Ибн Тәймиә

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Такиюддин ибн Тәймиә
араб. تقي الدين ابن تيمية‎‎
Портрет
Суккәриә мәҙрәсәһе мөҙәрисе
1283 — ?
Алдан эшләүсе:

Шиһабутдин әл-Харрани

Дауам итеүсе:

?


Шәхси мәғлүмәт
Тыуған ваҡыттағы исеме:

Әхмәт бин Ғәбделсәләм ибн Абдуллаһ ибн Тәймиә әл-Харрани

Һөнәре, эшмәкәрлек төрө:

дин белгесе, Фаҡиһ, Мөфәссир, мухаддис

Тыуған көнө:

22 ғинуар 1263({{padleft:1263|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:22|2|0}})

Тыуған ере:

Харран

Үлем көнө:

26 сентябрь 1328({{padleft:1328|4|0}}-{{padleft:9|2|0}}-{{padleft:26|2|0}}) (65 йәш)

Үлгән ере:

Мәмлүк солтанлығы[d], Левант[d],Дамаск

Ерләнгән ере:

Дамаск суфый зыяраты

Ил:

Mameluke Flag.svg Мәмлүк солтанлығы[d]

Дине:

Сөнниҙәр

Атаһы:

Шиһабетдин әл-Харрани[d]

Эшмәкәрлек йүнәлеше:

ислам дин ғилеме[d], Фиҡһ, тәфсир[d], хәҙистәрҙе өйрәнеү[d] һәм Сәйәсәт

Белеме:

Суккәриә мәҙрәсәһе

Эш урыны:

Дамаск һәм Ҡәһир

Остаздары:

Шиһабутдин әл-Харрани, Шәмсетдин әл-Макдиси

Шәкерттәре:

Ибн Ҡәййим әл-Жәүзийә[d], әз-Зәхәби[d] һәм Ибн Кәсир[d]

Йоғонто яһаған:

салафиттар

Хеҙмәттәре:
Commons-logo.svg Ибн Тәймиә Викимилектә

Тәҡиүддин Әбү Ғәббәс Әхмәт ибн Әбделхәлим әл-Харрани, йышыраҡ уны Ибн Тәймиә тип йөрөтәләр (ғәр. ابن تيمية‎; 1263, Харран, хәҙерге Төркиә — 1328, Дамаск, хәҙерге Сүриә) — ғәрәп мосолман теологы, хәнбәли мәҙһәбенең хоҡуҡ белгесе, дингә индерелгән «яңылыҡтарҙы» тәнҡитләүсе; исемен сәләфилек менән бәйләү таралған[1]. Ҡайһы бер авторҙар Ибн Тәймиәне суфый ти, әммә уның суфыйсылыҡтың ҡайһы бер раҫламаларын тәнҡитләгәне һәм был ағым тураһында көнбайыш ислам белгестәрендә кире фекер тыуҙырғаны ла билдәле.

