Ғосман I

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ғосман I Ғази
عثمان غازي‎ - Aŝmâân Ğaazi
Ғосман I Ғази
Флаг
Бөйөктәрҙән-бөйөк Ғосман дәүләтенең олобейе
12811326
 
Дине: Ислам сөнни
Тыуған: 1258({{padleft:1258|4|0}})
Сёгют, Византия
Үлгән: 1 август 1326({{padleft:1326|4|0}}-{{padleft:8|2|0}}-{{padleft:1|2|0}})
Бурса, Ғосман империяһы
Ерләнгән: Бурса[d]
Династия: Османдар[d]
Атаһы: Әртуғрул
Әсәһе: Хәлимә-хатун
Ҡатыны: Малхун Хатун
Балалары:

улдары:Орхан I, Хәмит бей, Әләйетдин-паша, Малик бей һәм Сәвжи бей, Мәхмүт

ҡыҙҙары: Фатима Хатун, Хан Хатун
Osman.jpg
Ғосман осоронда Ғосман дәүләте

Ғосман I Ғази (ғосм. عثمان غازي Aŝmâân Ğaazi, төр. Gazi Osman Paşa, Birinci Osman. Gazi Osman Paşa, Birinci Osman) — Бөйөктәрҙән-бөйөк Ғосман дәүләтенең олобейе, Иртуғрул бей менән уның төркмән ҡатыны Хәлимәнең улы. 1258 йылда Сёгут ҡалаһында тыуған[1]

1281 йылда Ғосман, атаһының мираҫы булараҡ,  Фригияла төйәкләнгән төркмән ҡәбиләләре өҫтөнән хакимлыҡты ҡабул итә. Уның исеме буйынса улар ғосман төрөктәре йәки ғосмандар тип йөрөтөлә башлай. 

Ғосман 1299 йылда бәләкәй генә илен сәлжүктәрҙән бойондороҡһоҙ тип иғлан итә һәм солтан титулын ала.  Ғосман империяһына нигеҙ һалыусы булып тора. Тиҙ арала ғосмандар Кесе Азияның бөтә көнсығышын яулап ала. 

Ғосман 1326 йылда вафат була. 

Империяның барлыҡҡа килеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ғосмандың атаһы Иртуғрул ҡайи ҡәбиләһен монголдар ҡыҫымы аҫтында көнбайыштағы Анатолияға эйәртеп алып китә.  Ғосмандың әсәһе Хәлимә-хатун атлы була. Рум сәлжүктәренең ризалығы менән ул Сёгют ҡалаһын нигеҙләй. Был урын бик ҡулайлы булып сыға, сөнки Көнбайышта бай Византия империяһы хәлһеҙләнгән, ә Көнсығыштағы мосолман көстәре монгол һөжүмдәренән һуң тарҡалған. Ғосман донъяға килгән 1258 йылда Хулагу хан тарафынан Бағдад алынған була. 

1281 йылда Иртуғрул мәрхүм булғандан һуң, Ғосман бей булып ҡала. Был ваҡытта бөтә ислам донъяһы ғәскәрҙәре көсһөҙләнеп барған православие империяһына ҡаршы көрәшер өсөн уның батшалығына йүнәлә.  Төрки ғәскәрен Хулагу хан монголдарынан ҡасыусылар тулыландырып тора.  Уларҙың күбеһе ғазауат яугирҙәре була. 

Атаһының урынын  Ғосман  24 йәшендә биләй. Ул үҙен етәксе һәм яугир итеп күрһәтеп өлгөргән була. Йәшләй яулаған уңыштары һәм батырлыҡтары, гүзәл Малхун хатунға булған һөйөү тарихы  шәреҡ авторҙарының яратҡан темаһына әйләнә. 

Ғосман тарихсылары уның исеменең мәғәнәһенә лә ҙур иғтибар бирә. «Һөйәктәрҙе ватыусы» тигән мәғәнәһе уның һәм вариҫтарының күп ерҙәрҙе яулап алырлыҡ көс-ҡеүәте тураһында һөйләй, тип юрай улар. 

Ғосман ваҡытында уҡ ғосмандар менән Ҡараманоғуллары әмиренең ырыуы араһында власть өсөн аяуһыҙ көрәш башлана һәм уларҙың күп вариҫтары  дәүерҙәрендә лә дауам итә. Ғосман дәғүәсеһе Ҡараманоғуллынан көслөрәк була, ләкин уны Кесе Азиялағы Ҡараман тигеҙлектәренә ҡарағанда ҡеүәте бөткән бай Византия нығыраҡ ылыҡтыра.  Шуға ул Византияны яулау менән мәшғүл була. 

