Әбүғәлисина

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Абу Ғәли Хөсәйен ибн Абдаллах ибн Сина
Avicenna TajikistanP17-20Somoni-1999 (cropped).png
Тыуған ваҡыты:

16 август 980({{padleft:980|4|0}}-{{padleft:8|2|0}}-{{padleft:16|2|0}})

Тыуған урыны:

Афшана, Саманид

Үлгән ваҡыты:

18 июнь 1037({{padleft:1037|4|0}}-{{padleft:6|2|0}}-{{padleft:18|2|0}}) (56 йәш)

Вафат урыны:

Хамадан, Аббасид хәлифәте

Йүнәлеш:

Көнсығыш аристотелизмы

Төп мәнфәғәте:

медицина, философия, астрономия, химия, геология, логика, шиғриәт

Әбүғәлисина, шулай уҡ Ибн Сина, Көнбайышта Авиценна (фарс. ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا, тулы исеме Абу́ Али́ Хусе́йн ибн Абдулла́һ ибн әл-Ха́сан ибн Али́ ибн Си́на[1]) — күренекле фарсы[2] философы һәм табибы, Аристотелизм вәкиле. 980 йылда Урта Азиялағы Бохара ҡалаһы янындағы Афшан ҡалаһында тыуа. Солтан һарайының табибы һәм вәзире була. Урта быуаттарҙың һәм ислам донъяның иң танылған һәм абруйлы ғалим-философ[3].

Биографияһы[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Әбүғәлисина Бохарала бай кеше ғаиләһендә тыуа. Уның атаһы белемле, мәртәбәле зат булып, улын да үҙенең мәсләге йүнәлешендә тәрбиәләргә тырыша. Әбүғәлисина 10 йәштә үк Ҡөръәнде яттан белеүгә ирешә. 985—96 йылдарҙа Бохаралағы башланғыс мәктәптәренең береһендә укый; һуңыраҡ өйөндә белем ала — математика, физика, логика, астрономия, философия һ.б. фәндәрҙе өйрәнә. Ғәрәп һәм фарсы телдәрен, уларҙың грамматикаһын 15—16 йәштәрендә уҡытыусыларҙан мөстәҡил рәүештә, үҙ иркендә уҡый. Был фәндәрҙе Бохараға килгән ғалим Абу Абдалах Натил менән өйрәнә. Һуңынан 16 йәшлек малай үҙ алдына уҡый. Аристотелдең «Метафизика»һы менән танышҡансы геометрия, астрономия, музыканы еңел өйрәнә. Үҙенең автобиографияһында был китапты бер нисә тапҡыр уҡып сыҡтым, әммә аңламаным тип билдәләп үтә. Әл-Фарибиҙың «Метафизикаға аңлатмаларын» уҡығас ҡына аңлай башлай.

16 йәшлек Ибн Синаны Бохараның әмирен дауаларға сыҡыралар. Автобиграфияһында: «Ауырыуҙарҙы күҙәтеп, китаптарҙа булмаған белемемде тулыландырып, мин медицинаны өйрәнә башланым, был миңә китаптарҙа булмаған төрлө дауалау алымдарына өйрәтте», — тип яҙа ул.

1002 йылда ҙур ғалимдар даирәһын берләштергән «Мамум Академияһы» урынлашҡан Гургәнч (хәҙерге Үргәнес) ҡалаһына күсеп китә. Солтан М. Ғазнәүигә хеҙмәт итеүҙән баш тарткандан һуң (1008), йәберләнеүҙәргә дусар була, Хораһанда һәм Табарстанда ил гиҙеп йөрөй. Күп кенә хеҙмәттәрен күсенгән ваҡытта эйәр өҫтөндә яҙа.

1015—1024 йылдарҙа фәнни эшмәкәрлектә әмирлектең сәйәси һәм дәүләт эше менән берләштереп Хамаданда йәшәй. Әмир Шамс ад-Дәүләне уңышлы дауалағаны өсөн вәзир вазифаһын бирәләр, әммә уға дошман ҡарашлылар барлыҡҡа килә. Хәриҙәрҙең Ибн Синде язаға тартырырға тигән талабын әмир кире ҡаға, әммә вазифыһынын бушатып, әмирлектән ҡыуырға тигән ҡарар сығара. 40 көндән һуң әмирҙең ауырыуының сираттағы өйәнәге башлана, ул ғалимды эҙләп табырға бойороҡ бирә һәм үҙенең министры итеп тәғәйенләп ҡуя.

