Әхмәдабад

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ҡала
Әхмәдабад
гудж. અમદાવાદ
ингл. Ahmedabad
Ahmedabad montage new1.png
Ил

Һиндостан

Штат

Гуджарат

Координаталар

23°02′00″ с. ш. 72°37′00″ в. д.HGЯO

Мэр

Амит Шах

Беренсе мәртәбә телгә алынған

XI век

Элекке исеме

Ашавал (Ашапали)

Майҙаны

1300 км²

Бейеклеге диңгеҙ кимәленән

53 м

Халҡы

5 570 585 кеше (2011)

Агломерация

6 352 254

Милли состав

гуджараттар һәм башҡалар

Этнохороним

ахмадаба́дец, ахмадаба́дцы[1]

Сәғәт бүлкәте

UTC+5:30

Телефон коды

+91 79

Почта индексы

3800xx

Автомобиль коды

GJ-1

Рәсми сайт

egovamc.com

Әхмәдабад (Һиндостан)
Әхмәдабад
Әхмәдабад
Әхмәдабад (Һиндостан Гуджарат)
Әхмәдабад

Әхмәдаба́д (гудж. અમદાવાદAmdāvād, ингл. Ahmedabad, һинд अहमदाबादAhmadābād) — Һиндостандың кѳнбайышындағы һәм Гуджарат штатындағы иң ҙур ҡала. Халҡы — 5,8 млн. Сабармати йылғаһы яры буйында, штаттың баш ҡалаһы Гандинагар ҡалаһынан 30 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Әхмәдабад округының административ үҙәге.

1960 йылдан 1970 йылға тиклем Гуджарат штатының баш ҡалаһы. Унан һуң Гандинагар баш ҡала була. Ҡаланы ҡайһы ваҡытта Карнавати тип тә атайҙар. Әхмәдабадҡа 1411 йылда нигеҙ һалына һәм ул Гуджарат солтандарының баш ҡалаһы булып хеҙмәт итә. Уға Әхмәт-шах солтандың исеме бирелгән. Бында туҡыусылыҡ сәнәғәте сәскә ата, шул арҡала уны ҡайһы бер ваҡыттарҙа «Кѳнсығыш Манчестеры» тип тә атайҙар. Ҡала Һиндостандың үҙаллылығы ѳсѳн кѳрәштә алғы һыҙыҡта була. Гуджарат штатын булдырғас, Әхмәдабад насар ғына ѳйҙәре булған ҡаланан, сауҙа үҙәктәре, бейек йорттары булған фәнни-мәғариф, коммерция һәм мәҙәни үҙәккә әйләнә.

Әхмәдабад тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Археологик табылдыҡтар территорияға халыҡ XI быуатта уҡ күсеп ултырған һәм Ашавал ҡалаһы барлыҡҡа килгән тип дәлилләй. Был ваҡытта Анхилвара хакимы Карандев I, Бхил батшаһы Ашавалаға ҡаршы һуғыш алып бара. Тиҙҙән, еңгәндән һуң, Карандев I Ашавала урынына (хәҙерге Әхмәдабад урынлашҡан ерҙә) Сабармати яры буйында Карнавати ҡалаһына нигеҙ һала. XIII быуатта ҡала һәм бѳтә Гуджарат Дели солтанлығы власы аҫтына күсә.

1411 йылда Музафаридтар Гуджарат солтанлығы тѳҙѳй. 1487 йылда Әхмәт Шахтың ейәне Мәхмүт Бегада ҡаланы 12 ҡапҡалы, 6000 бойницалы (дошманға атыу ѳсѳн ҡалдырылған тишек) һәм 189 бастионы булған 10 саҡрымлыҡ стена менән нығыта. Әхмәдабад Муззафидтар власы аҫтында 1573 йылға, Гуджараттың һуңғы солтаны Музаффар II монгол солтаны Бѳйѳк Әкбәрҙән еңелгәнгә тиклем була.

