Ҡаҙан

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Ҡаҙан (ҡала) битенән йүнәлтелде)
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡала
Ҡаҙан
татар. Казан, урыҫ. Казань
Kazan
Флаг Герб
Флаг Герб
Ил Рәсәй
Федерация субъекты Татарстан
Координаталары Координаталары: 55°47′27″ т. к. 49°06′52″ кс. о. / 55.790833° т. к. 49.114444° кс. о. (G) (O) (Я)55°47′27″ т. к. 49°06′52″ кс. о. / 55.790833° т. к. 49.114444° кс. о. (G) (O) (Я)
Мэр Илсур Рәис улы Метшин
Нигеҙләнгән 1005
Беренсе мәртәбә
телгә алынған
1391
Майҙан 425,3 км²
Халыҡ 1 130 717 кеше (2009)
Тығыҙлыҡ 2667 кеше/км²
Милли состав татарҙар,
урыҫтар,
сыуаштар
Конфессия составы мосолман, православ
Этнохороним ҡазанлы
Ваҡыт бүлкәте UTC+3, йәй UTC+4
Телефон коды +7 843
Почта индексы 420xxx
Автомобиль коды 16, 116
Сайт http://www.kzn.ru/
(урыҫ.) (тат.)
Ҡаҙан (Рәсәй)
Ҡаҙан
Ҡаҙан (Татарстан)
Ҡаҙан

Ҡаҙан (шулай уҡ Ҡазан, татар. Казан, урыҫ. Казань) – Татарстан Республикаһының башҡалаһы. Рәсәйҙең Иҙел буйында ҙур иҡтисади, мәҙәни һәм сәйәси үҙәк.

Тарих[үҙгәртергә]

  • Ҡаҙан ҡалаһы өс йөҙ йыл дауамында Иҙел буйында урынлашҡан Болғар дәүләтенең форпосы булып торған, уның исеменән Боронғо Русь дәүләте менән иҡтисади, сауҙа һәм мәҙәни бәйләнешкә ҡатышҡан.
  • Һуңыраҡ Ҡаҙан Алтын Урҙа дәүләтенең өйәҙҙәренең береһендә ҙур административ үҙәк булып китә. Бында һөнәрселек һәм халыҡ-ара сауҙа үҫешкән.
  • 1438 йылдан 1552 йылғаса ҡала Ҡаҙан ханлығының үҙәге булып торған.
  • 1552 Иван Грозный ҡаланы баҫып ала.
  • Пётр I осоронда (1708, ҡала Ҡаҙан губернаһының башҡалаһы була. Был сифатта ул 200 йыл буйына ҡала.
  • 1756 йылдың 7 августындағы батша указы буйынса, Ҡаҙан һәм Ҡаҙан өйәҙендәге 536 мәсеттең 418е емерелә.
  • Һуңғы 90 йылда Ҡаҙан Татарстандың башҡалаһы булып тора.

Халыҡ һаны[үҙгәртергә]

Ҡаҙанда торған халыҡ һаны – 1,130 млн кеше, майҙаны – 425,3 км². Ҡала халҡының үҫеше түбәндәге теҙемдә күрһәтелгән.

Милли состав[үҙгәртергә]

Ҡаҙан – күпмилләтле ҡала. Унда татарҙар, урыҫтар, сыуаштар һәм башҡа милләттәр йәшәй.

Дин[үҙгәртергә]

Ҡаҙанда төрлө дин вәкилдәре йәшәй. Мосолмандар һәм православ христиандар күпселеген тәшкил итә. Шулай уҡ католиклар, йәһүҙиләр һ. б. дин вәкилдәре бар.

