Майкл Фарадей

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Майкл Фарадей
ингл. Michael Faraday
Рәсем
Заты ир-ат[1][2]
Гражданлығы Flag of the United Kingdom.svg Бөйөк Британияның һәм Ирландияның берләшкән короллеге[d]
Тыуған көнө 22 сентябрь 1791({{padleft:1791|4|0}}-{{padleft:9|2|0}}-{{padleft:22|2|0}})[1][2][…]
Тыуған урыны Королевство Великобритания[d], Англия, Ҙур Лондон[d], Саутуарк[d], Ньюингтон-Баттс[d]
Вафат булған көнө 25 август 1867({{padleft:1867|4|0}}-{{padleft:8|2|0}}-{{padleft:25|2|0}})[1][2][…] (75 йәш)
Вафат булған урыны Бөйөк Британияның һәм Ирландияның берләшкән короллеге[d], Англия, Ҙур Лондон[d], Ричмонд-апон-Темс[d], Хэмптон-корт[d][4]
Ерләнгән урыны Хайгейтское кладбище[d]
Атаһы James Faraday[d]
Хәләл ефете Сара Барнард[d]
Туған тел инглизсә
Һөнәр төрө физик, химик, уйлап табыусы
Эшмәкәрлек төрө Физика һәм Химия
Эш биреүсе Королевский институт[d]
Ойошма йәки клуб ағзаһы Лондонское королевское общество[d], Пруссия фәндәр академияһы[d], Леопольд Академияһы, Шведская королевская академия наук[d], Французская академия наук[d], Санкт-Петербург фәндәр академияһы[d], Венрия фәндәр академияһы[d], Американская академия искусств и наук[d], Нидерландская королевская академия наук[d], Американское философское общество[d][5], Национальная академия наук Италии[d], Парижская медицинская академия[d], Баварская академия наук[d] һәм Туринская академия наук[d]
Испытал влияние от Дэви, Гемфри[d]
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Аспиранттар Джон Тиндаль[d]
Уҡыусылар Хюлльмандель, Чарлз Джозеф[d]
Кемдә уҡыған Дэви, Гемфри[d]
Ҡултамға
Архивы хранятся в Ghent University Library[d][6]
Авторҙың Викимилектәге ҡалыбы Michael Faraday
Яҙма әҫәрҙәр теле инглизсә
Commons-logo.svg Майкл Фарадей Викимилектә
Фарадей асыҡ лекция үткәрә.

Майкл Фарадей (ингл. Michael Faraday [ˈfæ.rəˌdeɪ]; 22 сентябрь 1791 йыл — 25 август 1867 йыл) — инглиз физигы һәм химигы.

1824 йылдан донъялағы иң боронғо (1660 йылда ойошторолған) һәм Бөйөк Британияның төп фәнни ойошмаһы Лондон король йәмғиәте һәм башҡа күп ғилми ойошмалар, шул иҫәптән 1830 йылдан Рәсәй империяһының Санкт-Петербург Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы.

Хәҙерге заманда электрҙы сәнәғәт етештереүҙең һәм уны күп төрлө ҡулланыуҙың нигеҙен тәшкил иткән электромагнит индукцияһын нәҡ Майкл Фарадей аса. Шулай уҡ ул Электр двигателенең тәүге өлгөһөн эшләй. Ғалимдың башҡа асыштары исемлегендә — беренсе трансформатор, электр тогының химик тәьҫире, электролиз закондары, магнит яланының яҡтылыҡҡа тәьҫире (Фарадей эффекты), диамагнетизм. Электромагнит нурланышын алдан әйтеүсе лә ул була[7]. Ион, катод, анод, электролит, диэлектрик, диамагнетикттар һәм диамагнетизм, парамагнетиктар һәм парамагнетизм, шулай уҡ тағы ла ҡайһы бер башҡа төшөнсәләрҙе ғилми әйләнешкә Фарадей индерә[8].

