҙәрҙе алтын менән ялатыу оҫтаһы була. Уның балаларының белеме бик һай була. Франсиско Гойя ғүмер буйы хаталы яҙа.

1763 йылда Франсиско Силендың гипс фигураһы рәсемен эшләү конкурсында ҡатнаша. 1764 йылдың 15 ғинуарында уның эше өсөн бер тауыш та бирмәйҙәр. Һуңынан ул гипс күсермәләрҙе яратмауы тураһында әйтә. 1766 йылда Мадридта Сан-Фернандо нәфислек академияһында тағы бер һынау үтә, бында ла еңелеү көтә. Конкурс эштәре король Альфонсо X -ның аҡыллылығын, киң күңеллелеген һәм XVI быуат яугирҙәренең батырлығын күрһәтергә тейеш була. Был сюжеттар Гойяны илһамаландырмай.

Италияға сәйәхәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Портрет Рамона Пиньятелли.

1766 йылдың июле менән 1771 йылдың апрель айынаса Франсисконың Римдәге тормошо йомаҡ булып ҡала. рус сәнғәт белгесе А. И. Сомов фекеренсә, Италияла рәссам «занимался не столько живописными работами и копированием итальянских мастеров, сколько наглядным изучением их средств и манеры»[1]. 1771  йылдың яҙында Парма академияһының антика темаһы буйынса конкурсында үҙен Рим кешеһе һәм Байеу уҡыусыһы тип танытып, ҡатнаша. Парманың ул саҡтағы хакимы принц Филипп Бурбон-Парм, Испан короле Карл III ҡустыһы, була. 27 июндә Паоло Борони (фр.)баш.ға «нескә , килешле колорит» өсөн берҙән-бер премия бирелә, ә Гойяны «артыҡ айырылып торған тондар» өсөн тәнҡитләйҙәр, «ул яҙған Ганнибал фигураһының мөһабәт булыуын » таныйҙар[2]. Ул Парма Сәнғәт академияһының икенсе премияһын ала, уның картинаһы өсөн алты тауыш бирелгән була .

Гойя Мадридта (1775—1792)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Продавец посуды»
Портрет Педро де Алькантара Тельеса Хирон, маркиза де Пеньяфель, герцога Осуна, 1785
Портрет семейства герцога и герцогини Осуна, 1788, музей Прадо, Мадрид

1775 йылда Гойя Мадридта, үҙенең ҡайнағаһы Франсиско Байеу янына күсә, уның оҫтаханаһында эшләй башлай. Байеу ул саҡта Испания короле Карл III һарай рәссамы була.

Гойя 1775 йылда королдән тәүге заказ ала - ул Астурия принцының (буласаҡ Испания короле Карл IV) Эскориал һарайындағы ашханаһы өсөн шпалерҙар серияһына картон (һүрәттәр) эшләргә тейеш була. Уларҙа һунар күренештәре һынландырылған, Гойя үҙе лә һунарҙы бик яратҡаан[3]. Франсиско 5 композиция ижад итә һәм улар өсөн 8 000 реал хаҡ ала.

Мадридта Гойя король, уның яҡындары өсөн ҙур күләмле эштәр башҡара. Католик сиркәүҙәре стеналарын, көмбәҙҙәрен биҙәгән дини сюжетлы әҫәрҙәр ижад итә.

1789 йылда король Карл III вафат булғас, Карл IV һарай рәссамына , ә 1799 йылдан уның беренсе рәссамына әйләнә. Был вазифаға тәғәйенләнгәндән һуң, ул королдең һәм уның хәләл ефете Мария-Луиза Пармдың бер нисә әллә ни шәп булмаған портретын яҙа[4]. Бөйөк француз революцияһы менән бәйле ваҡиғаларҙы ҡурҡып күҙәткән король ярандарының үҙ һарайҙарын матурлау ҡайғыһы бөтә — хәҙер Гойяның шпалералар эшләргә заказдары юҡ. Мәғрифәтсе испандарға ҡаршы эҙәрлекләүҙәр башлана : уның бер нисә дуҫы ҡулға алына, йә һөргәнгә ебәрелә. Гойяның үҙен 1790 йылдың июлендә « диңгеҙ һауаһын һуларға» Валенсияға ебәрәләр. Ләкин октябрь айында уҡ Гойя Сарагосла үҙенең дуҫы Мартин Сапатер (исп.)баш.ҙың портретын яҙа, был яңғыҙаҡ һәм бай негоциант менән Франсиско 17751801 йылдарҙа даими хат алыша. Мадридҡа ҡайтҡас, Гойя үҙенә ҡаршы һарай рәссамы Маэлья ҡорған тоҙаҡҡа эләгә, тик Байеуның яҡлашыуы ғына Франсискоға һарайҙағы урынын һаҡлап ҡалырға мөмкинлек бирә. 1791  йылдың майында ул Эскориалдағы король кабинетына тип тәғәйенләнгән шпалера өсөн картон эскизын тамамлай (« Ауыл туйы »). Король талабы буйынса ул социаль күҙлектән ҡарағанда, элекке «Паяц»тан айырмалы рәүештә, нейтраль була . Октябрҙә Гойя яңынан Сарагосала, бында ул каноник (рухани) Рамон Пиньятелли портретын яҙа. Декабрҙә инде шпалералар өсөн 7 панно эшләй (уның һуңғы картондары). Королдән һәм башҡа шәхси заказдар булмағас, Сапатер менән хат алышыу бөтөнләй туҡтай яҙғас, Гойяның 1792 йылдағы яҙмышы әҙ билдәле[5].