Мәсеттәр[үҙгәртергә]

Ҡала исеме[үҙгәртергә]

Ҡаҙандың исеме барлыҡҡа килеүе тураһында бер нисә версиялар бар:

  • "Ҡаҙан" (татарса "Казан") һүҙенән. Риүәйәт буйынса, хан үҙ хеҙмәтсеһен һыу килтерергә ебәргән. Хеҙмәтсе һыу ҡойоп алып торғанда алтын ҡаҙанын йылғаға төшөрөп ебәргән. Шунан һуң йылғаға ла, ҡалаға ла Ҡаҙан тип исем ҡушҡандар.
  • Ҡайһы бер кешеләр йылғаның исеме "ҡаҙ" һүҙенән килеп сыҡҡан тип ышана. Был версия буйынса, бороңғо заманда йылғаның ярҙарында ҡаҙҙар йәшәгән. Шунан йылғаға "Ҡаҙан һыуы" тип исем ҡушылған, һуңыраҡ ҡалаға ла был исем күскән.
  • Башҡорт тел белгесе Жәлил Кейекбаевтың фекеренсә, "Ҡаҙан" исеме "ҡайын" һүҙенән килеп сыҡҡан. Мәҫәлән, Башкортостанда ла Ҡаҙанлы исемле ауыл бар. Был фекер буйынса, был ауыл элегерәк Ҡайынлы тип аталған — ҡайын урманында һалынған булған.

Административ бүленеше[үҙгәртергә]

Схема районов Казани.jpg
Район исеме Халыҡ һаны
(мең кеше)
Майҙаны
(гектар)
Мәғлүмәт
1 Авиатөҙөлөш районы 110,1 3 891
2 Вахит районы 83,3 2 582
6 Иҙел буйы районы 218,8 11 577
3 Киров районы 107,2 10 879
4 Мәскәү районы 130,5 3 881
7 Совет районы 266,1 7 687
5 Яңы Савин районы 204,2 2 066

Мэр[үҙгәртергә]

Ҡала менән мэр идара итә. 2005 йылдың 17 ноябренән был вазифаны Илсур Метшин башҡара.

Транспорт[үҙгәртергә]

Тимер юлы вокзалы[үҙгәртергә]

Вокзал комплексы ҡала үҙәгендә урынлашҡан.Йылына вокзал аша 8 миллион кеше үтеп тора.

Мәғариф[үҙгәртергә]

Юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә]

Ҡаҙанда 55 юғары уҡыу йорто эшләй.

Ҡаҙан (Иҙел буйы) федераль университеты(элекке Ҡаҙан дәүләт университеты)[үҙгәртергә]

1804 йылдың 17 ноябрендә нигеҙләнгән. Тамамлаған студенттары араһында — С. Т. Аксаков, М. А. Балакирев, П. И. Мельников-Печерский, Лев Толстой, В. Хлебников. В. И. Ульянов-Ленин уҡыны, ләкин бөтөрмәне (революция төркөмдәрҙә ҡатнашыуға сәбәпле университеттан сығартылды).

Хәҙерге ваҡытта университетҡа 14 факультет, А. М. Бутлеров исемендәге Химик институты, көнсығыш телдәр институты, тел институты, Яр Саллы һәм Зеленодольск ҡалаларындағы ике филиалын инә.

Ҡаҙан Авиация Университеты[үҙгәртергә]

9 факультет, 58 кафедра, 57 лаборатория, 10 фәнни-техник үҙәк, 3 НИИ инә. Университетта 15 мең студент уҡый.

Башҡа юғары уҡыу йорттары[үҙгәртергә]

  • Ҡаҙан дәүләт технология университет.
  • Ҡаҙан дәүләт финанс-иҡтисади институты
  • Ҡаҙан дәүләт медицина университеты
  • Ҡаҙан дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты
  • Ҡаҙан дәүләт аграр университеты
  • Ҡаҙан дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты
  • Ҡаҙан дәүләт энергетика университеты
  • Татар дәүләт гуманитар-педагогия университеты
  • Н. Э. Бауман исемендәге Ҡаҙан дәүләт ветеринар медицинаһы академияһы
  • Ҡаҙан дәүләт консерваторияһы, һәм башҡалар.

Театрҙар[үҙгәртергә]

Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия драма театры[үҙгәртергә]

Театр 1906 йылдың 22 декабрендә асылған. Хәҙерге бинаһында 1987 йылдан урынлашҡан.

Фотогалерея[үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә]

Татар Википедияһындағы мәҡәлә