Резные каменные решетки мечети Сиди Саид

Монголдар идара иткән осорҙа Әхмәдабад империяның иң йәнле сауҙа үҙәге була һәм туҡыусылыҡ менән махсуслашып, тауарҙы Европаға тиклем экспортлай. Шах-Джахан солтан күп ваҡытын Шахибауг районында, Моти Шани Махал тѳҙѳлѳшѳнә ярҙам итеп, Әхмәтабадта уҙғара. Маратхск генералдары Рагхунатха Рао менән Дамаджи Гаеквада армияһы ҡаланы баҫып ала һәм шуның менән монгол хаҡимлығына сик ҡуя. 1630 йылдағы аслыҡ һәм пешва һәм Гаеквад армиялары менән даими бәрелештәр күп кенә ҡалаларҙы юҡҡа сығара, был иһә халыҡтың күп ѳлѳшѳн Әхмәдабадта ҡалдырырға мәжбүр итә.

1818 йылда Британ Ост-Һинд компанияһы ҡаланы үҙ контроленә ала. Хәрби контингент 1824 йылда фатирҙарға урынлаштырыла, ә 1858 йылда ҡала идаралығы ойошторола. 1864 йылда тимер юлы Әхмәдабадты Бомбей менән тоташтыра. Шул арҡала, ҡала Һиндостандың тѳньяҡ һәм кѳньяҡ ѳлѳшѳндәге иң эре тимер юлы селтәре булып китә. XIX быуатта ҡалаға туҡыу фабрикаһына эш эҙләп килгән ауыл кешеләре килеп тула.

Сабармати Ашрам Махатма Ганди

Ҡалала Һиндостан милли-азатлыҡ хәрәкәте (Һиндостандың бойондороҡһоҙлоғо ѳсѳн хәрәкәт) тамыр йәйә. 1919 йылда Роулатт законына ҡаршы демонстрацияларҙа туҡыу фабрикаһы эшселәре протест билдәһе йѳҙѳнән 51 административ бинаны яндыра. XX быуаттың 20-се йылдарында туҡыу фабрикаһы эшселәре һәм уҡытыусылар забастовкаға сығыуҙан туҡтамай. Улар үҙҙәренең гражданлыҡ хоҡуғын һәм лайыҡлы эш хаҡы талап итә.

1930 йылда Ганди Дандиға тоҙ походы ойоштора, ә 1942 йылда ашығыс бойондороҡһоҙлоҡ талап иткән Август хәрәкәте (Бѳтә Һиндостан забастовкаһы) башлана. Британ Һиндостан сиге процесында, 1947 йылда ҡала буйлап индустар менән мосолмандар араһында сыҡҡан сыуалыштар тулҡыны тарала. Әхмәдабад яңы ғына булдырылған Гуджарат штатының баш ҡалаһы була. Ошо ваҡыт эсендә ҡалала күп кенә мәғариф һәм фән институттары барлыҡҡа килә. Ҡала юғары мәғариф, фән һәм технологиялар үҙәгенә әйләнә. Ауыр һәм химия сәнәғәте үҫеш ала. Артабанғы ун йыллыҡта, социаль ғәҙелһеҙлек һәм коррупция арҡаһында сыҡҡан сәйәси киҫкенлек арҡаһында, үҫеш туҡтай. Һѳҙѳмтәлә, ҡалала һәм уның ситендә касталар араһында бәрелештәр барлыҡҡа килә.

Погромы в Ахмадабаде

2001 йылдың 26 ғинуарындағы ер тетрәүе 50 ҡатлы бинаны емерә, был фажиғәлә 752 кеше үлә. Ҡала инфраструктураһына зыян килә.[2].

