Махатма Ганди

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Махатма Ганди
મહાત્મા ગાંધી
Gandhi.jpg
Тыуғас бирелгән исеме:

Мохандас Карамчанд Ганди

Эшмәкәрлек төрө:

сәйәси эшмәкәр , философ

Тыуған көнө:

2 октябрь 1869({{padleft:1869|4|0}}-{{padleft:10|2|0}}-{{padleft:2|2|0}})[1][2]

Тыуған урыны:

Порбандар, Бомбей президентлығы, Британ Һиндостаны

Ил:

Ошибка Lua в mw.wikibase.entity.lua на строке 59: Entity cannot be modified.

Вафат булған көнө:

30 ғинуар 1948({{padleft:1948|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:30|2|0}})[1][2] (78 йәш)

Вафат булған урыны:

Нью-Дели, Һиндостан

Атаһы:

Карамчанд Ганди

Әсәһе:

Путлибай

Ҡатыны:

Кастурбай Ганди

Балалары:

Харилал Ганди (1888—1948)
Манилал Ганди (1892—1956)
Рамдас Ганди (1897—1969)
Девдас Ганди (1900—1957)

Автограф:

Gandhi signature.svg

Commons-logo.svg Махатма Ганди Викимилектә


Индуизм

Aum

Тарихы · Пантеон

Шактизм  · Шиваизм  ·
Смартизм  · Вайшнавизм

Дхарма · Артха · Кама
Мокша · Карма · Сансара
Йога · Бхакти · Майя
Пуджа · Мандир · Киртан

Веды · Упанишады
Рамаяна · Маһабһаратам
Бхагавад-гита · Пураны
башҡалары

Туғандаш темалар

Индуизм илдәр буйынса · Календарь · Индус байрамдары · Креационизм · Монотеизм · Атеизм · Индуизмды ҡабул итеү · Аюрведа · Джьотиша

Hindu swastika

Портал «Индуизм»

(i) Документация

Во избежание поломок страниц, использующих данный шаблон, желательно экспериментировать в своём личном пространстве.

</noinclude>

Моханда́с Карамча́нд «Маха́тма» Га́нди (гудж. મોહનદાસ કરમચંદ (મહાત્મા) ગાંધી, һинд मोहनदास कर्मचन्द (महात्मा) गान्धी, ингл. Mohandas Karamchand "Mahatma" Gandhi [ˈmoːɦənd̪aːs ˈkərəmtʃənd̪ ˈɡaːnd̪ʱi] ; 2 октябрь 1869, Порбандар, Гуджарат — 30 ғинуар 1948, Нью-Дели) — Һиндостандың Бөйөк Британиянан бәйһеҙлеге өсөн көрәшкән етәкселәренең һәм идеологтарының береһе. Уның көс ҡулланмау (сатьяграха) фәлсәфәһе тыныс үҙгәрештәр яһаусы хәрәкәттәр өсөн йоғонтоһо ҙур була.

Биографияһы

Уның исеме Һиндостанда изгеләр рәтендә иҫәпләнә. Милләттең рухи етәксеһе Махатма Ганди бар ғүмерен илде төрлө дини өҙгөләүҙәрҙән ҡурсауға бағышлай. Һуңғы йылдарҙа уның ҡорбанына әүерелә.

Ганди сауҙагәрҙәр ғаиләһенән сыҡҡан. Уның атаһы Карамчанд Ганди (18221885) йылдарҙа дивандың Порбандарҙағы баш министры булып торған.

Гандиҙар ғаиләһендә бар дини йолалар ҙа башҡарылған. Бигерәк тә уның әсәһе Путлибай ныҡ дини кеше булған. Храмдарҙағы табыныуҙар, ураҙалар, ҡатмарландырылған вегетарианлыҡ, дини (индустар тураһында) китаптар уҡыу, дин темаларына вәғәздәр — йәш Гандиҙың ғаиләһе өсөн рухи тормошҡа әүерелгән.

