Көс

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску


Сила
Үлсәнеш

LMT−2

Үлсәү берәмеге
СИ

ньютон

СГС

дина

Примечания

векторная величина

⚙️  Классик механика

Ньютондың икенсе законы
Тарихы…
Шулай уҡ ҡарағыҙ: Портал:Физика

Көс — есемгә башҡа есемдәрҙең тәьҫир итеү үлсәменең физик дәүмәле.

Төрлө өҫлөктәрҙә ятҡан есемгә һалынған көстәр

Көс- теләһә ниндәй ирекле есемдең хәрәкәтен үҙгәртеүсе йәки беркетелгән есемдә эске көсөргәнеш барлыҡҡа килтереүсе тышҡы фактор .[1][2][3][4][5][6].

Тәьҫир һәр ваҡыт есемдәр тыуҙырған һәм ҡабул иткән ҡырҙар тарафынан ғәмәлгә ашырыла. Төрлө тәьҫирҙәр дүрт фундаменталь тәҫир итешеүгә ҡайтып ҡала; Элементар киҫәксәләр физикаһы стандарт моделенә яраҡлы был фундаменталь тәьҫир итешеүҙәр(көсһөҙ, электромагнит, көслө һәм бәлки ) калибрлаусы бозондар (калибровочные) менән алмашыу юлы менән ғәмәлгә ашырыла [3].

Көстө билдәләү өсөн F билдәһен ҡулланалар — лат. fortis (лат.fortis- көслө).

Көс ингән иң әһәмиәтле закон- Ньютондың икенсе законы. Уға яраҡлы инерциаль хисап системаларында материаль нөктәнең тиҙләнеше йүнәлеше менән һалынған көскә тап килә, модуле буйынса көс модуленә пропорциональ һәм материаль нөктәнең массаһына кире пропорциональ була.

СИ берәмекәр системаһында көс үлсәнеше LMT-2, берәмеге - Nyuton, SGSta - dina (dyn).

Көс менән бәйле эштәрҙе төрлө осорҙа Архимед (б.э. тиклем III быуат), Аристотель (б.э. тиклем IV быуат), Исаак Ньютон (XVIII быуат, Isaak Newton)) яҙған.

Өс быуат дауамында (17-19 быуаттар) Ньютон механикаһы ғына ҡулланыла. XX быуатта Альберт Эйнштейн (Albert Einstein) Ньютон механикаһының тик юғары булмаған тиҙлектәр осрағы өсөн яраҡлы булыуын иҫбатлаған һәм юғары тиҙлектәр өсөн дөйөм механиканы тәҡдим иткән.


Ньютон механикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Isaak Newton :

Ньютондың икенсе ҡануны буйынса материаль нөктә импульсы үҙгәрешенең тиҙлеге нөктәгә барлыҡ тәьҫир иткән көстәр суммаһына тиң:

йәки:

Ньютондың өсөнсө законы буйынса : теләһә ниндәй есемдәр өсөн - 1-се есемдең 2-се есемгә тәьҫир көсө уға модуле буйынса тигеҙ булған,ләкин уға ҡаршы йүнәлештә тәьҫир итеүсене булдыра:

Фундаменталь тәьҫир итеүселәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Стандарт модель ҡараш буйынса фундаменталь тәьҫир итешеүҙәр калибрлаусы бозондар менән алмашыу ярҙамында барлыҡҡа килә. Тәьҫир итешеүҙең иң юғары тиҙлеге - яҡтылыҡ тиҙлеге.

Гравитация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Albert Einstein :

Түбән тиҙлек һәм көсһөҙ гравитацион тәьҫир итешеү осраҡтарында Ньютондың тартылыу теорияһы менән , дөйөм осраҡта Эйнштейндың Дөйөм сағыштырмалылыҡ теорияһы менән тасуирлана.

Классик механикала (әҙ тиҙлек һәм көсһөҙ гравитация осрағында) гравитацион тәьҫир итешеү бөтөн ғәләм тартылыш законы менән тасуирлана: ике нөктә араһында М һәм m масса һәм R аралығы менән гравитацион тартым көсө ике массаға туры пропорциональ һәм аралыҡтың квадратына кире пропорциональ :

Көслө гравитацион ҡырҙа һәм гравитацион ҡырҙа сағыштырмаса тиҙлек менән хәрәкәт иткәндә көс Дөйөм сағыштырмалылыҡ теорияһы менән тасуирлана.

Электромагнит тәьҫир итешеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Электростатикала ике заряд араһындағы көс Кулон законы менән тасуирлана:

(SI)

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Физика. Большой энциклопедический словарь/Гл. ред. А. М. Прохоров. — 4-е изд. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1999. — С. 874—876. ISBN 5-85270-306-0 (БРЭ)
  • Григорьев В. И., Мякишев Г. Я. — «Силы в природе»
  • Ландау, Л. Д., Лифшиц, Е. М. Механика. — Издание 5-е, стереотипное. — М.: Физматлит, 2004. — 224 с. — («Теоретическая физика», том I). — ISBN 5-9221-0055-6.

[

  1. Ҡалып:Книга:Физическая энциклопедия
  2. Glossary. Earth Observatory. NASA. — «Сила — любой внешний фактор, который вызывает изменение в движении свободного тела или возникновение внутренних напряжений в зафиксированном теле.» (инг.)
  3. 3,0 3,1 Feynman, R. P., Leighton, R. B., Sands, M. Lectures on Physics, Vol 1 — Addison-Wesley, 1963.  (инг.)
  4. Kleppner, D., Kolenkow, R. J. An introduction to mechanics — McGraw-Hill.  (инг.)
  5. University Physics, Sears, Young & Zemansky, pp. 18-38  (инг.)
  6. Хайкин С. Э. Силы инерции и невесомость. Изд-во «Наука» М., 1967, с илл.