Стендаль

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Стендаль
франц. Stendhal
Рәсем
Заты ир-ат[1][2]
Гражданлығы Flag of France.svg Франция
Тыуған ваҡыттағы исеме франц. Marie-Henri Beyle
Псевдоним Stendhal
Тыуған көнө 23 ғинуар 1783({{padleft:1783|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:23|2|0}})[2][3][4][5][6][7]
Тыуған урыны Гренобль[8]
Вафат булыу көнө 23 март 1842({{padleft:1842|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:23|2|0}})[2][3][4][5][6][7] (59 йәш)
Вафат булған урыны Франция, Париж[8]
Үлем төрө тәбиғи үлем[d]
Үлем сәбәбе Инсульт
Ерләнгән урыны кладбище Монмартр[d]
Изображение могилы
Атаһы Chérubin Beyle[d]
Әсәһе Henriette Gagnon[d]
Туған тел Француз теле
Һөнәр төрө яҙыусы, автобиограф, автор дневника, биограф, романист
Биләгән вазифаһы Q21694612?[9]
Сәнғәт йүнәлеше реализм[d]
Жанр Роман
Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
кавалер ордена Почётного легиона
Состояние здоровья сифилис[d]
Код по Регенсбургской классификации IG 7250
Авторҙың Викимилектәге ҡалыбы Stendhal
Писал для Журналь де Пари[d], The New Monthly Magazine[d] һәм The London Magazine[d]
Яҙма әҫәрҙәр теле Француз теле
Commons-logo.svg Стендаль Викимилектә

Мари́-Анри́ Бейль (франц. Marie-Henri BeyleMarie-Henri Beyle; 23 ғинуарь, 1783, Гренобль — 23 март, 1842, Париж) — француз яҙыусыһы, психологик романға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Матбуғатта мәҡәләләре төрлө псевдонимдар аҫтында баҫыла, мөһимерәк әҫәрҙәренә Стенда́ль (Stendhal)[10] исемен ҡуя. Иҫән сағында беллетрист булараҡ ҡына түгел, ә Италияның иҫтәлекле урындары тураһындағы китап авторы булараҡ та таныла.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Үҫмер йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Анри Бейль (псевдонимы Стендаль) 1783 йылдың 23 ғинуарында Греноблдә адвокат Шерюбен Бейл ғаиләһендә тыуа. Әсәһе — Генриетта Бейль уға ете йәш тулғанда вафат була. Шуға күрә уны атаһының һеңлеһе Серафи һәм атаһы тәрбиәләй. Атаһы менән мөнәсәбәттәре бик үк яҡшынан булмай. Тик олатаһы Анри Ганьон ғына уға иғтибарлы ҡарай. Аҙағыраҡ Стендаль «Анри Брюларҙың тормошо» автобиографияһында түбәндәгеләрҙе яҙа: «Мине тулыһынса олатайым Анри Ганьон тәрбиәләне. Үҙ ваҡытында ул Вольтерҙы күреү өсөн Фернейға бара, һәм уны Вольтер бик яҡшы ҡабул итә…». Анри Ганьон мәғрифәтселәрҙе хөрмәт итә һәм ейәнен Вольтер, Дидро һәм Гельвеций хеҙмәттәре менән таныштыра. Шунан алып Стендаль клерикализмға кире ҡарашта була. Бала сағында Анри иезуит Райян ҡулына эләгә, Библияны уҡырға мәжбүр иткәндәре өсөн ул ғүмере буйына руханиҙарҙы яратмай һәм уларға ышанмай.

Греноблдең үҙәк мәктәбендә уҡығанда Анри, мөһимлеген аңламаһа ла, Бөйөк француз инҡилабының үҫешен күҙәтә. Ул был мәктәптә өс йыл ғына уҡый һәм, үҙенең әйтеүе буйынса, тик латинса уҡырға ғына өйрнә ала. Бынан тыш ул математика, логика менән мауыға, философия менән шөғөлләнә, сәнғәт тарихын өйрәнә.