Әмир үлгәндән һуң Исфахан хакимлегенә хеҙмәт итергә күсергә теләгән өсөн дүрт айға төрмәгә ябалар. Һуңғы 14 йыл ғүмерен (1023—1037) әмир ад-Дәул һарайында үткәрә. Фәнни эшмәкәрлек өсөн ыңғай шарттар булдырыла. Ул әмирҙең баш табибы һәм походтарҙа оҙатып йөрөүсө советнигы була. Ошо йылдарҙа уның яҙыу стилен тәнҡитләүселәр булғанға, әҙәбиәт һәм философияны өйрәнә башлай. Шулай уҡ фәнни эш менән ныҡлап шөғөлләнә. «Медицина ҡануны» китабын тамамлай. «Ғәҙеллек китабы» («Китаб ул-инсаф») һәм башҡа бик күп хеҙмәттәре Исфаханға ғазнәүи ғәскәрҙәре һәжүм иткәндә янып бөтә.

Исфахан хикименең хәрби походтарының береһендә Ибн Синданың ашҡаҙаны ауырыуы башлана, был сирҙән ул үҙен дауалай алмай.1037 йылдың июнендә үлем алдынан васыят яҙҙыртып ҡалдыра. Ошо васыятҡа ярашлы үҙенең бөтә милкен ҡолдарына һәм ярлыларға таратып бирергә, ҡолдарына ирек бирергә ҡуша.

Әбүғәлисинаны Хамадон ҡалаһы стенаһы янында ерләйҙәр, һигеҙ айҙан һуң мәйетте Исфаханда әмир кәшәнәһендә яңынан ерләйҙәр. Ибн Сина тикшереү һәләте көслө булған ғалим була, ул бөтә энциклопедик белемде солғап ала. Философ булараҡ ул феноменаль хәтер һәм үткер фекерләү эйәһе була.

Фәнни эшсәнлеге[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Аристотель хеҙмәттәрен өйрәнә. Уның метафизикаһына төшөнөү өсөн Әбүғәлисинаға Фараби хеҙмәттәрен дә ныҡлап өйрәнергә тура килә. Һәм Аристотель тәғлимәтенең барлыҡ нескәлектәренә фәҡәт «Икенсе уҡытыусының», йәғни Фарабиҙың, аңлатмалары аша ғына ирешә ала. Әбүғәлисина 17—18 йәшендә етлеккән ғалим булып формалаша. Бохарала башҡа ғалимдәр менән аралаша башлай. Ләкин был Бохараның мәҙәниәт, фән өлкәһендәге даны һүрелә башлаган осор була. Эш шунда, Саманид дәүләтен (Бохара уның мәркәзе була) 90-ы йылдарҙа Карахан (төрки ҡәбилә башлығы) яулап алғас, фарсы мәҙәни үҙәге Харәзмгә күсә.

Боронғо грек философы Платон һәм ғәрәп ғалимы әл-Фараби хеҙмәттәрендә сағылыш тапҡан неоплатонсылыҡ менән бәйләп, Көнсығыш аристотелизм принциптарын эшләй. Үҙенең төп хеҙмәттәрендә («Һыуыҡтырыу китабы», «Күрһәтмәләр һәм өгөтләүҙәр китабы», «Белемдәр китабы») Ибне Сина донъя ваҡытҡа бәйле рәүештә барлыҡҡа килгән тигән фекерҙе кире ҡаға, донъя Аллаһтың ваҡытҡа бәйһеҙ эманацияһы ул, был эманациянан иерархик тәртиптә аңнар, йәннар һәм тәндәр барлыҡҡа килгән, тип аңлата. Политеизм менән килешкән неоплатонсыларҙан айырмалы булараҡ, ул — ҡәтғи монотеист, әмма шулай ҙа сөнни дин белгестәре уны бидғәтселектә (мәҫәлән, донъяның яратылмауына ышаныу донъяның барлыҡҡа китерелүе тураһындағы тезисҡа ҡаршы килә) ғәйепләйҙәр. Ибне Сина әл-Газалинең «Философтарҙы инҡар итеү» хеҙмәтендә киҫкен тәнҡит ителә. Ул шулай уҡ «Тыйб ғилеме канундары» энциклопедияһы авторы булараҡ, әлеге хеҙмәтендә медицинаның теоретик нигеҙҙәрен бәйән итә, төрлө ауырыуҙарҙың теүәл һәм тулы клиник билдәләрен тасүирлай. XII XVII быуаттарҙа Европа илдәрендә табибтарҙы әлеге китап буйынса әҙерләйҙәр. Ибне Синаның ғилми хеҙмәттәре бөтә донъяла популярлыҡ ҡаҙана.

