Ҡаҙан (ҡала)

Ҡала

Ҡаҙан
татар. Казан, урыҫ. Казань

Флаг	Герб

Ил	Рәсәй
Төбәк	Татарстан
Координаталар	55°47′27″ т. к. 49°06′52″ кс. о. ^(G) ^(Я)
Эске бүленеү	7 административ район
Мэр	Ильсур Метшин
Нигеҙ һалыныу	1005
Беренсе телгә алыу	1391
Майҙан	425,3 км²
Халыҡ	1 130 717 кеше (2009)
Тығыҙлыҡ	2667 кеше./км²
Милли состав	татарҙар, урыҫтар, сыуаштар
Конфессия составы	мосолман, православ
Этнохороним	ҡазанлы
Ваҡыт бүлкәте	UTC+3, йәй UTC+4
Телефон коды	+7 843
Почта индексы	420xxx
Автомобиль коды	16, 116
Сайт	http://www.kzn.ru/ (урыҫ.) (тат.)

Ҡазан (шулай уҡ Ҡаҙан, татар. Казан, урыҫ. Казань) – Татарстан Республикаһының башҡалаһы. Рәсәйҙең Иҙел буйында ҙур иҡтисади, мәҙәни һәм сәйәси үҙәк.

Kazan

Йөкмәткеһе

1 Халыҡ һаны
2 Милли состав
3 Дин
4 Ҡала исеме
5 Тарих
6 Административ бүленеше
7 Мэр
8 Транспорт
- 8.1 Тимер юлы вокзалы
9 Мәғәриф
- 9.1 Юғары уҡыу йорттары
10 Ҡазан дәүләт университеты
11 Ҡазан Авиация Университеты
- 11.1 Башка юғары уҡыу йорттары
- 11.2 Театрҙар
  - 11.2.1 Ғәлиәсғәр Камал исемендәге Татар дәүләт академик театры
12 Фотогалерея
13 Һылтанмалар

[үҙгәртергә] Халыҡ һаны

Ҡазанда торған халыҡ һаны – 1,130 млн кеше, майҙаны – 425,3 км². Ҡала халҡының үҫеше түбәндәге теҙемдә күрһәтелгән.

Йыл	Халыҡ һаны
1800	40 000
1858	61 000
1897	130 000
1907	161 000
1917	207 000
1920	146 000
1923	158 000
1959	667 000
1962	711 000
1964	742 000
1966	804 000
1970	868 000
1979	993 000
1989	1 094 000
1995	1 078 000
2002	1 105 000
2008	1 120 000
2009	1 131 000

[үҙгәртергә] Милли состав

Ҡазан – күпмилләтле ҡала. Унда татарҙар, урыҫтар, сыуаштар һәм башҡа милләттәр йәшәй.

[үҙгәртергә] Дин

Казанда төрлө дин вәкилдәре йәшәй. Мосолмандар һәм православ христиандар күпселеген тәшкил итә. Шулай уҡ католиклар, йәһүҙиләр һ. б. дин вәкилдәре бар.

[үҙгәртергә] Ҡала исеме

Ҡазан Кремле

Ҡазандың исеме барлыҡҡа килеүе тураһында бер нисә версиялар бар:

"Ҡаҙан" (татарса "Казан") һүҙенән. Риүәйәт буйынса, хан үҙ хеҙмәтсеһен һыу килтерергә ебәргән. Хеҙмәтсе һыу ҡойоп алып торғанда алтын ҡаҙанын йылғаға төшөрөп ебәргән. Шунан һуң йылғаға ла, ҡалаға ла Ҡазан тип исем ҡушҡандар.

Ҡайһы бер кешеләр йылғаның исеме "ҡаҙ" һүҙенән килеп сыҡҡан тип ышана. Был версия буйынса, бороңғо заманда йылғаның ярҙарында ҡказлараҙҙар йәшәгән. Шунан йылғаға "Ҡазан һыуы" тип исем ҡушылған, һуңыраҡ ҡалаға ла был исем күскән.

Башҡорт тел белгесе Жәлил Кейекбаевтың фекеренсә, "Ҡазан" исеме "ҡайын" һүҙенән килеп сыҡҡан. Мәҫәлән, Башкортостанда ла Ҡаҙанлы исемле ауыл бар. Был фекер буйынса, был ауыл элегерәк Ҡайынлы тип аталған — ҡайын урманында һалынған булған.

[үҙгәртергә] Тарих

Ҡазан ҡалаһы өс йөҙ йыл дауамында Иҙел буйында урынлашҡан Болғар дәүләтенең форпосы булып торған, уның исеменән Боронғо Русь дәүләте менән иҡтисади, сауҙа һәм мәҙәни бәйләнешкә ҡатышҡан.
Һуңыраҡ Ҡазан Алтын Урҙа дәүләтенең өйәҙҙәренең береһендә ҙур административ үҙәк булып китә. Бында һөнәрселек һәм халыҡ-ара сауҙа үҫешкән.
1438 йылдан 1552 йылғаса ҡала Ҡазан ханлығының башҡалаһы булып торған.
1552 Иван Грозный ҡаланы баҫып ала.
Пётр I осоронда (1708, ҡала Ҡазан губернаһының башҡалаһы була. Был сифатта ул 200 йыл буйына ҡала.
1756 йылдың 7 августындағы батша указы буйынса, Ҡазан һәм Ҡазан өйәҙендәге 536 мәсеттең 418е емерелә.
Һуңғы 90 йылда Ҡазан Татарстандың башҡалаһы булып тора.

[үҙгәртергә] Административ бүленеше

№	Район исеме	Халыҡ һаны (мең кеше)	Майҙаны (гектар)
1	Авиатөҙөлөш районы	110,1	3 891
2	Вәхит районы	83,3	2 582
6	Иҙел буйы районы	218,8	11 577
3	Киров районы	107,2	10 879
4	Мәскәү районы	130,5	3 881
7	Совет районы	266,1	7 687
5	Яңы Савин районы	204,2	2 066

[үҙгәртергә] Мэр

Ҡала менән мэр идара итә. 2005 йылдың 17 ноябренән был вазифаны Илсур Метшин башҡара.

[үҙгәртергә] Транспорт

[үҙгәртергә] Тимер юлы вокзалы

Ҡазан вокзалы

Вокзал комплексы ҡала үҙәгендә урынлашҡан.Йылына вокзал аша 8 миллион кеше үтеп тора.

[үҙгәртергә] Мәғәриф

[үҙгәртергә] Юғары уҡыу йорттары

Ҡазан дәүләт университеты

Ҡазанда 55 юғары уҡыу йорто эшләй.

[үҙгәртергә] Ҡазан дәүләт университеты

1804 йылдың 17 ноябрендә нигеҙләнгән. Тамамлаған студенттары араһында — С. Т. Аксаков, М. А. Балакирев, П. И. Мельников-Печерский, Лев Толстой, В. И. Ульянов-Ленин, В. Хлебников.

Хәҙерге ваҡытта университетҡа 14 факультет, А. М. Бутлеров исемендәге Химик институты, көнсығыш телдәр институты, тел институты, Яр Саллы һәм Зеленодольск ҡалаларындағы ике филиалын инә.