1799 йылда Анри Политехник мәктәпкә уҡырға инеү ниәте менән Парижға юллана, ләкин, Наполеондың илдә яһаған түңкәрелеше менән илһамланған егет хәрәкәт итеүсе армияға хеҙмәткә инә. Уны драгундар полкына сублейтенант итеп алалар. Дарю ғаиләһенән абруйлы туғандары Бейлде Италияның төньяғына ебәреүҙе юллай, һәм үҫмер егет ғүмерлеккә был илгә ғашиҡ була. Масонлыҡты өйрәнеүсе тарихсы А. Меллор «бер ни тиклем ваҡыт Стендаль масонлыҡ орденына ҡараһа ла, уның массонлығын киң даирә белмәй», тигән фекерҙә[11].

1802 йылда, Наполеонға ҡарата ышанысын юғалтып, ул отставкаға сыға һәм артабанғы өс йылын Парижда үткәрә, философияны, әҙәбиәтте һәм инглиз телен үҙаллы өйрәнеп, белемен камиллаштыра. Ул ваҡытта яҙған көндәлектәре буйынса фекер йөрөткөндө, Стендалдең драматург — «яңы Мольер» карьераһы тураһында хыялланыуы күренә. Актриса Мелани Луазонға ҡарата унда мөхәббәт уты тоҡана, шуға ла йәш егет уның артынан Марселгә юллана. 1805 йылда кире армия хеҙмәтенә ҡайта, әммә был юлы интендант сифатында. Наполеон армияһының интендант хеҙмәте офицеры вазифаһында Анри Италия, Германия, Австрияла була. Хәрби походтар мәлендә ул уйланыуҙар өсөн дә ваҡыт таба, живопись һәм музыка тураһында мәҡәләләр яҙа. Мәҡәләләре менән ҡалын-ҡалын дәфтәрҙәрҙе тултыра. Был дәфтәрҙәрҙең бер өлөшө Березин йылғаһы аша сыҡҡанда юҡҡа сыға.

1812 йылда Анри Наполеондың урыҫ кампанияһында ҡатнаша. Оршта, Смоленск, Вязьмала булып, Бородино һуғышының шаһиты була. Хәрби тәжрибәһе булмаһа ла, Мәскәүҙең яныуын үҙ күҙҙәре менән күрә.

Әҙәби эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мемориальная доска на доме в Вильнюсе, где останавливался Стендаль в 1812

Наполеон еңелгәндән һуң буласаҡ яҙыусы, Бурбондарҙы ҡайтанан тергеҙеүгә ҡаршы һәм Бурбондарға кире ҡарашта булғанға күрә, отставкаға сыға һәм ете йылға Италияға, Миланға күсенеп китә. Тап ошонда ул үҙенең тәүге китаптарын: «Гайдн, Моцарт һәм Метастазиоларҙың тормош һәм ижад юлы» (1815), «Италияла живопись тарихы» (1817), «1817 йылда Рим, Неаполь һәм Флоренция» тип аталған китаптарын яҙа. Был китаптар тексының ҙур ғына өлөштәре башҡа авторҙар әҫәрҙәренән күсереп алынған[12].

Яңы Винкельман кеүек танылырға дәғүә итеп, Анри Бейль был автор тыуған ҡаланың атамаһын үҙенең төп псевдонимы сифатында ала. Италияла Анри республикан — карбонарийҙар менән яҡынлаша. Ошонда ул Польша генералы Я. Дембовскийҙың ҡатыны Матильда Висконтиниға үлеп ғашиҡ була, Был ханым бик иртә вафат була, әммә уның йөрөгендә юйылмаҫ эҙ ҡалдыра.

