Иҫке Ишембай

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Иҫке Ишембай
Нигеҙләү датаһы 1815

Иҫке Ишембай (халыҡ телендә — Һул яр) — Ишембай ҡалаһындағы биҫтә[1][2][3], уның көнбайыш өлөшөндә, Ағиҙел йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан. Уға яҡын биҫтә — Тимер юл биҫтәһе, унда Ишембай станцияһы урынлашҡан.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫке Ишембай биләмәһе урынында элек дүрт скважинанан барлыҡҡа килгән Киров исемендәге нефть етештереү үҙәге булған, 1929 йылда геолог Блохин Алексей Александрович етәкләгән экспедиция быраулаған, дөрөҫөрәге 1932 йылдың 16 майында 702 -се һанлы данлыҡлы скважинанан бәреп сыҡҡан нефть урынында элек Ишембай ауылы булған, хәҙер бында «Вышка-өләсәй» мемориаль комплексы урынлашҡан. Шулай итеп, Киров исемендәге эшселәр ҡасабаһы, аҙаҡ Ишембай ҡасабаһы, хәҙерге эре сәнәғәт ҡалаһы Ишембай барлыҡҡа килә.

Ишембай ауылына беренсе булып 1812 йылғы Ватан һуғышы яугиры — сотник Ишембай Аҡбирҙин (17701831) күсеп ултырған[4]. Ике ҡыҙынан тыш, уның Мөхәмәтйән (17971834), Сәлимйән (1806), Исмәғил (1815), Вилдан (1808), Әйүп (1813), Исхаҡ (1828), Мөхәмәтғәли (1828) тигән улдары булған[5].

Ишембай ауылының беренсе теркәлеүе — 1815 йыл. Ул саҡта ауылда 13 кешенән торған бер ихата иҫәпләнә. 1839 йылда ауылда шул 28 кешенән торған бер ихата 105 ат, 79 һыйыр, 20 һарыҡ, 105 кәзә, 24 умарта тотҡан. 48 бот бот ужым һәм 288 яҙғы бойҙай сәскән. Ғаиләнең һәр ағзаһына 12 бот икәмәк тура килгән. XIX быуаттың урталарына Аҡбирҙин Ишембайҙың өйләнгән 7 улы 36 кешенән торған бер ихатаны тәшкил иткән.

Урта хәлле крәҫтиәндәр Аҡбирҙин Ишембай һәм уның балалары йорт һәм кантон идаралығының чиновниктары булған. Бер йорттан торған ауыл властың бөтә атрибуттарына эйә булған — ауылдың начальнигы, административ-полиция функциялары менән йорт десятнигы.

X иҫәп алыуҙар буйынса унда 18 ихатала 50 ир-егет һәм 45 ҡатын-ҡыҙ була. 1920 йыл иҫәбе буйынса — 59 йортта 298 кеше була.

Хәҙерге осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хәҙер Иҫке Ишембайҙа «Йондоҙ» Мәҙәниәт йорто (элекке кинотеатр), 4-се һанлы урта дөйөм белем биреү мәктәбе, медпункт, 2-се һанлы мәркәз мәсете бар. Адресы: Трактовый урамы, 7-се йорт, Ишембай нефть эшкәртеү заводының элекке 6-сы һанлы балалар баҡсаһы (хәҙер алынған)

2010 йылдың 8 майында 4-се һанлы мәктәп янында Иҫке Ишембайҙан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға һәйкәл асыу тантанаһы үтә[6].

Иҫке Ишембай биләмәһендә күп балыҡлы күлдәр бар.

Хәҙерге ваҡытта сәнәғәт предприятиеларының сәнәғәт ҡалдыҡтарын сығарып ташлау менән бәйле һауаның бысраныу проблемалары бар[7][8].

Урамдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Сергей Лазо
  • Трактовый
  • Нефтепроводный
  • Ворошилов
  • Киң тыҡрыҡ
  • Ҡыҙыл флот
  • Һыубаҫар
  • 1-се Көнбайыш
  • 2-се Көнбайыш
  • Шевченко (№ 4, 6)
  • Беренсе тыҡрыҡ
  • Икенсе тыҡрыҡ
  • Өсөнсө тыҡрыҡ
  • Йәнәлиф
  • Интернациональный
  • Есенин
  • Хеҙмәт
  • Толбухин
  • Гоголь

Транспорт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • 2-се һанлы ҡала маршрут автобусы «Автовокзал — Иҫке Ишембай биҫтәһе»

Сәнәғәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Биҫтә янында машина эшләү предприятиелары — «„Витязь“ машиналар эшләү компанияһы» һәм яуаплығы сикләнгән «Ишембай станоктар ремонтлау заводы» йәмғиәте урынлашҡан. Индустриаль шоссе биҫтәне яуаплылығы сикләнгән «Ишембай нефтебаза „Ағиҙел“» йәмғиәте һәм яуаплылығы сикләнгән «Ишембай махсуслаштырылған химик катализаторҙар заводы» йәмғиәте кеүек эре прелприятиелар урынлашҡан һул сәнәғәт зоналарынан айырып тора.

