Хәйҙәрабад

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡала
Хәйҙәрабад
Ҡалып:Lang-te
урду حیدر آباد
Hyderabad montage-2.png
Ил Һиндостан
Штат Телангана
Район Хәйҙәрабад
Координаталары 17°22′00″ с. ш. 78°28′00″ в. д.HGЯO
Нигеҙләнгән 1592
Майҙаны 650 км²
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 536 м
Рәсми тел телугу, урду, инглиз
Халҡы 3 637 483 кеше (2001)
Тығыҙлығы 16 990 кеше/км²
Агломерация 6 290 397 кеше
Сәғәт бүлкәте UTC+5:30
Телефон коды +9140
Почта индексы 500 хxx
Автомобиль коды AP09, AP10, AP11, AP12, AP13, AP28, AP29[сығанаҡ 2557  көн күрһәтелмәгән]
Рәсми сайт ghmc.gov.in (инг.)
Хәйҙәрабад (Һиндостан)
Хәйҙәрабад

Хәйҙәраба́д, шулай уҡ Хәйҙерәбад йәки Хәйҙрәбад (Ҡалып:Lang-te, урду حیدر آباد, ингл. Hyderabad) —кѳньяҡ Һиндостан ҡалаһы. Телангана штатының административ үҙәге. 2014 йылдың 2 июненән 10 йыл тирәһе Андхра-Прадеш штатының баш ҡалаһы булып ҡала. [1]. Муси (инг.)баш. йылғаһы буйында урынлашҡан. Халҡының иҫәбе 3,69 млн кеше. (2001 йыл; агломерацияла — яҡынса 6 млн.кеше), халыҡтың тығыҙлығы бер квадрат километрға 16 990 кеше, майҙаны 650 км².

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡалаға XVI—XVII быуаттар дәүерендә Голконданың баш ҡалаһы булараҡ нигеҙ һалынған. 17241956 йылдарҙа Хәйҙәрабад Хәйҙәрабад (кенәзлеге) баш ҡалаһы һәм Хәйҙәрабад низамы резиденцияһы була. 1956 йылда Андхра-Прадеш штатының баш ҡалаһы һанала. Ҡала Бѳйѳк Моголдар империяһы хаҡимдары тарафынан тѳҙѳлә. Уларҙан бик күп матур һарайҙар, мәсеттәр, кәшәнәләр, тораҡ йорттар ҡала. Хәйҙәрабад Һиндостандың башҡа ҡалалары менән сағыштырғанда күпкә йәш ҡала. Уға бынан 400 йыл элек Кутб Шахтар династияһының бишенсе мосолман солтаны Мѳхамәт Кули Кутб-шах нигеҙ һала. Ҡала хаҡ халиф Али ибн Абу Талибтың исемен йѳрѳтә. Хәйҙәрабадты икенсе тѳрлѳ «Ынйы ҡала» тип тә йѳрѳтәләр, сѳнки ул инде бер нисә йыл тѳрлѳ тѳрҙәге ынйы һатып алыу урыны булып һанала.

Демографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хәйҙәрабатдың дѳйѳм майҙаны — 650 км², халҡының иҫәбе 6 809 970 кеше. Был уны Һиндостанда дүртенсе эре ҡала итеп күрһәтә. [2]. Ҡала агломерацияһы халҡы — 7749 334 кеше. 2001 йылғы иҫәп алыуҙар мәғлүмәте буйынса ҡала халҡы 3 637 483 кеше тәшкил итә. 2011 йыл мәғлүмәте буйынса гендер состав: 1000 ир-егеткә 945 ҡатын-ҡыҙ.[3]. Халыҡтың күпселек ѳлѳшѳ тѳпкѳлдә, емерек ѳйҙәрҙә йәшәй. Грамота кимәле 82,96 % (85,96 % ир-егет һәм 74,04 % ҡатын-ҡыҙ). Тѳпкѳлдә йәшәүселәрҙең грамотаһы күпкә түбәнерәк. Ҙур Хәйҙәрабад халҡының тығыҙлығы бер квадрат километрға яҡынса 21 048 кеше тәшкил итә.[4]. Ҡаланың дини составы — 50 % мосолмандар, 44 %— индустар, 2,4 %— джайнистар, 2 %— буддистар, 1 %— христиандар. Иң киң таралған телдәр — телугу, урду һәм инглиз теле. Халыҡтың бер ѳлѳшѳ шулай уҡ хинди, бенгали, тамиль, маратхи һәм башҡа телдәрҙә аралаша.

Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡаланың климаты саванналарҙың тропик климатына оҡшаған. Йыш яуым-тѳшѳм осоро июндән сентябргә тиклем була. Хәйҙәрабадтағы максималь температура 1966 йылдың 2 июнендә 45,5°С. тип билдәләнгән. 1946 йылдың 8 ғинуарында иң түбән температура 8°С булған. Бер тәүлек эсендә иң күп яуған яуым-тѳшѳм кимәле 2000 йылдың 24 авгусында теркәлгән һәм 241,5 мм тәшкил иткән.

Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Абсолют максимум, °C 33,4 36,8 39,9 43,1 43,7 42,7 36,0 34,7 35,3 36,1 33,8 32,7 43,7
Уртаса максимум, °C 28,6 31,8 35,2 37,6 38,8 34,4 30,5 29,6 30,1 30,4 28,8 27,8 32,0
Уртаса температура, °C 22,2 25,1 28,4 31,5 33,0 29,3 27,0 26,2 26,6 25,7 23,2 21,6 26,6
Уртаса минимум, °C 14,7 17,0 20,3 24,1 26,0 23,9 22,5 22,0 21,7 20,0 16,4 14,1 20,2
Абсолют минимум, °C 8,8 11,3 14,6 17,2 17,8 18,6 19,2 20,0 19,1 13,3 10,6 8,5 8,5
Яуым-төшөм нормаһы, мм 3 5 12 21 37 96 163 171 181 90 16 6 804
Сығанаҡ: Indian Meteorological Department (1951–1980)

Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Cyber Towers в Hitec City, Хайдарабад

Хәйҙәрабад — Һиндостан сәнәғәте һәм сауҙаһының мѳһим үҙәктәренең береһе. Еңел (туҡыу һәм күн), аҙыҡ-түлек, быяла, ҡағыҙ, тәмәке һәм фармацевтика сәнәғәте, машиналар тѳҙѳү (башлыса тимер юлы, станоктар тѳҙѳү һәм ауыр электр ҡорамалдары етештереү), һѳнәрселек үҫешкән. Хәйҙәрабад компьютер индустрияһы үҙәге лә булып тора. Ул Бангалор менән юғары технологиялар баш ҡалаһы исеме ѳсѳн ярыша. Ҡала шулай уҡ, Һиндостандың оборона сәнәғәте комплексының фәнни-тикшеренеүҙәр һәм конструкторҙар ойоштороу үҙәге лә. Бында National Mineral Development Corporation, State Bank of Hyderabad һәм LifeSpring Hospitals компаниялары эшләй.


Транспорты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хайдарабад Аэропорт
Станция Секундерабад

Раджив Ганди исемендәге халыҡ-ара Хәйҙәрабад аэропорты ҡала үҙәгенән 22 саҡрым алыҫлыҡта, Шамшабад биҫтәһендә урынлашҡан. Был илдең иң оҙон осоу-ултыртыу һыҙаты булған, иң тығыҙ аэропорты һанала[5]. Бынан тыш, Skytrax компанияһы хеҙмәтләндереү сифаты буйынса Хәйҙәрабад аэропортын Сеуль, Сингапур, Гонконг һәм Пекиндан ҡала, донъялағы бишенсе иң яҡшы аэропорт тип билдәләй[6]. Аэропорттан Бангалор, Ченнаи, Дели, Әхмәдәбад, Мумбаи, Пуна, Дубай, Абу-Даби, Калькутта, Джайпур, Лакнау, Коччи, Маскат, Сингапур, Варанаси, Бангкок һәм башҡа ҡалаларға рейстар яһала. Ул ҡала менән ѳс тѳп транспорт артерияһы менән тоташҡан. Хәйҙәрабад тәүге тапҡыр тимер юлы менән 1870 йылда тоташа[7]. Ҡаланың иң эре станцияһы Секундарабад. Бында Һиндостан тимер юлдарының кѳньяҡ-үҙәк зонаһының штаб-фатиры урынлашҡан. Бынан тыш, ҡала сигендә Хәйҙәрабад-Декан, Качигуда һәм Бегумпет кеүек башҡа эре станциялар ҙа бар[8]. Метрополитен тѳҙѳлѳшѳ алып барыла. Уның 3 линия һәм 71 саҡрым юл ингән тәүге фазаһын 2017 йылда асыу планлаштырылған. Хәйҙәрабад аша NH-7, NH-9 и NH-202 милли автоюлдары уҙа. Тѳп йәмәғәт транспорты булып автобустар тора, улар Хәйҙәрабадтың айырым ѳлѳштәрен ҡала менән бәйләй.

Мәҙәниәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫтәлекле урындар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Киноиндустрия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хәйҙәрабад Һиндостандың иң эре ѳс киноиндустрияһының береһе, телугу телендәге телугу кинематографы (Толливуд) үҙәге булып тора. [9][10]. Ҡаланан бер нисә саҡрым алыҫлыҡта Телугу Кинематографы # Рамоджи Кинокомплексы бар. Ул донъялағы иң эре киностудия булараҡ, Гиннестар рекорды китабына индерелгән[11]. Йыл һайын Раможиға миллиондан ашыу турист килә.[12]. Хәйҙәрабадта шулай уҡ, донъялағы иң ҙур IMAX (IMAX 3D) экранлы кинотеатр бар.[13].

Архитектураһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хайдарабадские ворота Чарминар.

Ҡала ҙур Мәккә мәсете менән билдәле. Ул XVIII быуатта данлыҡлы Мәккә мәсете ѳлгѳһѳндә тѳҙѳлгән. Уның дүрт манаралы триумфаль Чарминар ҡапҡаһы бар, шуға ҡайһы саҡта уны Кѳнсығыштың Триумфаль аркаһы тип тә йѳрѳтәләр; 19181960 йылдарҙа тѳҙѳлгән университет биналары бар, улар араһында 1918 йылда тѳҙѳлгән Ғосман университеты, һин-сарацинск стилендәге гуманитар фәндәр колледжы бинаһы; 1962 йылда тѳҙѳлгән театры; Чаумахалла һарайы һәм {{iw|Флакнум һарайы (Ҡалып:Lang-te) бар. Ҡала сигендә бер нисә мавзолейы булған Голконда (XVII—XVIII б.) ҡәлғәһе бар. Бейек ҡалҡыулыҡта урынлашҡан Голконда форты кис һайын ойошторолған тѳрлѳ тѳҫтәр шоуы һәм уникаль һыу биреү системаһы менән билдәле. Форттан йыраҡ түгел ерҙә Голконда менән 170 йыл идара иткән Котобшах династияһы солтандарының кәшәнәләре урынлашҡан. Шуныһы ҡыҙыҡ, кәшәнәнең иң ябайы династияға нигеҙ һалыусы Солтан Ҡотоб-уль-Мѳлѳктѳкѳ. Ул кәшәнәне иҫән сағында уҡ үҙе проектлап, тѳҙѳп ҡуя. Комплекс Һинд, фарсы, патан[14] һинд-фарсы архитектур стиленең берләшеүе менән уникаль һанала.[15]. Хәйҙәрәбадтың тѳп иҫтәлекле урындары араһында Закондар сығарыу Ассамблеяһы бар. Ул ҡаланың иң бѳйѳк, тәьҫирләндерерлек биналарының береһе[16].

Башҡа иҫтәлекле урындар:

  • Бирл фәнни үҙәге — Һиндостандың иң абруйлы учреждениеларының береһе.[17].
  • HITEC City— күп һанлы юғары технологиялы IT и ITES компаниялар урынлашҡан урын[18]. Хәйҙәрәбад силикон уйһыулығы исеме алыу ѳсѳн Бангалор менән ярыша.[10].
  • Изге Георгий сиркәүе— ҡалалағы боронғо христиан храмы.
  • Бирла Мандир (Хайҙәрәбад) — 1976 йылда тѳҙѳлгән һәм Венкатешвар аллаһына арналған индуист храмы. Ҡаланың халыҡ иң күп йѳрѳгән урыны. Унда кѳнѳнә 8-10 мең кеше була.