1820 йылда Италияла карбонарийҙарҙы, шул иҫәптән Стендалдең дуҫтарын эҙәрлекләүҙәр башлана, шуға ла ул ике йылдан һуң тыуған иленә ҡайтырға мәжбүр була. Италияның төньяғында үҙ хакимлығын урынлаштырған реакцион австрия режимына ҡарата кире ҡарашын Стендаль «Пармская обитель» романында сағылдыра. Уның Италияла шикле кешеләр менән яҡынлашыуы тураһындағы хәбәр Парижға ла килеп етә, шуға ла яҙыусыға бик һаҡ булырға тура килә. Ул, исемен ҡуймайынса ғына, инглиз журналдарында әҫәрҙәрен баҫтыра. Йөҙ йыл үткәс кенә был мәҡәләләрҙең авторы Стендаль булыуы асыҡлана. 1822 йылда ул «Мөхәббәт тураһында» тип аталған китабын баҫтырып сығара. 1823 йылда француз романтизмы манифесы — «Расин һәм Шекспир» трактаты Парижда донъя күрә.

20-се йылда Стендаль әҙәби салондарҙа үҙен зирәк һәм тапҡыр һүҙле бәхәссе итеп күрһәтә. Шул уҡ йылдарҙа уның реализмға табан йүнәлеш алыуын раҫлаған бер нисә әҫәре баҫылып сыға. «Арманс» (1827) атамаһы аҫтында беренсе романы, «Ванина Ванини» (1829) повесы нәшер ителә. Шул уҡ 1829 йылда уға Рим буйынса белешмә төҙөргә тәҡдим итәләр. шулай итеп, уның «Рим буйлап сәйәхәт» тигән китабы баҫыла, унда Стендаль француз сәйәхәтселәренең Италия буйлап сәйәхәт итеүе хаҡында бәйән итә. 1830 йылда «Ҡыҙыл һәм ҡара» романы донъя күрә. Яҙыусы өсөн был йылдар ярайһы уҡ ауыр була, сөнки даими эш хаҡы алып эшләгән эш урыны булмай. Үҙенең ҡульяҙмаларының ситенә пистолет һүрәттәрен төшөрә, күп һанда васыятнамәләр яҙа.

Һуңғы осор[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1830 йылдың 28 июлендә Францияла Июль монархияһы урынлашҡандан һуң Стендаль дәүләт хеҙмәтенә эшкә төшә. Ул тәүҙә Триестаға, артабан Чивитавеккияға француз консулы итеп ебәрелә, ғүмеренең һуңғы көнөнә ҡәҙәр Чивитавеккияла консул булып тора. Был бәләкәй генә портлы ҡалала, әлбиттә, Парижда тыуған кешегә бик күңелһеҙ була, чиновник эше ижади эшмәкәрлек өсөн ваҡыта та ҡалдырмай[12]. Күңелен бушатыу өсөн ул ваҡыт-ваҡыт Римгә юлланыр була. 1832 йылда Стендаль «Эгоист хәтирәләре» романын яҙа башлай, тағы ике йылдан «Люсьен Левен» романына тотона, әммә уны тамамлап ҡуймай. 1835 йылдан 1836 йылға тиклем был «Анри Брюлар тормошо» тип аталған автобиографик романын яҙа.

1835 йылдың 15 ғинуарында Почётлы легион ордены менән бүләкләнә.

Выхлопотав себе продолжительный отпуск, Стендаль провёл в Париже плодотворные три года с 1836 по 1839. За это время были написаны «Записки туриста» (опубликованы в 1838) и последний роман «Пармская обитель»[13]. (Стендаль если не придумал слово «туризм», то первым ввёл его в широкий оборот)[12]. Внимание широкой читающей публики к фигуре Стендаля в 1840 году привлёк один из популярнейших французских романистов, Бальзак, в своём «Этюде о Бейле». Незадолго до смерти дипломатическое ведомство предоставило писателю новый отпуск, позволивший ему в последний раз вернуться в Париж.