2002 йылда ҡалала һәм штатта мосолмандарҙы ҡыйратыу серияһы билдәләнә. Бының сәбәбе булып, Годхра станцияһы янында индус ғибәҙәт ҡылыусылары булған пассажир поезын яндырыу тора (Гуджарат сыуалышы). Был сыуалышта ике яҡтан да 1044 кеше үлә. Мосолмандарҙың ҡаланан меңәрләп ҡасыуы арҡаһында Әхмәтабад ҡалаһының тирә-яғында палатка ҡаласыҡтары барлыҡҡа килә.[3].

Һуңғы йылдарҙа һинд иҡтисадының глоблизацияһы һәм либерелизацияһы һѳҙѳмтәһе ҡала үҫешен яңы бейеклеккә этәрә. Шул арҡала, халыҡ иҫәбе лә арта, яңы тораҡ кварталдар үҫеп сыға. Ҡыҙыу тѳҙѳлѳш һѳҙѳмтәһендә энергия һәм һыу ресуртсарына ҡытлыҡ тыуа.

Географияһы һәм климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сабармати

Әхмәдабад Һиндостандың кѳнбайышында, диңгеҙ кимәленән 53 метр бейеклектә ята. Ҡала Гуджарат штатының үҙәк ѳлѳшѳндәге Сабармати йылғаһы яры буйында, ҡомло, ҡоро урында урынлашҡан. Әхмәдабадтың дѳйѳм майҙаны 205 кв.км. тәшкил итә. Йәй кѳнѳ Сабармати йылғаһы йыш ҡына кибә һәм йылға урынында тар ғына ағым ҡала. Ҡала ситендә ике күл бар: Канкария менән Вастрапур. Канкария күлен 1451 йылда гуджарат солтаны Кутб-д-Дин Ахмед Шах II ҡаҙҙыра.

Ҡала климаты
Күрһәткес Ғин Фев Мар Апр Май Июн Июл Авг Сен Окт Ноя Дек Йыл
Абсолют максимум, °C {{{Ғин_а_макс}}} 38 41 46 47 45 39 39 42 40 38 32 47
Уртаса максимум, °C {{{Ғин_ср_макс}}} 31,0 35,9 39,5 41,4 38,5 33,5 32,0 33,5 35,8 33,2 29,9 34,4
Уртаса температура, °C {{{Ғин_ср}}} 22,9 27,7 31,5 33,8 32,9 29,6 28,4 29,0 28,8 25,4 22,0 27,7
Уртаса минимум, °C 13,1 14,8 19,4 23,5 26,3 27,2 25,7 24,9 24,4 21,9 17,5 14,1 21,1
Абсолют минимум, °C 7 6 10 18 18 22 22 21 20 13 10 5 5
Яуым-төшөм нормаһы, мм 2,1 1,2 1,1 1,9 9,1 97,4 309,8 213,8 126,6 13,5 6,1 1,7 784,3
Сығанаҡ: [BBC Weather],[1]

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ иҫәбе үҙгәреү[4][5][6]

Әхмәдабад ҙурлығы буйынса Һиндостандағы 5-се ҡала, халҡы иҫәбе буйынса илдең 7-се ҡала агломерацияһын булдыра.[7][8][9]. 2011 йылдағы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса Әхмәдабадта 6352 254 кеше иҫәпләнә.[6]. Грамоталылыҡ кимәле — 89,62 %; 93,96 %— ирҙәр араһында һәм 84,81 %—ҡатын-ҡыҙҙар араһында[6]. 897 ҡатын-ҡыҙ, 1000 ир-егет бар[6]. Яҡынса 440 000 кеше тѳпкѳл, емерек ѳйҙәрҙә йәшәй. [10]. Ҡала халҡынң күбеһе — гуджараттар. Халыҡтың яҡынса 7 % -ы мосолман. [11]. 2010 йылда Форбс журналы Әхмәтабадты Һиндостандың һәм Ҡытай ҡалалары Ченду менән Чунциндан ҡала, донъяның ѳсѳнсѳ иң йылдам үҫеүсе ҡалаһы тип билдәләй. [12]. 2003 йылдың Енәйәт статистикаһының Милли бюроһы мәғлүмәттәренә ярашлы, Әхмәдабад ҡалаһы Һиндостандың 1 миллиондан ашыу халҡы булған 35 ҡалаһы араһында енәйәт кимәле иң түбән булған ҡала һанала. [13].2011 йылдың декабрендә IMRB маркетинг бюроһы Әхмәдабадты Һиндостандың башҡа мегаполистары араһынан йәшәү ѳсѳн иң уңайлы ҡала тип белдерә.[14].

