Ялуторовск

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Город
Ялуторовск
(сиб.) Йаулы-тора
Сретенский собор (Ялуторовск) - 3.JPG
Флаг Герб
Флаг Герб
Ил

Рәсәй

Федерация субъекты

Тюменская область

Городской округ

город Ялуторовск

Координаталар

56°39′00″ с. ш. 66°18′00″ в. д.HGЯO

Башлыҡ

Смелик

Нигеҙләнгән

[[в 1659 году]]

Город с

[[1782 года]]

Майҙаны

51,91 км²

Бейеклеге

65[1] м

Климат тибы

континентальный

Халҡы

38 838[2] кеше (2015)

Тығыҙлығы

748,18 кеше/км²

Этнохороним

ялуторовчáне, ялуторовчáнин

Сәғәт бүлкәте

UTC+6

Телефон коды

+7 34535

Почта индексы

627010

Цифровые идентификаторы
Автомобиль коды

-

Код ОКАТО

71 415

Код ОКТМО

71 715 000 001

Рәсми сайт

yalutorovsk.admtyumen.ru

Ялуторовск (Рәсәй)
Ялуторовск
Ялуторовск

ЯлуторовскРәсәй ҡалаһы, Төмән өлкәһе Ялуторовск районының административ үҙәге . Тубыл йылғаһының һул ярында урынлашҡан.

1659 йылда Ялуторовская слобода тип нигеҙ һалынған (ҡала статусы — 1782 йылдан)[⇨].

Әлеге ваҡытта Ялуторовск ҡала муниципаль берәмеге статусына эйә булған ҡала округы һәм округ составында берҙән-бер тораҡ пункт булып тора[3].

Этимологияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала 1659 йылда Ялуторовск биҫтәһе булараҡ барлыҡҡа килгән . Ҡаласыҡ исемендә төрки компоненттар -яу («ғәскәр»), -лу(-лы) — сағыштырма сифат аффиксы, тура («ҡала»). С. У. Ремезовтың «Чертёжной книге Сибири» (1699-1701) китабында ул Евлуторовск биҫтәһе[4] тип атала.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ялуторовск бастругы
Тубыл йылғаһы аша тимер юл күпере. 1913

Ялуторовск бастругы һәм шул исемле слобода 1659 йылда Тубыл йылғаһының һул ярында элекке Яулы-тур себер татар ҡаласығы урынында нигеҙләнгән[5].

1782 йылда баструк Ялуторовск өйәҙ ҡалаһы итеп үҙгәртелә.

1785 йылда ҡала гербы булдырыла, уның төп элементы - тирмән тәгәрмәсе, «в знак того, что в округе оного многое число мучных мельниц» Өйәҙҙә 1784 йылда 552 һыу тирмәне иҫәпләнә.

1762 йылда слободала беренсе йәрминкә асыла. 1822 йылда Александр I указы менән Тубыл губернаһы[5]. округ ҡалаһы итеп үҙгәртелә.

1856 - 1829 йылдарҙа ауылда декабристар: Н. В Басаргин, В. И. Враницкий, А.В.Ентальцев, М. И. Муравьёв-Апостол, Е. П. Оболенский, И. И. Пущин, А.И. Черкасов, И.Д. Якушкин һөргөндә булып, Ялуторовск мәҙәниәте үҫешенә ҙур өлөш индергән. И.Д. Якушкин инициативаһы буйынса алдынғы ҡарашлы сауҙагәрҙәр, интеллигенция ярҙамы менән, шул ваҡыт өсөн алдынғы уҡыу йорттары асылған — бөтә сословие малайҙары өсөн бушлай уҡытылған мәктәп (1842 йылғы) һәм ҡыҙ балалар өсөн Себерҙә тәүге мәктәп асыла (1846 йыл)[5].

1911 йылда Ялуторовскиға Тубыл буйлап пароход йөрөй башлай, ә 1912 йылдың 8 майынан Яуторовск ҡалаһына Төмәндән беренсе поезд килә[5].

1970 йылда Ялуторовск Рәсәй тарихи ҡалалар исемлегенә индерелгән[3].