Ғүмеренең һуңғы йылдарында яҙыусы бик ауыр хәлдә юула: сире көсөйө бара. Көндәлектәренең береһендә ул дауаланыу өсөн терегөмөш һәм калий иодиды ҡушылған дарыу ҡулланыуы тураһында яҙа. Был дауа уның хәлен ала, хатта ручка тотоп яҙа алмағанлыҡтан, әҫәрҙәренең текстарын диктовка менән башҡа кешенән яҙҙыра. Стендаль сифилистан вафат булған, тигән фекер раҫланмай, XIX быуатта европаның күп кенә мәҙәниәт эшмәкәрҙәре — Гейне, Бетховен, Тургенев һәм башҡалар тап ошо сирҙән вафат була.

23 марта 1842 йылдың 23 мартында Стендаль урамда аңын юғалтып тәгәрәй һәм бер нисә сәғәттән һуң вафат була. потеряв сознание, упал прямо на улице и через несколько часов скончался. Инсульттан үлгән фараз бар.

Стендаль Монмартр зыяратына ерләнгән.

Васыятнамәһендә ҡәбер ташына түбәндәгеләрҙе яҙырға ҡушып ҡалдыра (итальян телендә яҙалар):

Арриго Бейль

Миланец

Яҙҙы. Яратты. Йәшәне.

Әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Эстетк күрәғәрәшлыҡ: эпигондың был картинаһын СтендальЛеонардо да Винчиның гениаль әҫәрҙәренең береһе тип атай[14]
Романдары һәм повестары
  • Беренсе романы — «Арманс» (франц. «Armance»«Armance», т. 1-3, 1827) — Рәсәйҙә йәшәгән ҡыҙ репрессияланған декабристтан мираҫ ала, был әҫәре уңышҡа өлгәшмәй.
  • «Ванина Ванини» (франц. «Vanina Vanini»«Vanina Vanini», 1829) — аристокрак ҡыҙ һәм карбонарийҙың мөхәббәте тураһындағы повесть, 1961йылда Роберто Росселлини экранлаштыра.
  • «Ҡыҙыл һәм ҡара» (франц. «Le Rouge et le Noir»«Le Rouge et le Noir»; 2 т., 1830; 6 ч., 1831; русский перевод А. Н. Плещеева в «Отечественных записках», 1874) — Стендалдең иң мөһим әҫәре; Пушкин һәм Бальзак рамонды юғары баһалай.
  • «Пармская обитель» («La Chartreuse de Parme»; 2 т. 1839—1846) .
Тамамланмаған әҙәби әҫәрҙәре

Баҫылып сыҡҡан китаптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Стендаль һүҙҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Булмағаны өсөн генә Алланы ғәфү итергә мөмкин».

Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Синдром Стендаля

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. VIAF — 2012.
  2. 2,0 2,1 2,2 Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека et al. Record #118617648 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
  3. 3,0 3,1 Henri Marie Beyle — 2006. — ISBN 978-0-19-977378-7, 978-0-19-989991-3
  4. 4,0 4,1 RKDartists
  5. 5,0 5,1 SNAC — 2010.
  6. 6,0 6,1 filmportal.de — 2005.
  7. 7,0 7,1 (unspecified title)
  8. 8,0 8,1 Стендаль Анри Мари // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохоров — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  9. https://www.conseil-etat.fr/le-conseil-d-etat/histoire-patrimoine/les-grandes-figures-du-conseil-d-etat/henri-beyle-dit-stendhal
  10. Название немецкого города Штендаль, откуда происходил Винкельман, заново открывший художественные сокровища Италии для европейской читающей публики.
  11. Морамарко М. Масонство в прошлом и настоящем
  12. 12,0 12,1 12,2 Stendhal (French author) (англ.). — статья из Encyclopædia Britannica Online.
  13. Реизов Б. Стендаль // Собрание сочинений в 12 т., т. 1, с. 3-11
  14. The State Hermitage Museum: Hermitage Press Releases Ҡалып:Webarchive

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]