Майкл Фарадей — электромагнит яланы тәғлимәтенә нигеҙ һалыусы[7], уны һуңыраҡ математика күҙлегенән Джеймс Максвелл рәссмиләштерә һәм артабан үҫтерә. Электромагнитлы күренештәр физикаһына Фарадейҙың индергән теоретик өлөшө үҙенең милләттәш физигы Исаак Ньютон нигеҙләгән алыҫ һәм яҡын тәьҫир принцибынан баш тартыуҙан һәм физикала хәҙер киң ҡулланылған «физик ялан» — вектор яланының көс һыҙыҡтары менән тотошлайға тулған һәм матдә менән үҙ-ара тәьҫир итешкән арауыҡтың өҙлөкһөҙ өлкәһе — төшөнсәһен ғилми әйләнешкә индереүҙән ғибәрәт[9].

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бала сағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Faraday Cochran Pickersgill.jpg

Майкл Фарадей 1791 йылдың 22 сентябрендә Ньюнгтон-Баттсе[10] (хәҙерге Ҙур Лондонда) тыуған.

Уның атаһы Лондон эргәһендәге биҫтәлә бай булмаған тимерсе булған. Өлкән ағаһы Роберт та тимерсе булып китә, Майклдың фәнгә ынтылышын хуплай һәм тәү осорҙа матди ярҙам итә. Фарадейҙың әсәһе, белем алмаған булһала, эшһөйәр аҡыллы ҡатын була, улы уңыштарға өлгәшеп танылыу алған көнгә тиклем йәшәй һәм уның хаҡды рәүештә менән ғорурлана. Ғаиләнең ҙур булмаған килеме Майклға урта мәктәпте тамамларға мөмкинлек бирмәй, 13 йәштән гәзит-китап таратыусы булып эшләй. 14 йәшендә китап кибетенә китап төпләүсе булып эшкә керә. Оҫтаханала ете йыл эшләү дәүере үҫмергә ҡосөргәнешле уҙаллы белем алыу йылдарына әйләнә. Был ваҡытта Фарадей үҙе төпләгән физика, химия буйынса фәнни хеҙмәттәрҙе, «Британ энциклопедияһы» быйынса мәҡәләләрҙе уҡып сығы, унда яҙылған эксперименттарҙы өйөндәге лабораторияла үзе эшләгән электростатик приборҙарҙа эшләп ҡарай.

Ҡала философия йәмғиәтендә физика һәм астрономия буйынса лекциялар тыңлау һәм бәхәстәрҙә ҡатнашыу Фарадей тормошонда мөһим этапҡа әйләнә. Аҡсаны (бер лекция өсөн бер шиллинг) ағаһынан ала. Лекцияларҙа Фарадей яяңы таныштар таба, артабан улар менән хат алыша. Һөйләү телмәрендә ҡыҫҡалыҡ һәм аҙ һүҙлелеккә ирешеү өсөн ораторлыҡ һөнәрен өйрәнә.

Короллек институтында эшләй башлау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йәш егеттең фәнгә ынтылышына иғтибар итеп, 1812 йылда китап төпләү өҫтаханаһына йомош менән килеүсе Лондон короллеге йәмғиәтенең ағзаһы Дено, күп химик элементтарҙы асыусы химик һәм физик Г. Дэви лекцияларына билет[11] бүләк итә. Майкл ҡыҙыҡһынып тыңлай, һәм дүрт лекцияны ентекләп яҙып, китап итеп төпләп, Короллек институтына эшкә алыуҙарына үтенес яҙыуы менән профессор Дэвиға ебәрә. Ошо «бәләкәй һәм ҡыйыу аҙым», Майкл һүҙҙәре буйынса уның яҙмышын хәл итә. Профессор йәш кешенең киң белеменә һайран ҡала. Инситутта буш урын булмай һәм уның үтенесе бер нисә айҙан ҡәнәғәтләндерелә.