Ганди Көньяҡ Африкала (1895)
Мохандас Ганди һәм уның ҡатыны Кастурбай (1902)

Ата-әсәһе уны 13 йәшендә йәштәш ҡыҙыҡайға өйләндергән. Был ғаилә бюджетына экономия булһын өсөн эшләнә. Сөнки ошо көндә үк ике туған ағаһына ла никах үткәрелә. Уларҙың дүрт улдары тыуа: Харилал (18881949), Манилал (28 октябрь 18921956), Рамдас (18971969) һәм Девдас (19001957).

19 йәшендә Мохандас Ганди Лондонға юридик белем алыу өсөн йүнәлә. 1891 йылда уҡыуын тамамлағас, кире Һиндостанға ҡайта. Тик ватанында уның һөнәри эшмәкәрлеге кәрәк булмай. Ул Көньяҡ Африкаға эшләргә китә. Унда индеецтарҙың хоҡуҡтары өсөн көрәш юлына баҫа. Ул унда беренсе булып көрәш өсөн көс ҡулланмау (сатьяграха) сараһын ҡуллана. Уның тормошҡа ҡарашын формалаштырыуҙа Бхагавадгита, шулай уҡ Г. Д. Торо һәм Л. Н. Толстоойҙың идеялары ярҙам иткән.(Толстой менән ул хатлашып торған)[3]). Ганди үҙе ирланд патриоты Майкла Девиттың идеаларын да таныған[4].

1915 йылда К. М.Ганди Һиндостанға ҡайта, һәм дүрт йылдан һуң илде Британияның колониаль хакимлығынан азат итеъ көрәшенә ҡушыла. 1915 йылда атаҡлы һинд яҙыусыһы, әҙәбиәт буйынса нобель премияһы лауреаты Рабиндранат Тагор Мохандас Гандиға ҡарата "Махатма" (дев. महात्मा)— "бөйөк йәндәр" титулын ҡуллана. Ганди үҙе, аскет булараҡ, - уны титул көйәләндерә ти. Һиндостандың милли конгрессы лидерҙарының береһе Тилак уны үлеме алдынан үҙенең вариҫы тип, иғлан итә.

1921 йылда Ганди Һиндостандың милли конгрессы етәкләй, һәм 1934 йылда башҡа партия етәкселәре менән  милли-азатлыҡ хәрәкәтенә ҡараштағы айырымланғанлыҡтан,  был вазифаһынан китә.1939 йылдың ғинуарында Ганди менән бергә Свами Бхаратананда, Аундх раджаһын үҙенең биләмәһендә республика иғлан итеүенә ирешәләр (Ахундэксперименты). Ганди һәм Бхаратананда Свами яҙған "Ноябрь декларацияһы", - был республиканың тәге конституцияһы була. Һуңынан ул  Һиндостан конституцияһын төҙөгәндә ҡулланыла. 

1947 йылда Британия Һиндостанының ике өлөшкә - индуистар өҫтөнлөк иткән Һиндостанға һәм мосолман Пакистанына бүленеүенә ҡаршы була. Бүленгәндән һуң мосолмандар һәм индуистар араһында ҡаты көрәш тоҡана.  Көс ҡулланыу мәғәнәһеҙ икәнлеген иҫбатларға тырыша, ләкин күрәһең уны бер кем дә ишетмәй. Милләт-ара ыҙғышты туҡтатыр өсөн Махатма Ганди 1948 йылдың ғинуарында аслыҡ иғлан итә. Был милләттәр араһындағы ыҙғышты туҡтата.

М. Ганди сәйәси күренештәре

Һиндостандың бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәштә М.Ганди көсһөҙ көрәш ысулын (сатьяграха) ҡуллана: мәҫәлән, уның инициативаһы буйынса һиндтар Британия тауарҙарына һәм учреждениеларына бойкот ойошторалар, шулай уҡ демонстратив рәүештәбер нисә ҡанундарҙы боҙалар.Ошо идея буйынса: колониаль власты ирекһеҙлек тураһында һорарға ярамай, ирекһеҙлек өсөн көрәшер кәрәк; көрәшергә ябай халыҡ (крәстиәндәр, эшселәр һәм башҡа) тейеш.

