Әбүғәлисина

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Абу Ғәли Хөсәйен ибн Абдаллах ибн Сина
Avicenna TajikistanP17-20Somoni-1999 (cropped).png
Тыуған ваҡыты:

16 август 980(0980-08-16)

Тыуған урыны:

с. Афшана, Саманид

Үлгән ваҡыты:

18 июнь 1037(1037-06-18)

Вафат урыны:

Хамадан, Аббасид хәлифәте

Йүнәлеш:

Көнсығыш аристотелизмы

Төп мәнфәғәте:

медицина, философия, астрономия, химия, геология, логика, шиғриәт

Әбүғәлисина, Ибне Сина (урыҫ. Абу Али Хусайн ибн Абдаллах ибн Сина, ҡыҫҡаса Ибн Сина, фарс. ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا) — күренекле фарсы философы һәм табибы, Аристотелизм вәкиле. 980 йылда Урта Азиялағы Бохара ҡалаһы янындағы Афшан ҡалаһында тыуа. Солтан һарайының врачы һәм вәзире була.

Биографияһы[үҙгәртергә]

985-96 йылдарҙа Бохаралағы башланғыс мәктәптәренең береһендә укый; һуңыраҡ өйөндә белем ала – математика, физика, логика, астрономия, философия һ.б. фәндәрҙе өйрәнә. 10 йәшендә Ҡөръәнде яттан белә. 1002 йылда эре ғалимдар даирәһын берләштергән «Мамум Академияһы» урынлашҡан Гургәнч (хәҙерге Үргәнес) ҡалаһынә күсеп китә. Солтан М. Газнәүигә хеҙмәт итүҙән баш тарткандан һуң (1008), йәберләнеүҙәргә дусар була, Хораһанда һәм Табарстанда ил гиҙеп йөрөй. 1015-24 йылдарҙа Хамаданда йәшәй. Төрлө ил хакәмдәрендә табиб һәм вәзир вазифаларын башҡара.

Фәнни эшсәнлеге[үҙгәртергә]

Боронғо грек философы Платон һәм ғәрәп ғалимы әл-Фараби хеҙмәттәрендә сағылыш тапҡан неоплатонсылыҡ менән бәйләп, Көнсығыш аристотелизм принциптарын эшләй. Үҙенең төп хеҙмәттәрендә («Һыуыҡтырыу китабы», «Күрһәтмәләр һәм өгөтләүҙәр китабы», «Белемдәр китабы») Ибне Сина донъя ваҡытҡа бәйле рәүештә барлыҡҡа килгән тигән фекерҙе кире ҡаға, донъя Аллаһтың ваҡытҡа бәйһеҙ эманацияһы ул, был эманациянан иерархик тәртиптә аңнар, йәннар һәм тәндәр барлыҡҡа килгән, тип аңлата. Политеизм менән килешкән неоплатонсыларҙан айырмалы булараҡ, ул - ҡәтғи монотеист, әмма шулай ҙа сөнни дин белгестәре уны бидғәтселектә (мәҫәлән, донъяның яратылмауына ышаныу донъяның барлыҡҡа китерелүе тураһындағы тезисҡа ҡаршы килә) ғәйепләйҙәр. Ибне Сина әл-Газалинең «Философтарҙы инҡар итеү» хеҙмәтендә киҫкен тәнҡит ителә. Ул шулай уҡ «Тыйб ғилеме канундары» энциклопедияһы авторы булараҡ (кит. 1-5, Ташкент, 1954-60), әлеге хеҙмәтендә медицинаның теоретик нигеҙҙәрен бәйән итә, төрлө ауырыуҙарҙың теүәл һәм тулы клиник билдәләрен тасүирлай. XII XVII быуаттарҙа Европа илдәрендә табибтарҙы әлеге китап буйынса әҙерләйҙәр. Ибне Синаның ғилми хеҙмәттәре бөтә Донъяла популярлыҡ ҡаҙана.

29 фән өлкәһендә 450 хеҙмәт яҙып ҡалдыра., Беҙҙең көндәргә тиклем 274 һаҡланған. Күп төрлө фән өлкәһендә: медицина, философия, ботаника, геология һ.б. ҙур әһәмиәтле хеҙмәттәр яҙа. Уның ғүмере медицинаға арнала. Медицина фәнен үҫтереүгә көп көс һала: бик күп аурыуҙырҙы өйрәнә, хирургик операциялар тәҡдим итә, ауырыуҙарҙы булдырмаҫ өсөн файҙалы кәңәштәр биреп ҡалдыра.

Латин телендә «Медицина ҡануны» китабы

Фәнни хеҙмәттәре араһында иң билдәлеһе — 5 томдан торған «Медицина ҡануны» ( «Канон врачебной науки» ,«ал-Канун фи-т-тибб»). Был хеҙмәттә ғалим тарихта беренсе булып меницина фәнен системаға килтерә.

Ижады[үҙгәртергә]

Ибне Синаның ғәрәп һәм фарсы телдәрендә яҙылған аҙ һанлы шиғырҙары һаҡланған. Аристотельдың «Поэтика»һын шәрехләп, ул үҙен әҙәбиәт теоретигы итеп тә таныта. Классик фарсы әҙәбиәтын формалаштырыуға ҙур йоғонто яһай.


Һылтанмалар[үҙгәртергә]