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1920[6]
5136
Халыҡ иҫәбе
1856[7]1897[7]1913[7]1926[7]1931[7]1959[8]1967[7]
3300330061005700620020 18823 000
1970[9]1979[10]1989[11]1992[7]2000[7]2001[7]2002[12]
25 42632 91436 84137 00037 50037 50036 088
2003[7]2005[7]2006[7]2009[13]2010[14]2011[15]2012[16]
36 10036 40036 60037 37936 49336 56537 024
2013[17]2014[18]2015[2]
37 48838 32738 838

2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халҡы буйынса ҡала 395 Рәсәй Федерацияһының 1112[19] ҡалаһы араһында [20] 375-се урында була

Ҡыҙыҡлы факттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бородино алышының 100 йыллығын байрам итергә әҙерләнгән ваҡытта Бөтә Рәсәй империяһы буйынса тере ҡалған Бөйөк һуғышында ҡатнашыусыларҙы эҙләй башлағандар. Һөҙөмтәлә, бындай кеше Ялуторовск ҡалаһында табылған — Павел Яковлевич Толстогузов исемле булған ул. 117 йәшлек ҡарт насар ишеткән һәм күргән, ләкин шул уҡ ваҡытта, замандаштары әйтеүе буйынса, ярайһы теремек булған[21].[22]

2017 йылда ғына крайҙы өйрәнеүсе Анатолий Звездин һәм тарих фәндәре докторы Александр Ярков, Төмән өлкәһе архивтарында табылған материалдар нигеҙендә, Толстогузовтың 1812 йылда Ватан һуғышында ҡатнашҡан булыуын кире ҡаҡҡандар, сөнки, ул 1817 йылдың 5 (17) ноябрендә тыуған булған[23].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. КЛИМАТ: ЯЛУТОРОВСК
  2. 2,0 2,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
  3. 3,0 3,1 Устав города Ялуторовск
  4. Поспелов, 2008, с. 513—514
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Историческая справка
  6. Предварительные итоги переписи населения 28 августа 1920 г. Труды ЦСУ. Том 1 Вып. 1-5 Выпуск 2. Население 25 губерний Европейской и Азиатской России
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 Народная энциклопедия «Мой город». Ялуторовск. Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 июнь 2014. 24 июнь 2014 тикшерелгән.
  8. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  9. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  10. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  11. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011.
  12. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012.
  13. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ғинуар 2014. 2 ғинуар 2014 тикшерелгән.
  14. Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения и его размещение в Тюменской области. Тәүге сығанаҡтан архивланған 10 май 2014. 10 май 2014 тикшерелгән.
  15. Тюменская область. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2009-2015 годов
  16. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 31 май 2014. 31 май 2014 тикшерелгән.
  17. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
  18. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 август 2014. 2 август 2014 тикшерелгән.
  19. с учётом городов Крыма
  20. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года. Таблица «31. Численность населения городов и пгт по федеральным округам и субъектам Российской Федерации на 1 января 2016 года». RAR-архив (1,0 Mб)
  21. Тобольчане увидят уникальный снимок участника Бородинского сражения
  22. Он стоял насмерть на Бородинском поле
  23. Анатолий Звездин, Александр Ярков. Старик и море чиновников.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ялуторовск // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  • Абрамов Н. Город Ялуторовск с его округом // Тобольские губернские ведомости. 1864. № 25-29.
  • Административно-территориальное деление Тюменской области (XVII—XX вв.). — Тюмень, 2003. — 304 с. — ISBN 5-87591-025-9.
  • Анисимов С. Исторический город Ялуторовск. М., 1930. 68 с.
  • Афанасьева Л. Герман Яковлевич Назаров и его статья «Опыт обзора Ялуторовского округа в естественно-историческом отношении» // Явлутур-городок: Историко-краеведческий альманах. Ялуторовск, 2006. С. 37-42. — ISBN 5-9288-0101-7
  • Болотова А. Г. История города Ялуторовска с древнейших времён. Ялуторовск, 1997. 95 с.
  • Варлаков Г. Город Ялуторовск // Тобольские губернские ведомости. Сотрудники и авторы: Книга I. Тюмень, 2004. С. 125—135. — ISBN 5-93020-315-6
  • Зубарев Н. Ялуторовск. Свердловск, 1978. 112 с.
  • Исторический город Ялуторовск: материалы к программе сохранения и использования историко-культурного населения города и у его окружения. М., 1997. 206 с.
  • Поспелов Е. М. Географические названия России: Топонимический словарь: Более 4 000 единиц. — М.: АСТ; Астрель, 2008. — 528 с. — 1 500 экз. — ISBN 978-5-17-054966-5.
  • Терентьев Н. Ялуторовск. 1959.
  • Туров С. Материалы к истории Ялуторовского острога // Лукич. 2000. Ч. 1. С. 135—140.
  • Туров С. В. Старый Ялуторовск: пашенная слобода, острог, город (XVII—XIX вв.) // Ежегодник Тюменского обл. краевед. музея. 1994. Тюмень, 1997. С. 77-85. — ISBN 5-87591-004-6
  • Ялуторовск: след в истории. Тюмень, 2003. 280 с. — ISBN 5-9288-0030-4

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]