Әбүғәлисина ғәҙеллек, выждан, тыйнаҡлыҡ, игелек, яманлыҡ, яуызлыҡ категориялары буйынса үҙенең ҡараштарын белдерә. Әбүғәлисина, киң эрудициялы һәм тирән аҡыллы ғалим булараҡ, үҙ заманында булған фәндәргә классификация яһай. Ул барлыҡ фәннәрҙе ике төргә бүлә: теоретик фәндәр һәм практик фәндәр. Теоретик фәндәр үҙҙәре үк өс төркөмсәгә айырыла: юғары фәндәр (булыулыҡ тураһында); урталыҡтағы фәндәр (математика, астрономия, музыка); түбәндәге фәндәр (тәбиғәт тураһында). Ә практик фәндәр әхлаҡ, идара итеү, тәрбиә эшен алып барыу һ. б. ны эсенә ала. Ғөмүмән, Әбүғәлисинаның ижади мираҫы — бөтә донъя мәҙәниәтендә ҙур урын тотҡан рухи байлык. Ул — философ ҡына ла түгел, ул әле шағир ҙа, уның музыка буйынса яҙған хеҙмәттәре лә булған. Ә шулай ҙа уның иң ҙур хеҙмәттәре табиблыҡ өлкәһенә ҡарай.

29 фән өлкәһендә 450 хеҙмәт яҙып ҡалдыра., Беҙҙең көндәргә тиклем 274 һаҡланған. Күп төрлө фән өлкәһендә: медицина, философия, ботаника, геология һ.б. ҙур әһәмиәтле хеҙмәттәр яҙа. Уның ғүмере медицинаға арнала. Медицина фәнен үҫтереүгә көп көс һала: бик күп аурыуҙырҙы өйрәнә, хирургик операциялар тәҡдим итә, ауырыуҙарҙы булдырмаҫ өсөн файҙалы кәңәштәр биреп ҡалдыра.

Латин телендә «Медицина ҡануны» китабы

Фәнни хеҙмәттәре араһында иң билдәлеһе — 5 томдан торған «Медицина ҡануны» («Канон врачебной науки», «ал-Канун фи-т-тибб»). Был хеҙмәттә ғалим тарихта беренсе булып меницина фәнен системаға килтерә. Әлеге хеҙмәтендә ул ошо өлкәлә булған төрлө мистик уйҙырмаларҙы әсы тәнҡиткә ҡуя, шул ук философия фәнен тағы ла үҫтереү өсөн уның ҡарамағына ғәйәт бай эмпирик материаль бирә.

Ижады[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

Ибне Синаның ғәрәп һәм фарсы телдәрендә яҙылған аҙ һанлы шиғырҙары һаҡланған. Аристотельдың «Поэтика»һын шәрехләп, ул үҙен әҙәбиәт теоретигы итеп тә таныта. Классик фарсы әҙәбиәтын формалаштырыуға ҙур йоғонто яһай. Ул — философ ҡына ла түгел, ул әле шағир ҙа, уның музыка буйынса яҙған хеҙмәттәре лә булған. Ә шулай ҙа уның иң ҙур хеҙмәттәре табиблыҡ өлкәһенә ҡарай.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия ИБН СИНА  (урыҫ.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011. 13 января 2010 тикшерелгән.
  2. Avicenna// Britannica.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]

  • Гыйззәтов К. Т., Философия: 2 китап. 1 нче китап: Кыскача философия тарихы. Философиянең нигеҙ проблемалары: Югары уку йорты өчен дәреслек. — Казан. Мәфариф. 2002. ISBN 5-7761-1122-6

Һылтанмалар[үҙгәртергә | Вики-тексты үҙгәртергә]