1793—1799 йылдар. Ауыр сире һәм ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1793 йылда Гойяны фалиж һуға, ул Кадиста Себастьен Мартинес (исп.)баш. исемле сауҙәгәр һәм коллекционер өйөндә ята. Бынан тыш Гойя һаңғырауланып ҡала. Еҙ пластинкаларҙа ябай халыҡ темаһаны бер нисә картина эшләй. Был осорҙа Испания менән Франция араһында һуғыш бара, уға Испания армияһының күренекле командирҙарын яҙырға заказ килә. 1794 йылда актриса Мария Росарио дель Фернандес (исп.)баш.( «Ла Тирана» тип йөрөтөлгән) портретын , 1795 йылда Гойя герцог Альбаның, һуңыраҡ уның ҡатынының портреттарын яҙа. 1795 йылдың июлендә Гойяның ҡайнағаһы Франсиско Байеу үлеп китә. Франсиско 4 000 реал эш хаҡы менән Сан-Фернандолағы академияның һүрәт сәнғәте бүлеге директоры итеп билдәләнә .

1796 йылда Гойя яңынан сирләп китә һәм Кадиста ята, Санта-Куэва ораторийы (Oratorio de la Santa Cueva (Cádiz)) өсөн 3 ҙур картина ижад итә, уларҙа Христос тормошон яңыса итеп һүрәтләй . Ошо ваҡытта Гойяның тәбиғәт күренештәрен асыҡ һауала төшөргән тәүге һүрәттәренән Санлукар альбомы булдырыла . 1797 йылда Гойя «Герцогиня Альба мантильяла» портретын яҙа , герцогиня маха кейемендә (ҡара мантилья менән итәк), ә уның аяҡ аҫтындағы ҡомда «Solo Goya» (тик Гойя) тип яҙылған. Франсиско Академияла бүлек етәксеһе вазифаһынан ауырыуына һылтанып, баш тарта . Ошо уҡ ваҡытта ул «Капричос» тигән офорттар серияһын башлай. 1797-1798 йылдарҙа Гойя Бернардо де Ириарте (исп.)баш. һәм Гаспар Ховельянос заказын үтәп, уларҙың портреттарын яҙа.

1798 йылда Карл IV Гойяға үҙенең ҡаланан ситтәге резиденцияһындағы Сан Антонио де ла Флорида (исп.)баш. сиркәүе көмбәҙен картиналар менән биҙәргә ҡуша . 1798 йылдың июнендә Гойя герцог Осунаға ҙур булмаған 6 картина тапшыра, уларҙың сюжеты һуңыраҡ эшләнгән «Капричос»тың сюжетын алдан һөйләгән кеүек, бигерәк тә « Ҙур кәзә тәкәһе, йәки мәскәйҙәр йыйыны». 1799 йыл башында «Христосты ҡулға алыу» башта Академияла , һуңыраҡ Толедолағы соборҙа күрһәтелә, унда төнгө яҡтылыҡ быға тиклем күрелмәгәнсә оҫта итеп башҡарылғанын барыһы ла таный[6]. 1799  йылдың 6 ,19 февралендә «Капричос»тың сығыуы тураһында хәбәр итәләр, уларҙы Десэнганьо,1 адресы буйынса прфюмер кибетендә һатып алырға була. Тик барлығы 27 комплект һатылып өлөгөрә, сөнки инквизиция ҡамасаулай. Шул уҡ йылда Гойя француз илсеһе Фердинанд Гиймарде менән уның һөйәркәһе маркиза де Санта-Крус ( ҡыҙ саҡтағы исеме- Марианна Вальдштейн) портреттарын яҙа. Хәҙер был портреттар бер- береһенә ҡапма-ҡаршы Луврҙа эленеп тора.

Әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һүрәт сәнғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мадридтағы 1808 йылдың 2 майындағы күтәрелеш
Карл IV-се ғаиләһе
Портрет маркизы Санта-Круз

Төрлө төҫтәргә бай һәм композиция яғынан иркен, тәбиғи булған , ябай ғына көндәлек тормош һәм халыҡ байрамдары күренештәре. (Барыһы ла Мадрид ҡалаһы Прадо музейында.

  • «Ҡулсатыр», 1777;
  • «Һауыт-һаба һатыусы» и "Мадрид баҙары ", 1778;
  • «Пелота уйыны», 1779;
  • «Йәш үгеҙ», 1780;
  • «Яралы ташсы», 1786;
  • «Һәпәләк уйыны», 1791.

С начала 1780-х годов Гойя получает известность и как портретист:

  • Портрет графа Флоридабланка,1782-83 (банк Уркихо, Мадрид)
  • «Семья герцога Осуна», 1787, (Прадо);
  • Портрет маркизы А. Понтехос, около 1787 (Национальная галерея искусства, Вашингтон);
  • Сеньора Бермудес (Музей изобразительных искусств, Будапешт);
  • Франсиско Байеу (Прадо), Доктор Пераль (Национальная галерея, Лондон) оба 1796 г. ;
  • Фердинанд Гиймарде, 1798 (Лувр, Париж),
  • «Ла Тирана», 1799 (АХ, Мадрид);
  • «Семья короля Карла IV» 1800 (Прадо);
  • Сабас Гарсия, около 1805 (Национальная галерея искусства, Вашингтон);
  • Исабель Ковос де Порсель, около 1806 (Национальная галерея, Лондон);
  • портрет Т. Переса, (1820 (Метрополитен-музей);
  • П. де Молина, 1828 (собрание О. Рейнхарта, Винтертур).

Гойя тураһында фильмдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • «Обнажённая Маха» (The Naked Maja), 1958, производство США — Италия — Франция. Режиссёр Генри Костер; в роли Гойи — Энтони Франчоза.
  • «Гойя, или Тяжкий путь познания», 1971, производство СССР — ГДР — Болгария — Югославия. По одноимённому роману Лиона Фейхтвангера. Режиссёр Конрад Вольф; в роли Гойи — Донатас Банионис.
  • «Гойя в Бордо» (Goya en Burdeos), 1999, производство Италия — Испания. Режиссёр Карлос Саура; в роли Гойи — Франсиско Рабаль.
  • «Обнажённая Маха» (Volaverunt), 1999, производство Франция — Испания. Режиссёр Бигас Луна; в роли Гойи — Хорхе Перугоррия.
  • «Призраки Гойи», 2006, производство Испания — АҠШ. Режиссёр Милош Форман; в роли Гойи — Стеллан Скарсгорд.

Библиография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

рус телендә
  • Левина И. М., Гойя, Л. — М., 1958;
  • Прокофьев В. Н., «Капричос» Гойи, М., 1970;
  • Прокофьев В. Н. Гойя в искусстве романтической эпохи — М.: Искусство, 1986. — 216, [142] б. — (Из истории мирового искусства). — 25 000 экз.
  • Фейхтвангер Л., Гойя.
Сит ил телдәрендә
  • Cardera, Valentin. Biografia de D.Francisco Goya, pintor. El Artista, 2 1835
  • El Libro de Los. CAPRICHOS. Francisco de Goya. Мадрид. 1999. ISBN 84-87317-82-0
  • Mayer A., Francisco de Goya, Munch., 1923;
  • Klingender F. D., Goya in the democratic tradition, L., 1948, 2 ed., N. Y., 1968;
  • Sanchez Canton F. J., Vida у obras de Goya, Madrid, 1951;
  • Holland V., Goya. A pictorial biography, L., 1961;
  • Harris Т., Goya. Engravings and litographs, v. 1-2, Oxf., 1964:
  • Wyndham Lewis D. B., The world of Goya. L., 1968:
  • Gudiol J., Goya, L. — N. Y., 1969;
  • Goya. Konigliche Gemaldegalerie «Mauritshuis». Katalog, Haag, 1970 (библ.).

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]