Транспорты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сардар Валлаббхай Патела исемендәге халыҡ-ара аэропорт ҡала үҙәгенән 15, тимер юл вокзалынан 8 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ул кешеләрҙең күплеге буйынса Гуджаратта иң ҙур һәм илдә һигеҙенсе аэропорт. Башлыса илдең ҙур ҡалаларына һәм Дубай (ҡала), Маскат, Сингапур һәм башҡа ҡалаларға халыҡ-ара рейстар яһай. Әхмәдабад Һиндостан тимер юлдарының кѳнбайыш зонаһында урынлашҡан. Ҡала илдең тѳньяғындағы бѳтә эре ҡалалар менән дә тимер юлы менән тоташтырылған. 8-се Милли хайвэй ҡаланы Дели, Бомбей менән, 8С һанлы хайвэй Гантхинагаром менән бәйләй; 1-се экспрессвэй Вадодара (94 саҡрым) менән тоташтыра.

Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әхмәдабадтың эске тулайым продукты 2014 йылда 64 млрд доллар тип иҫәпләнә.[15][16][17]. Һиндостандың резерв банкы мәғлүмәте буйынса 2012 йылдың июнендә ҡала финанс күрһәткестәре буйынса етенсе урында тора.[18]. XIX быуатта Әхмәдабадтың еңел сәнәғәте инвестициялар ала. Һѳҙѳмтәлә 1861 йылдың 30 майында Һиндостанда тәүге туҡыу фабрикаһына нигеҙ һалына.[19]. Уның артынса ошо тармаҡтағы башҡа предприятиелар ҙа асыла. 1905 йылда ҡалала 33 туҡыу фабрикаһы була.[20].Беренсе Бѳтә Донъя һуғышы ваҡытында, еңел сәнәғәт Махатма Ганди хәрәкәте ярҙамы менән Һиндостанда булдырылған тауарҙы популярлаштырыуға йүнәлтелгән ѳҫтәмә үҫеш стимулы ала.[21]. Әхмәдабад Һиндостанда иң эре кизе-мамыҡ туҡыма менән тәьмин итеүсе һәм ҡиммәтле таштар, ювелир продукцияларҙы сит илгә сығарыусы булып тора.[22]. Шулай уҡ, автомобиль сәнәғәте лә иҡтисадта мѳһим роль алып тора. Ҡалала Tata Motors заводы эшләй, Ford һәм Suzuki производство компанияһы асыу планлаштырылған. [23][24].Peugeot компанияһы завод тѳҙѳүгә тотонған.[25]. Амбавади районында урынлашҡан Әхмәдабад биржаһы Һиндостандың икенсе боронғо биржаларының береһе булып һанала.[26]. Ҡалала шулай уҡ ике эре Zydus Cadila һәм Torrent Pharmaceuticals фармацевтик компанияһы бар. Бында йыуыу саралары һәм химик компоненттар етештергән Nirma тѳркѳмѳнѳң һәм Adani Group халыҡ-ара сауҙа, девелоперск компанияһының баш офистары ла урынлашҡан.[27]. Мәғлүмәт технологиялары индустрияһы ла әүҙем үҫешә. NASSCOM тикшеренеүҙәре мәғлүмәте буйынса, 2002 йылда Әхмәдабад 9 эре IT-үҙәктәре араһында 5-се урында була.[28].

