Һиндостани

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Һиндостани
Рәсем
Дәүләт Flag of India.svg Һиндостан
Flag of Pakistan.svg Пакистан
Flag of Fiji.svg Фиджи
Flag of Guyana.svg Гайана
Flag of Malaysia.svg Малайзия
Flag of Suriname.svg Суринам
Flag of Trinidad and Tobago.svg Тринидад һәм Тобаго
Административ-территориаль берәмек Көньяҡ Азия[d], Океания һәм Вест-Индия[d]
Тел төрҙәре язык SOV[d], слоговой язык[d] һәм флективный язык[d]
Имеет падежи Q2491233?
Яҙыу деванагари[d], Ғәрәп алфавиты, Насталик[d] һәм Кайтхи[d]
Телде көйләүсе Центральный директорат по вопросам языка хинди[d]
Хиндустани (хинди—урду)
Илдәр:

Индия, Пакистан, Фиджи, Гайана, Малайзия, Суринам, Тринидад һәм Тобаго

Региондар:

Көньяҡ Азия, Океания, Карибский бассейн

Рәсми тел:

Индия (хинди), Пакистан (урду), Фиджи

Классификация

Индоевропейская семья

Индоарийская группа
Центральная подгруппа
Имлә:

деванагари, арабское письмо (почерк насталик), ранее — кайтхи

Тел коды
ISO 639-1:

hi, ur

ISO 639-2:

hin, urd

ISO 639-3:

hin, urd, hif (Фиджи), hns (Карибский бассейн)

Гласные, согласно М. Охала[1].

Һиндостани (Hindustānī, हिन्दुस्तानी, ہندوستانی) — көнбайыш һинд кластерының өлөшө булып торған идиомалар төркөмөнөң дөйөм атамаһы. Был идиомалар Һиндостанда, Пакистанда һәм ҡайһы бер башҡа илдәрҙә таралған. Һинд субконтинентынан ситтәге оҡшаш телдәргә ҡарата ла ҡулланыла — фиджи һиндостанийы, кариб һиндостанийы.

Һиндостани — донъя халыҡтары араһында ҡытай (бәлки, инглиз)[2] теленән ҡала икенсе йә өсөнсө урында ҡулланыла торған тел.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һиндостани терминын европалылар XV быуатта уйлап тапҡан[3]. Һиндостани кһари-боли диалектының дели вариантынан килеп сыҡҡан.

Һиндостаниҙың фонетик һәм грамматик төҙөлөшө һинди һәм урду менән уртаҡ.[4].

Уның нигеҙендә һинд һәм урдуның стандарт тел нормалары эшләнгән. Улар элеккерәк әҙәби телдәрҙе (авадһи, брадж бһакһа, садһукадди) ҡыҫырыҡлап сығарған. Британ Һиндостанын бүлгәнгә тиклем «һинд», «һиндостани» һәм «урду» синоним булған. 1947 йылда бүленгәндән һуң Һиндостан һәм Пакистан телдең үҙ варианттарын үҫтерә башлаған: Һиндостанда — деванагари, санскрит киң ҡулланыла, Пакистанда иһә ғәрәп-фарсы яҙмаһы һәм терминологияһы нигеҙ итеп алынған. Яҙма телдә улар хәҙер насар аңлаша, әммә һөйләштә айырма артыҡ ҡамасау түгел. Һинд фильмдарында шуның өсөн урталыҡтағы һиндостани ҡулланыла.

Әҙәби варианттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һиндостани нигеҙендә 4 әҙәби тел барлыҡҡа килгән, икәүһе әле лә бар:

  • Һинд (Hindi);
  • Урду (Urdu);
  • Дакһни (Dakhani, «көньяҡ»), Һәйҙәрабадта (Һиндостан) ҡулланылған, фарсы әҙ ҡулланылған урду;
  • Рехта (Rekhta), моголдар батшалығында ҡулланылған, фарсы менән бик ныҡ ҡатышҡан тел.

Яҙмаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тарихи осорҙарҙа «кайтһи» (Kaithi) яҙмаһы киң таралған булған. Әлеге көндә ғәрәп грамматикаһының «насталик» тигән яҙмаһы (урдула), йәки деванагари ҡулланыла (һиндтә). Латиница ла файҙаланыла. Ул насрани әҙәбиәттә ҡулланыла (урду).

Ғәрәп яҙмаһы:

جھ ڄ ج پ ث ٺ ٽ ٿ ت ڀ ٻ ب ا
ɟʱ ʄ ɟ p s ʈʰ ʈ t ɓ b *
ڙ ر ذ ڍ ڊ ڏ ڌ د خ ح ڇ چ ڃ
ɽ r z ɖʱ ɖ ɗ d x h c ɲ
ڪ ق ڦ ف غ ع ظ ط ض ص ش س ز
k x f ɣ z t z s ? s z
rowspan="2" ي ه و ڻ ن م ل ڱ گھ ڳ گ ک
* h * ɳ n m l ŋ ɡʱ ɠ ɡ

Девангари:

a ā i ī u ū e ai o au
ख़ ग़

! घ ! ! ङ |- | k | | x | ɡ | ɠ | ɣ | | ɡʱ | | ŋ |- ! च ! छ ! ! ज ! ॼ ! ज़ ! ! झ ! ! ञ |- | c | | | ɟ | ʄ | z | | ɟʱ | | ɲ |- ! ट ! ठ ! ! ड ! ॾ ! ड़ ! ! ढ ! ढ़ ! ण |- | ʈ | ʈʰ | | ɖ | ɗ | ɽ | | ɖʱ | ɽʰ | ɳ |- ! त ! थ ! ! द !colspan="3"| ! ध ! ! न |- | t | | | d |colspan="3"| | | | n |- ! प ! फ ! फ़ ! ब ! ॿ !colspan="2"| ! भ ! ! म |- | p | | f | b | ɓ |colspan="2"| | | | m |- ! य ! र ! ल ! व !colspan="6"| |- | j | r | l | ʋ |- ! श ! ष ! स ! ह !colspan="6"| |- | ʃ | ʂ | s | h |colspan="6"| |}

Грамматикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Урду менән һинд теле араһында лексик айырма ғына түгел, тел айырмаһы ла бар[5].

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Кһари боли

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. [2]
  2. The World’s Most Widely Spoken Languages
  3. Дымшиц З. М. Грамматика языка урду. — М.: Восточная литература, 2001. — С.6.
  4. «Хиндустани» в Большой советской энциклопедии
  5. Introductory Urdu, Volume I, C. M. Naim, Revised, Third Edition, South Asia language & Area Center, University of Chicago, 1999'

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Зограф Г. А. Хинди, урду и хиндустани (об употреблении терминов), «Краткие сообщения института востоковедения», 1956, т. 18
  • Зограф Г. А. Хиндустани на рубеже XVIII—XIX вв., М.. 1961
  • Шаматов А. Н. Классический дакхини. (Южный хиндустани XVII в.), М., 1974
  • Harley, A. H. 1944. Colloquial Hindustani, Publisher:Kegan Paul, Trench, Trubner & Co., Ltd

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]