Дамаск ҡалаһындағы Хәнбәлиә мәҙрәсәһендә уҡыта. Дингә үтә ныҡ бирелгәнлеге һәм реформаторлығы, хакимдар һәм уларҙың ҡулы аҫтында хеҙмәт итеүселәр менән ыҙғышыуҙары арҡаһында үҙ ғүмерендә бер нисә тапҡыр төрмәгә эләгә. Ислам дин тәғлимәтенә грек фәлсәфәһе йоғонтоһон, ҡаләм рационализмын, «изгеләр» культын индерергә тырышыуҙарҙы тәнҡитләй. Алланы тасуирлау мәсьәләһендә Ибн Тәймиә сифатты инҡар итеүҙе лә, Аллаһты ул бар иткән нәмәләр менән сағыштырыуҙы ла, изге яҙмаларҙы символик-ситләтелгән мәғәнәләр биреп тәфсирләүҙе лә кире ҡаға. Сәйәсәт мәсьәләләрендә Ибн Тәймиә дәүләт менән дин берлеге яҡлы була, хәлифәлекте мотлаҡ тип тапмай һәм бер юлы бер нисә хәлиф булыу мөмкинлеген раҫлай . 500-ләп хеҙмәте ҡала.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тулы исем-шәрифе: Шәйехүлислам Тәҡиүтдин Әбелғәббәс Әхмәт ибн Әбделхәлим ибн Мәждитдин ибн Әбдессәләм ибн Тәймиә әл-Харрани. 1263 йылда Харранда (Төньяҡ Сүриә) тыуа. Харранды монголдар баҫып алыу хәүефе тыуғас,1269 йылда Ибн Тәймиә ата-әсәһе менән Дамаск ҡалаһына (Шам) күсеп китә. Атаһы, Шиһабетдин Әбделхәлим әл-Харрани (вафаты — 1283 йылда), ислам хоҡуғы, хәҙистәрҙе өйрәнеү, Ҡөрьән тәфсире һәм башҡа дин тәғлимәте дисциплиналары белгесе була. Дамаскта Әбделхәлим әл-Харрани данлыҡлы Умайялар мәсетендә уҡыта башлай, Сүккәриә мәсете етәксеһе була. Йәш Ибн Тәймиә ошо мәҙрәсәлә белем ала, атаһының вафатынан һуң, 1284 йылда, үҙе уның етәксеһе булып китә. Бәләкәйҙән Ҡөрьәнде ятлай, дини ғилемдәр генә түгел, математиканы, логиканы, фәлсәфәне лә өйрәнә [2]. Традицион дини белем алғас, Ибн Тәймиә Әхмәт ибн Хәнбәл хеҙмәттәре йоғонтоһона бирелә [1]. Остаздары араһында 1265 йылдан бирле Дамаск ҡалаһы хәнбәлиҙәренең баш ҡазыйы булған шәйех Шәмсетдин әл-Мәҡсиди ҙә була[3].

Ул ваҡытта Дамаск ҡалаһында монгол ябырылыуынан ҡасып килгән шул замандың бик күп билдәле ғалимдары йыйыла һәм ошо ҡалала ҡотолоу таба. Дамаск мосолман донъяһының мәҙәни үҙәгенә әүерелә, бында һәр төрлө мосолман идеологиялары үҫә, араларында бәхәстәр ҡорола. Ул заманда донъяға ҡарашта әшәриҙәрҙең ҡаләм мәктәбе абруйҙа була. Уны әйүбиҙәр, һуңынан төрки хакимдары ла өҫтөн күрә. Хәнбәли мәҙһәбе вәкиле булараҡ, Ибн Тәймиә доктринаһында фәлсәфәүи һәм логик дәлилдәр ҡулланған әшәри тәғлимәтенең ҡағиҙәләрен тәнҡитләй[2].

1296 йылдан Ибн Тәймиә Дамаск ҡалаһының Хәнбәлиә мәҙрәсәһендә уҡыта башлай. Дингә бирелгәнлеге, реформаторлығы, шулай уҡ хакимдар менән һыйыша алмауы арҡаһында бер нисә тапҡыр төрмәгә эләгә[4]. 1306—1312 йылдарҙа Мысырҙа булып, унда төрлө йүнәлешле дин белгестәре менән бәхәскә инә. Мысырҙа уны тәшбихтә (антропоморфизм) ғәйепләйҙәр һәм төрмәгә ултырталар. Иреккә сыҡҡас, «юл ҡуйылмаҫ яңылыҡтар» (бидғәт) индереүселәргә ҡаршы көрәшкә ташлана һәм тағы төрмәгә ябыла. 1313 йылда Дамаскка кире ҡайтҡас, уҡытыусылыҡ эшенә тотона. Ибн Тәймиә әл-Мәлик Лажиндың Кесе Әрмәнстанға походы һәм монголдарҙың Сүриәгә ябырылыу хәүефе менән бәйле йыһат ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. Дамаскка ҡайтҡас, ул ике тапҡыр төрмәгә ябыла һәм 1328 йылда Дамаск цитаделендә мәрхүм була[5]. Суфый зыяратында ерләнә[6].

Вафатынан һуң дүрт йөҙ йылдан хеҙмәттәрендә яҙып ҡалдырған тәғлимәте Ибн Әбделваһһабҡа көслө йоғонто яһай һәм ваһһабилыҡ нигеҙенә ята. Был тәғлимәтте сәғүдиҙәр күтәреп ала һәм ул әлеге заманда Сәғүд Ғәрәбстанының рәсми идеологияһы булып тора[7]. Ибн Тәймиә Осама бин Ладен өсөн дә ҙур абруй булған тип иҫәпләнә[8].

Ҡараштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бидғәткә ҡаршы көрәшеп, Ибн Тәймиә ислам тәғлимәтенә грек фәлсәфәһе элементтарын, ҡаләм рационализмын, «изгеләр» культын һәм Пәйғәмбәр ҡәберенә хаж ҡылыуҙы ла тәнҡит утына тота. Ғилем һәм фиҡһ өлкәһендә Ибн Тәймиә ғөләмәләрҙе абруйлы һанай, уларҙы «ислам вариҫтары һәм уның сафлығын һаҡлаусылар» тип иҫәпләй[9].

«Минһаж әс-Сөннә» («Сөннә юлы») тигән әҫәре Насретдин ат-Тусиҙың шәкерте, шиғый дин белгесе Әлләмә Һилли яҙған «Минһаж әл-Кәрәмә» («Харизма юлы») менән бәхәскә ҡоролған[3]. Шиғыйсылыҡтан башҡа, ул хәрижиҙәрҙе лә, мөтәзилиҙәрҙе лә, әшәриҙәрҙе лә тәнҡитләй[10][5].

Теология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ибн Тәймиә үҙенең хәнбәлисел ҡарашын «алтын урталыҡ» (васат) принцибына ҡора, аҡылға (ғаҡел), традицияға (наҡел) һәм ихтыярға (ирада) таянырға тырыша. Аллаһты тасуирлау мәсьәләһендә ул Аллаға сифат хаслығын инҡар итеүҙе лә (тәҡтил, апофатизм), Аллаһты ул яралтҡандар менән сағыштырыуҙы ла (тәшбих, антропоморфизм), изге яҙмаларға ҡарата символик-ситләтелгән тәфсирҙе лә (тәҡвил) кире ҡаға. Хәнбәлиселектең традициональ йүнәлешенә ярашлы, ул Ҡөрьән менән Сөннәне дини хәҡиҡәттең берҙән-бер сығанағы итеп һанай [11]. Ибн Тәймиә фекеренсә, Аллаһты тик Ҡөрьәндә һәм Мөхәммәт пәйғәмбәр хәҙистәрендә һүрәтләнгәнсә генә тасуирларға кәрәк.

Иманда ул инаныуҙы, ниәтте һәм ғәмәлде айыра. Ибн Тәймиә, мәҙһәбтәрҙе нигеҙләүселәрҙең тәғлимәттәренә ҡарағанда, Пәйғәмбәр сәхәбәләренең һәм эйәрсендәренең фекеренә нығыраҡ ҡолаҡ һала. Ул Ҡөрьәндә һәм хәҙистәрҙә яҙылғандарға иждиһат итергә (насс), оҡшашлыҡ буйынса фекер йөрөтөүгә (ҡыйяс) өҫтөнлөк бирә һәм шуның менән ижманың әһәмиәтен кәметә[5].

Ихтыяр ирке һәм тәҡдир мәсьәләһендә Ибн Тәймиә Ҡөрьәнгә һәм Сөннәгә һалынған әхләҡи әүҙемлекте яңыртырға ынтыла. Ул мөтәзилиҙәрҙең кеше ғәмәлдәренә Аллаһ ихтыяры тәьҫирен кире ҡағыуын да, әшәриҙәрҙең кеше ихтыярын өҫтөн ҡуйыуын да хата тип таба. «Ихтыяр ирке — Аллаһ ҡөҙрәте» дилеммаһын хәл иткәндә, ул Аллаһтың ҡөҙрәтле көсөн — тик үткәндәргә, ә Аллаһ ҡануны ҡағиҙәләрен (шәриғәт) киләсәккә тоҫҡай [11].

Сәйәсәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ибн Тәймиәнең сәйәси концепцияһы уның «әс-Сиәсә әш-шәрийә» («Дини идаралыҡ») тигән хеҙмәтендә аңлатыла. Ул дәүләт менән диндең айырылмаҫ берлеген һыҙыҡ өҫтөнә ала. Традицион сөнни тәғлимәтенән айырмалы, ул хәлифәлек институтын мәжбүри тип ҡарамай һәм бер юлы бер нисә хәлифәлек булыу мөмкинлеген дә таный [11]. Ул идарасының һайланмалығын инҡар итә, сөнки иртә исламда был булмаған, ти. Шуның менән бергә, ул Дүрт бөйөк хәлифәнең ҡанунлы булғанлығын таный. Ибн Тәймиә дәүләт башлығының мотлаҡ ҡөрәйеш ҡәбиләһенә ҡараға булырға тейешлеген кире ҡаға.

Суфыйсылыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ибн Тәймиәнең суфыйсылыҡҡа һәм мөриттәргә мөнәсәбәте тураһында тикшеренеүселәр төрлөһөн яҙа. Суфый шәйехтәренең (Әбделҡадир әл-Жилани, Сәри әс-Сәҡәти, әл-Жунайд һ. б.) эйәрсене булһа ла, ул пантеист суфыйҙар тәғлимәтен инҡар итә[5]. «Логиктарҙы кире ҡағыу» хеҙмәтендә ул грек логикаһын һәм әл-Фараби, Ибн Сина, Ибн Сабин кеүек фәйләсүфтәрҙең төп тезистарын ҡаҡшатырға тырыша[3]. Ибн Тәймиә күмәк зекер ҡылғанда суфыйҙарҙың көйгә бейеүен тәнҡитләй [12]. Ибн Тәймиә суфыйсылыҡ тәғлимәтен ҡаләмдән айырырға тырыша, әшәриҙәрҙең йә матуриҙарҙың аҡылға нигеҙләнгән дәлилдәре суфыйсылыҡ тәғлимәтенең асылына ҡаршы килә тип иҫәпләй.

Ибн Тәймиә суфыйсылыҡты тәнҡитләүе менән танылған. Ул музыка һәм бейеү аша экстазға инеүҙе, хөрәфәттәргә ышаныуҙы, саҙаҡалар тотоп, кәшәнәләргә йөрөүҙе, изгеләргә мөрәжәғәт итеүҙе ғәйеп күрә[13]. Көнбайыш ислам белгестәренең суфыйсылыҡты ислам диненә ят күренеш тип иҫәпләүе Ибн Ҡәййим әл-Жәүзи һәм Ибн Тәймиә хеҙмәттәре аша барлыҡҡа килә[14].

Ибн Тәймиәнең һәм мосолман тарихсыларының күп һанлы шаһитлыҡтарынан билдәле булыуынса, Ибн Тәймиә бер нисә суфый тәриҡәтенең шәйехе булған, Әбделҡадир әл-Жиләни тәриҡәтен үҙе өсөн иң мөһиме тип һанаған[15].

Хеҙмәттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ибн Тәймиә үҙенән һуң 500-ләп хеҙмәт ҡалдырған[15].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 Кирабаев, 2005, с. 126
  2. 2,0 2,1 Али-заде, А. А., 2007
  3. 3,0 3,1 3,2 Корбен, Анри. Өҙөмтә хатаһы: <ref> тег дөрөҫ түгел: «Корбен» исеме бер нисә тапҡыр, икенсе йөкмәткегә билдәләнгән Өҙөмтә хатаһы: <ref> тег дөрөҫ түгел: «Корбен» исеме бер нисә тапҡыр, икенсе йөкмәткегә билдәләнгән
  4. Кирабаев, 2005, с. 128
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Ислам: ЭС, 1991, с. 85
  6. Джастин Уинтл.
  7. Ислам: ЭС, 1991, с. 86
  8. Ислам как угроза национальной и международной безопасности // Россия в новом веке: внешнеполитическое измерение. — ИА «НЕТДА», 2002.
  9. Кирабаев, 2005, с. 133
  10. Кирабаев, 2005, , с. 130-131
  11. 11,0 11,1 11,2 НФЭ, 2010
  12. Кругосвет
  13. Дж.
  14. Насыров И. Р. Основания исламского мистицизма. Генезис и эволюция / отв. ред. Смирнов А. В.. — М: Языки славянских культур, 2009. — С. 16. — 552 с.
  15. Ibn `Abd al Hadi, Bad' al 'ilqa bi labs al khirqa, ms. al-Hadi, Princeton Library Arabic Collection, fols. 154a, 169b, 171b 172a.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]