Иҫтәлекле урындар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Сиди-Бәшир мәсете
  • Сабармати Ашрам

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Ҡалып:Книга:Русские названия жителей: Словарь-справочник
  2. WHO SEAR, Regional Health Situation, and World AIDS Day, Health Report
  3. BBC NEWS | South Asia | Gujarat riot death toll revealed
  4. Historical Census of India.
  5. Census of Ahmedabad.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Ahmedabad City Census 2011 data. 28 май 2014 тикшерелгән.
  7. India: metropolitan areas. World Gazetteer. Тәүге сығанаҡтан архивланған 8 октябрь 2010. 3 сентябрь 2010 тикшерелгән.
  8. Government of India Provisional population totals (PDF). 2011 census of India. 25 июнь 2012 тикшерелгән.
  9. Population Finder. Census of India. 24 июль 2008 тикшерелгән.
  10. Slum Population in Million Plus Cities. Office of the Registrar General and Census Commissioner, India. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 декабрь 2006. 11 май 2006 тикшерелгән.
  11. Sachar Report. zakatindia.org.
  12. Cheers Ahmedabad! City is racing ahead. DNA India. Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 октябрь 2010. 25 июнь 2012 тикшерелгән.
  13. Surat crime rate lowest, Times of India (16 October 2005). 8 август 2008 тикшерелгән.
  14. Ahmedabad best city to live in, Pune close second (11 December 2011). 9 июнь 2012 тикшерелгән.
  15. Nicole Bippen Ahmedabad- GDP of $64 billion. Therichest. — «17 February 2014»  27 май 2014 тикшерелгән.
  16. Engineering Expo – Ahmedabad. mpponline.in. 27 май 2014 тикшерелгән.
  17. Know the 10 most developed Indian cities based on GDP. IndiaTVNews (9 January 2014). 27 май 2014 тикшерелгән.
  18. Top 10 Indian Cities and Their Major Industrial Activities. Listice (3 May 2014). 27 май 2014 тикшерелгән.
  19. Textile industry of Ahmedabad. Ahmedabad Textile Mills' Association. 25 июль 2008 тикшерелгән.
  20. History of textile industry in Ahmedabad. Textile Association of India. 22 июль 2008 тикшерелгән.
  21. Industry and Commerce // The Ahmedabad Chronicle: Imprints of a millennium — Vastu-Shilpa Foundation for Studies and Research in Environmental Design, 2002. — P. 34.
  22. Jawaharlal Nehru National Urban Renewal Mission Profile of the City Ahmedabad (PDF). Ahmedabad Municipal Corporation Ahmedabad, Urban Development Authority and CEPT University, Ahmedabad. Ahmedabad Municipal Corporation (2006). 22 июль 2008 тикшерелгән.
  23. Suzuki to pick Gujarat for new $1.3 bln plant (14 September 2011). 24 февраль 2012 тикшерелгән.
  24. Ford bets big on India, to build plant in Gujarat, Reuters (28 July 2011). 24 февраль 2012 тикшерелгән.
  25. Groundbreaking performed for Peugeot plant at Sanand site in Gujarat. deshgujarat.com (2 November 2011). 24 февраль 2012 тикшерелгән.
  26. ASE to sell off iconic Manekchowk building (6 June 2012). 7 июнь 2012 тикшерелгән.
  27. Adani Group locations. Adani.com. 7 июнь 2012 тикшерелгән.
  28. Ahmedabad joins ITES hot spots, Times of India (16 August 2002). 30 июль 2006 тикшерелгән.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ахмедабад // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)
  • Ахмадабад // Ҙур совет энциклопедияһы : в 30 т. / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  • Ахмадабад // Словарь современных географических названий / Рус. геогр. о-во. Моск. центр; Под общ. ред. акад. В. М. Котлякова. Институт географии РАН — Екатеринбург: У-Фактория, 2006.

Ҡалып:Города-миллионники Индии