Гандиға һөжүм итеү һәм уны үлтереү 

Әммә Ганди индус һәм мосолмандарҙың өлөшләтә ярашыуына ғына өлгәшә ала. Ҡайһы бер индус милли ойошмалары көрәште дауам итергә тигән ҡарар ҡабул итәләр.   Әммә Делиҙа Махатма Ганди абруйы ҡаршылыҡ ҡаршы тора.  Шуға күрә "Хинду Махасабха" лидеры, бомбей миллионеры Саваркар Винайяк Гандины индустарҙың "мәкерле дошманы" тип иғлан итә, ә уның көсһөҙ көрәш ысулын әхлаҡһыҙ гандизм , ти. Саваркар һинд халыҡтары араһында ҙур ихтирам яулаған философты юҡ итергә ниәтләй. 1947 йылда ул террористик төркөм булдыра.  Индуистарҙың тармаҡлы экстремист заговоры һөҙөмтәһендә 1948 йылдың 30 ғинуарында Ганди үлтерелә.

Иҫтәлеген мәңгеләштереү

Иҫкәрмәләр

  1. 1,0 1,1 Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #118639145 // общий нормативный контроль — 2012—2016.
  2. 2,0 2,1 data.bnf.fr: open data platform, платформа відкритих даних, платформа открытых данных, plateforme de données ouvertes, piattaforma di dati aperti, Opendata-Plattform, otevřená data platforma, åben-data-platform, տվյալների բաց շտեմարան, platforma za odprte podatke, plataforma de datos abierta, plataforma de dados aberta, платформа адкрытых дадзеных, платформа на отворените данни, platforma otwartych danych, ашық деректер платформасы, ачык маалыматтарды платформа, açıq data platforma, ochiq ma'lumotlar platforma, açık verilerin platformu, платформа отвореног података, platforma otvorenih podataka, platforma otvorenog podataka, platforma otvorených údajov, πλατφόρμα ανοικτών δεδομένων, platformu atklātā datu, platforma atvira duomenų, platvormi avatud andmete, avoimen datan foorumi, nyílt adatok platformja, პლატფორმა ღია მონაცემები, платформа за отворени податоци, нээлттэй мэдээллийн тавцан, platformă de date deschise, platformo de malferma datumoj — 2011.
  3. Письма Льва Толстого Ганди  (инг.)
  4. Dailey, Lucia. Irish patriot left worldwide mark (17 March 2013). 14 май 2013 тикшерелгән.
  5. About the Mahatma Gandhi Memorial

Әҙәбиәт

  • Роллан Ромен «Махатма Ганди» (1924) — Собрание сочинений, т. XX, — Л.: «ГИХЛ», 1936
  • Рославлев У. Гандизм. — М.: Соцэкгиз, 1931
  • Датта Д. Философия Махатмы Ганди / Пер. с англ. А. В. Радугина. — М.: Изд-во иностр. лит., 1959
  • Намбудирипад Е. М. Махатма Ганди и гандизм. — М.: Изд-во иностр. лит., 1960
  • Комаров Э. Н., Литман А. Д. Мировоззрение Мохандаса Карамчанда Ганди. — М.: Наука, 1969
  • Мартышин О. В. Политические взгляды Мохандаса Карамчанда Ганди. — М.: Наука, 1970
  • Бессмертный лотос: Слово об Индии / Сост. А. Сенкевич. — М.: Мол. гвардия, 1987
  • Открытие Индии: Философские и эстетические воззрения Индии XX в. / Пер. с англ., бенг. и урду; Редкол.: Э.Комаров, В.Ламшуков, Л.Полонская и др. — М.: Худож. лит., 1987
  • Горев А. В. Махатма Ганди 2-е изд. — М.: «Международные отношения», 1989
  • Полонская Л. Р. Махатма Ганди: Смысл жизни. Святой или политический деятель? // Новая и новейшая история № 4, 1991

Һылтанмалар