Парк һәм музейҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ошо иҫәптәге бер нисә музей:

  • Салар Джунг музейы. Музейҙың тѳп коллекциялры күберәк Салар Джунг III исеме менән билдәле булған меценат Мир Йософ Али Хан тарафынан йыйылған. 1968 йылда музей «милли әһәмиәттәге учреждение» тип иғлан ителә.[19]. Музейҙың айырылғыһыҙ ѳлѳшѳ булып, 8 мең манускрипты һәм урду, ғәрәп, фарсы, санскрит, телугу, хинди, инглиз һәм башҡа телдәрҙә баҫылған һәм тѳрлѳ темаларға яҙылған 60 мең китабы булған китапхана һанала.[20].
  • Андхра-Прадеш штатының археологик музейы (здание һинд-сарацинск стилендә тѳҙѳлгән]]).

Ҡалала бик күп парктар бар:

  • Неру зоопаркы Һиндостандағы һәм Кѳньяҡ Азиялағы иң зур зоопарктарҙың береһе.[10].
  • Махавир Харин Ванастхали милли паркы. Хәйҙәрәбадтан 15 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
  • Ботаника баҡсаһы. Бында 600 тѳр дарыу, декоратив үләндәре һәм киммәтле ағас тоҡомдары, емеш ағастары бар.[21].

Мәғариф[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бында 11 университет бар: 3 үҙәк университет, «Deemed University» класындағы 2 университет, 6 штат университеты.[10]. Ғосманс университеты флагман булып һанала. Ул илдә боронғо ете юғары уҡыу йорто ингән исемлектә тора һәм үҙ эсенән 10 факультетты, 52 кафедраны, 500 колледж һәм кампусты ала; белгес дипломынан алып, постдокторантураға тиклем бѳтә кимәлдәге һәм дәрәжәләге белемде лә бирә. [10][22]. 26 эре институт бар.

Билдәле кешеләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Редди-Наги, Шобха|Шобха Редди-Наги (1968—2014)— Һинд сәйәсмәне.
  • Наделла, Сатья|Сатья Наделла (9 февраля 1967) йылда тыуған—2014 йылдың 4 февраленән Microsoft компанияһының генераль башҡарма директоры.

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Хәйҙәрабадта теракт
  • Джубили Хилс

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. В Индии появился новый штат, ставший по счету 29-м
  2. Cities having population 1 lakh and above. censusindia. The Registrar General & Census Commissioner, India. 17 октябрь 2011 тикшерелгән.
  3. Hyderabad (Greater Hyderabad) City. Government of India. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 июнь 2012. 18 февраль 2012 тикшерелгән.
  4. Demography, Economy and Land Use Pattern. Jawaharlal Nehru National Urban Renewal Mission. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 июнь 2012. 19 февраль 2012 тикшерелгән.
  5. Delhi's new airstrip, touted India's longest, is just seventh. Thaindian News (25 October 2008). Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 июнь 2012. 17 май 2010 тикшерелгән.
  6. Hyderabad airport adjudged amongst top five in world, The Hindu (17 February 2010). 17 февраль 2010 тикшерелгән.
  7. HH the Nizam's Railway, Poosapally gorge.. The British Library. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 июнь 2012. 8 октябрь 2011 тикшерелгән.
  8. History. src.indianrailways.gov. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 июнь 2012.
  9. Hyderabad Film Industry (Tollywood). Hyderabad, Andhra Pradesh, India.
  10. 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 About Hyderabad, Bharat.
  11. Largest film studio. Official Site of Guinness World Records.
  12. Gautam, Manish. Ramoji film city, SlideShare (26 апрель 2011).
  13. 10 of the world's most enjoyable movie theaters. CNN Travel (2013-04-21).
  14. Патханы, или патаны — пуштундарҙың һинд-арий атмаһы
  15. Qutub Shahi Tombs. Hyderabad, Andhra Pradesh, India.
  16. Legislative Assembly. Hyderabad, Andhra Pradesh, India.
  17. irla-planetarium Birla Planetarium. Hyderabad, Andhra Pradesh, India.
  18. HITEC City. Hyderabad, An. dhra Pradesh, India.
  19. SJM to dig out artifacts’ facts from state archives, at last  (инг.). The Times of India (2011-10-21). 12 октябрь 2015 тикшерелгән.
  20. Library. Official cite of Salarjung Museum.
  21. Botanical Garden. Hyderabad, Andhra Pradesh, India.
  22. Osmania University. Hyderabad, Andhra Pradesh, India.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡалып:Һиндостандың союз территориһы һәм штаттарының баш ҡалалары Ҡалып:Һиндостандың миллионлы ҡалалары