Билдәле кешеләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ишембай Аҡбирҙин — 19 быуатта Ишембай ауылына нигеҙ һалған
  • Хәлилов Венер Рамаҙан улы — КПСС-тың XXV, XXVI съездары делегаты, Дәүләт Думаһы, Башҡортостан Юғары Советы депутаты, Рәсәй сәйәсмәне, йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-академик, профессор, хәҙерге Ишембай ҡалаһының Иҫке Ишембай биҫтәһендә тыуған.
  • Ишембаева Хәжәр Сәғит ҡыҙы (1908—1991) — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1933 й.), Колхозсыларҙың I Бөтә Союз съезы делегаты, Өфө ҡалаһы Киров районының I саҡырылышы Советы депутаты (1936 й.), Өфө ҡалаһының II саҡырылышы Советы депутаты (1939 й.);
  • Йосопова Миңлехаят Мөхәмәтсәғит ҡыҙы (Хаят Сәғит ҡыҙы) (1950), журналист, «Торатау» гәзитенең беренсе мөхәррире, ҡала Советы депутаты (1991—1995), ҡала Советы рәйесе урынбаҫары (1992—1995), «Юрматы» һәм «Юрматы ере» милли хәрәкәтен башлап йөрөүселәрҙең береһе (1989 йылдан алып), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (1999), Ишембай ҡалаһының Иҫке Ишембай биҫтәһендә тыуған;
  • Юлдашбаев Абдулла — билдәле ғалим-тарихсы Билал Хәмит улы Юлдашбаевтың олатаһы, Иҫке Ишембай ауылы имамы
  • Мәжитов Хөсәйен Йәләй улы — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры артисы, опера йырсыһы
  • Моғаттаров Гәбделғәфүр Мөхәмәтсәғит улы (1947) — дәүләт эшмәкәре, ВЛКСМ-дың Ишембай ҡала комитетының беренсе секретары (1969—1975), «Ишембайнефть» НГДУ-һының профсоюз комитеты рәйесе, республика предприятиеларының конкурс идарасыһы (1975—1980), Ишембай ҡалаһының Иҫке Ишембай биҫтәһендә тыуған;
  • Хәйруллин Наил Валиян улы (1950 йылда тыуған) — табип-энә менән дауалаусы терапевт, Башҡорт ырыуҙары һәм «Юрматы ере» башҡорт милли ырыуҙар хәрәкәтен башлаусыларҙың береһе, 1990 йылдың июль айында Юрматы ырыуының 1-се йыйынын үткәреүгә өлгәшкән шәхес. Ишембай ҡалаһы янындағы Иҫке Ишембай ауылында тыуған;
  • Юлдашбаев Билал Хәмит улы (1928—2001), тарихсы-ғалим, тарих фәндәре докторы. Профессор. Башҡортостан Республикаһы, башҡорт милли хәрәкәте тарихы буйынса фәнни хеҙмәттәр һәм дәреслектәр авторы. Башҡорт Асср-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Юрматы ауылында (Һул яҡ яр) тыуған
  • Яҡупов Миңлеғәле Миңләхмәт улы (1932—2010) — яҙыусы, журналист, «Башҡортостан пионеры» гәзите мөхәррире (1959—1979), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы, Стәрлетамаҡ районының Ишембай ауылында (хәҙер Ишембай ҡалаһының Иҫке Ишембай биҫтәһе) тыуған;
  • [[]]
  • [[]]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Акбердин, Р. Отсюда зародился Ишимбай: Старый Ишимбай / Р. Акбердин // Восход.- 2010.- 29 окт.- С.3.
  • Асфандияров "История сел и деревень БАССР"
  • Ишимбайская энциклопедия. (Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015 г., стр. 656. 3000 экз.).
  • К. И. Мангушев, В. Н. Поляков, Ю. В, Уткин «Чудесный клад» (Москва, Советская Россия, 1985 г., стр. 144, 20 000 экз.).
  • Юсупов Ю. М., Исянгулов Ш. Н., Ярмуллин А. Ш. «Юрматы» (Уфа. ИК ВКБ, 2017, стр. 152, 500 экз.)
  • М. Якупов. «Сотник Ишимбай» (Уфа. ГУП ГРИ «Башкортостан», 2005,стр. 126, 400 экз.)

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Никулочкин Д. В. Ишимбай — это город? // Подметки+ : газета. — Ишимбай: РИК «Аспект», 2016. — В. 2. — № 3. — С. 2. — ISSN 2220-8348.
  2. Список депутатов. Официальный интернет-портал города Ишимбая. 19 август 2014 тикшерелгән.
  3. Акбердин Р. Отсюда зародился Ишимбай (рус.) // Восход : газета. — Ишимбай, 2010. — 29 октября. — № 174-175.
  4. М. Якупов «Сотник Ишимбай», ГУП ГРИ «Башкортостан», 2005,стр. 128/Сотник Ишимбай, стр. 8
  5. Ишимбай  (рус.). Генеалогия и архивы. Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 июль 2012. 29 октябрь 2011 тикшерелгән.(рус.). Генеалогия и архивы. Тәүге сығанаҡтан архивланған 11 июль 2012. 29 октябрь 2011 тикшерелгән.
  6. Аюпова Г. Памятник — от слова «Память» (рус.) // Восход : газета. — Ишимбай, 2011. — 22 февраля. — № 28-29.
  7. Ванохина И. Чем пахнет в Старом Ишимбае? (рус.) // Восход : газета. — Ишимбай, 2011. — 25 февраля. — № 30-31.
  8. Клугман Т. Синий смог над Белой-рекой (рус.) // Республика Башкортостан : газета. — Уфа, 2011. — 1 октября. — № 190.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]