1813 йылда Дэви Фарадейҙы химик лабораторияға эшкә ала. Ошо ваҡытта профессор һәм уның ҡатыны менән Европаның фәнни үҙәктәре буйлап сәйәхәт итә. Был сәйәхәттең мөһимлеге шунда: ул Дэви менән күп лаборатирияларҙа була һәм А. Ампер, М. Шеврель, Ж. Л. Гей-Люссак кеүек ғалимдар менән таныша. Ғалимдар йәш инглизлының һәләтенә иғтибар итәләр.

Тәүге үҙаллы тикшереүҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Фарадей лабораторияла һынау үткәрә

1815 йылда Короллек институтына әйләпеп ҡайтҡас Фарадей үҙаллы тикшереүзәр өҫтөндә эшләй. 1816 йылда физика һәм химия буйынса лекциядар уҡый, ошо уҡ йылда тәүге хеҙмәте нәшер ителә. 1820 йылда ҡорос менән никель иретмәһе буйынса бер нисә һынау үткәрә. Был эш тутыҡмай торған ҡорос уйлап табылды, тип билдәләнә һәм ул ваҡыттағы металлургтарҙы ҡыҙыҡһындыра.

1821 йылда токтың магнит тирәләй һәм магниттың ток тирәләй хәрәкәте тураһында хеҙмәттәрен нәшер итә һэм ғөмүмән 40-ҡа яҡын хеҙмәт яҙа.

1824 йылда шыйыҡ хәлдә хлор алыуға ирешә, ә 1825 йылда, XX быуатта төрлө инсектицидтарҙа файҙаланылған, гексохлоран синтезлай.

Әкренләп электромагнетизм менән мауыға башлай. 1820 йылда Х. Эрстед электр тогының магнит көсө барлығын асҡас, Фарадей электр һәм магнит менән мауыға. 1822 йылда көндәлегендә «магнитизмды электрға әйләндерергә» тигән яҙма барлыҡҡа килә. 1831 йылда электр үткәргес сым магнит майҙанында хәрәкәт иткәндә электр тогы барлыҡҡа килә, йәғни электромагнит индукцияһы тигән күренеште аса.

1832 йылда яңы фән бүеге электрохимия нигеҙендәге электрохимик закондарҙы аса.

Короллек йәмғиәтенә һайланыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1824 йылда Дэви менән мөнәсәбәте боҙола, уның ҡаршылығына ҡарамаҫтан Фарадейҙы Короллек йәмғиәтенең ағзаһы итеп һайлайҙар. Шуға ҡарамаҫтан, Дэви иң әһәмиәтле асыш «Фаралей асышы» тип билдәләй, ә Фарадей Дэвины «бөйөк кеше» тип иҫәпләй. Бер йылдан һуң Короллек институтының лаборатория директоры итеп билдәләнә, 1827 йылда кафедра профессоры итеп тәғәйенләнә.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 1,2 Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #118531921 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
  2. 2,0 2,1 2,2 идентификатор BNF: асыҡ мәғлүмәт платформаһы — 2011.
  3. 3,0 3,1 Архив по истории математики Мактьютор
  4. http://www.lookandlearn.com/blog/29690/faraday-the-blacksmiths-son-whose-discoveries-revolutionised-the-nineteenth-century/
  5. Notable Names Database — 2002.
  6. http://www.archiefbank.be/dlnk/AE_6524
  7. 7,0 7,1 Советский энциклопедический словарь — 2-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1982. — Б. 1392. — 1600 б.
  8. Цейтлин З., 1939, с. 296, 303
  9. Радовский М. И., 1936, с. 107—108
  10. Frank A. J. L. James, ‘Faraday, Michael (1791—1867)’, Oxford Dictionary of National Biography, Oxford University Press, Sept 2004; Jan 2008
  11. http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/fizika/FARADE_MAKL.html

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хеҙмәттәре

  • Фарадей М. Силы материи и их взаимоотношения. М.: ГАИЗ, 1940.
  • Фарадей М. Экспериментальные исследования по электричеству. В 3 т. М.: Изд. АН СССР, 1947, 1951, 1959.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]