Ғосман төбәк тарихында сағыу эҙ ҡалдыра. Уны ҡеүәтле империяға нигеҙ һалыусы һәм ғазауат йолаһын тотоусыларҙың береһе итеп иҫкә алалар.  Төрөк халҡының байтаҡ өлөшө үҙен Ғосман империяһы тарҡалғанға тиклем ғосманлы тип йөрөтөр була. 

Хәрби еңеүҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1300-сө йылдар башында сәлжүктәрҙең Конья солтанлығы тарҡалғас,  Анатолия бер нисә бойондороҡһоҙ бейлеккә бүленә. 1300 йылға көсһөҙләнгән Византия империяһы Анатолияла 10 бейлек тәшкил иткән ерҙәренең күбеһен юғалта. Ошондай шарттарҙа Ғосман I, үҙ бейлегенең сиктәрен киңәйтеп, ипләп кенә Византия империяһы сиктәренә табан шыуыша.

1301 йылда Никея эргәһендә Византия ғәскәрен еңгәндән һуң, Ғосман көстәре Византия өлкәләренә тағы ла нығыраҡ яҡынлаша [2]. Ғазауат яугирҙәре, ислам ғалимдары һәм дәрүиштәр күпләп Ғосман идара иткән төбәктәргә күсә. Уның ғәскәренең ҙур өлөшөн күскенселәр тәшкил итә[2].

Ғосмандың йоғонтоһо көсәйеүҙән шөрләгән византийҙар Анатолиялағы ауылдарҙы ташлап китә башлай һәм бөтә көстәрен флотты нығытыуға һала. Византия императоры Андроник II Палеолог, был хәүефкә ҡаршы  ышаныслы альянс төҙөргә тырышып, үҙ йортондағы принцессаларҙың береһен Ғосман өҫтөндәге сюзерен Ғазан ханға, ул вафат булғас, уның ҡустыһына тәҡдим итә. Ләкин көтөлгән ярҙам килмәй, һәм 1303—1304 йылдарҙа Андроник төрөк һөжүменән  һаҡланыр өсөн «каталон  компанияһы»нан  авантюрист испан  тәре йөрөтөүселәрен яллай. Ялланма отрядтарҙың күбеһе кеүек, каталондар ҙа үҙ белдеге менән эш итә, төркиҙәрҙе бер яҡлы булырға саҡыра.   Византия менән Серб короллегенең союзы ғына төрки-каталон һөжүменә кәртә була. 

Византия командованиеһы Ғосмандың Европаға сығыуына һәм ары Көнбайышҡа үтеүенә ҡаршылыҡ күрһәтергә ҡарар итә. Ләкин  Ғосман көнбайыш йүнәлешен тыныслыҡта ҡалдырмай һәм Византияның Эфес ҡалаһын ала, был ҡала Эгей диңгеҙендә урынлашҡан була[2]. Үҙ территорияһына ынтылған мигранттар ярҙамында Ғосман I был тарафта барыуын дауам итә һәм Анатолияның Ҡара диңгеҙ буйындағы Византия биләмәләрен баҫып ала.

Ҡартайып вафат булыр алдынан Ғосмандың византийҙарға ҡаршы һуңғы яуы Бурса ҡалаһында була[3], хәйер, Ғосман үҙе был һуғышта ҡатнашмай тиерлек. Бурсалағы еңеү ғосмандар өсөн үтә мөһим була, сөнки артабан ҡала Константинополдә византийҙарға ҡаршы нығытма булып хеҙмәт итә һәм Ғосмандың улы Орхан өсөн яңы баш ҡала була. 

Ғосман ваҡытында Ғосман хөкүмәте төҙөлә, империя йәшәгән бөтә дәүер эсендә уның ойошторолошо үҙгәртелеп тора. Был империяны йәһәт киңәйтер өсөн ифрат мөһим була. Хөкүмәт дини һәм этник әҙселектәр үҙәк властан бойондороҡһоҙ булған социаль-сәйәси ҡоролошто ҡуллана. Дини түҙемлелек төрөктәрҙең яңы территорияларҙы алғанында әллә ни ҡаршылыҡ күрһәтелмәүенә килтерә.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. The Sultans: Osman Gazi.
  2. 2,0 2,1 2,2 "The Fall of Constantinople 1453, Steven Runciman", стр. 32
  3. "The Fall of Constantinople 1453, Steven Runciman", 33 стр.

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]