Сәмәд Вурғун

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Сәмәд Вурғун
Рәсем
Заты ир
Гражданлығы Flag of the Soviet Union (1955-1980).svg СССР
Тыуған көнө 8 (21) март 1906
Тыуған урыны Әзербайжан, Газах[d]
Вафаты 27 май 1956({{padleft:1956|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:27|2|0}}) (50 йәш)
Вафат булған урыны СССР, Азербайджанская Советская Социалистическая Республика, Баҡы
Ерләнгән урыны Баҡының арҙаҡлылары ерләнгән аллея[d]
Шәхес һөйләшкән йәки яҙған телдәр Әзербайжан теле
Һөнәр төрө шағир, университет профессоры, драматург
Биләгән вазифаһы СССР Юғары Советы депутаты[d]
Ойошма йәки клуб ағзаһы СССР Яҙыусылар союзы
Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
Сталинская премия Ленин ордены Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены «Почёт Билдәһе» ордены медаль «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.»
Сәйәси фирҡә ағзаһы Советтар Союзы Коммунистар партияһы[d]
Commons-logo.svg Сәмәд Вурғун Викимилектә

Сәмәд Вурғун (әзерб. Səməd Vurğun; ысын исем-шәрифе — Сәмәд Йусиф улы Вәкилов (әзерб. Səməd Yusif oğlu Vəkilov); 19061956) — Әзербайжан совет шағиры, драматургы һәм йәмәғәт эшмәкәре.

Әзербайжан ССР-ының беренсе халыҡ шағиры (1956), Әзербайжан ССР-ы Фәндәр академияһы академигы (1945). Икенсе дәрәжә ике Сталин премияһы лауреаты (1941, 1942). 1940 йылдан ВКП(б) ағзаһы.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сәмәд Вәкилов 1906 йылдың 8 (21) мартында Ҡазах өйәҙенең (хәҙерге Әзербайжан Республикаһы Ҡазах районының) Юғары Салахлы ауылында тыуа. Сәмәдкә 6 йәш булғанда әсәһе вафат була, ул атаһының һәм әсәһе яҡлап өләсәһе Айша ханымдың ҡарамағында ҡала[1]. Земство мәктәбен тамамлағас, 1918 йылда ғаилә Ҡазахҡа күсә, унда Сәмәд һәм берҙән-бер ағаһы Мәһдихан Вәкилов (19021975) бергәләп Ҡазах уҡытыусылыҡ семинарияһына инәләр. 1922 йылда — аталары, тағы бер йылдан өләсәләре вафат була. Мәһдихан менән Сәмәд тураһында хәстәрлек күреү бурысы ике туған апалары Ханғызы Вәкиловаға күсә. Сәмәдтең беренсе әҫәре — «Йәштәргә мөрәжәғәт» шиғыры 1925 йылда «Ени Фикир» (Яңы фекер) тигән Тифлис гәзитендә сыға.

Сәмәд Вурғун беренсе әзербайжан Советтар Союзы Геройы Исрафил Мәмәдов менән. Гәнжә, 1941 йыл

[2]

Ҡазахтың ауыл мәктәптәрендә, Гәнжәлә һәм Губала әҙәбиәт уҡыта. 2 йыл Мәскәү дәүләт университетында (1929—1930) уҡый, унан һуң уҡыуын Әзербайжан педагогия институтында дауам итә.

1945 йылда Әзербайжан ССР-ы Фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы итеп һайлана. 2—4 саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (19461956).

Сәмәд Вурғун 1956 йылдың 27 майында вафат була. Баҡыла Шөһрәтле ҡәберҙәр аллеяһында ерләнә.

Ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Мин үҙемдең ижади бурысым итеп ысынбарлығыбыҙҙың шиғриәтен асыуҙы ҡуям», Сәмәд Вурғун.

Сәмәд Вурғун тәүге тапҡыр «Йәштәргә мөрәжәғәт» тигән шиғыры менән 1925 йылда Тифлистың «Яңы фекер» гәзитендә баҫылып сыға. Шағирҙың тәүге китабы 1930 йылда донъя күрә, ул «Шағир анты» тип атала.[3]

Шағир ижадында Бөйөк Ватан һуғышы айырым урын биләй. Һуғыш йылдарында шағир 60-тан ашыу шиғыр, бер нисә поэма, шул иҫәптән «Баҡы дастаны» тигән поэмаһын яҙа. Ошо йылдарҙа С. Вурғундың шиғри даны арта. «Партизанам Украины» тигән шиғыры баҫылған листовкалар партизандарҙың рухын күтәреү өсөн самолеттан украин урмандарына ырғытыла. 1943 йылда Америкала, һуғышҡа ҡаршы иң яҡшы әҫәрҙәргә конкурста, С. Вурғундың «Напутствие матери» тигән шиғыры ҙур баһа ала. Конкурста донъя шиғриәтенең иң яҡшы шиғырҙары тип табылған 20 шиғыр Нью-Йоркта баҫылып сыға һәм хәрбиҙәр араһында таратыла[2]. Ошо уҡ йылда Баҡыла уның инициативаһы менән хәрби саралар һәм фронтовиктар менән осрашыуҙар үткәреү өсөн Фүзули исемендәге Интеллигенция йорто асыла.

Поэмалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • «Комсомол поэмаһы» (19281956, 1-се өлөшө — 1933)
  • «Ваҡиға» (1932),
  • «Мурадхан» (1933),
  • «Хумар» (1933),
  • «Локбатан» (1933),
  • «Ауыл иртәһе» (1933),
  • «Үлем эскәмйәһе» (1934),
  • «Әсе хәтирәләр» (1935),
  • «Егерме алты» (1935),
  • «Дар ағасы» (1935),
  • «Һәләк булған мөхәббәт» (1935),
  • «Фетнә» (1936),
  • «Колхозсы Басти тураһында һүҙ» (1937),
  • «Дастан Баҡы» (1944)
  • һәм башҡалар

Пьесалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • «Вәғиф» (1937). Әҫәрендә С. Вурғун Молла Панах Вәғифтең фажиғәле тормошон хикәйәләй
  • «Ханлар» (1939), революционер Ханлар Сәфәралиев тураһында
  • «Фәрхәд вә Ширин» (1941) — Низамиҙың «Хосров вә Ширин» поэмаһы буйынса шиғри драма
  • «Кеше» (1945).

Тәржемәләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бүләктәре һәм премиялары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡатыны Хәвәр ханым Мирзабәкова була. Өс бала үҫтерәләр:

  • Улдары: Йусиф Сәмәдоғлу — Әзербайжандың халыҡ яҙыусыһы һәм Вәғиф Сәмәдоғлу — Әзербайжандың халыҡ шағиры.
  • Ҡыҙҙары: Айбәниз Вәкилова — Әзербайжандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.


Сәмәд Вурғун тураһында әҫәрҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • «Речь моего друга Самеда Вургуна на обеде в Лондоне» — Константин Симонов.

Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • 1961 — Баҡыла шағирға һәйкәл ҡуйыла (скульптор — Фуад Абдурахманов).
  • 1975 — Баҡыла, әҙиптең эш фатирында, Сәмәд Вурғундың Йорт-музейы асыла. Был йорт-музей Әзербайжанда айырым шәхескә бағышланған тәүге музей була[4].
  • 1976 — композитор Рәүеф Ғаджиев уға арналған кантата яҙа.
  • 1976 — Сәмәд Вурғун хөрмәтенә СССР-ҙың почта маркаһы сығарыла.
  • 2006 — шағирҙың тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан Әзербайжандың почта маркаһы сығарыла.

Сәмәд Вурғун исемен йөрөтәләр:

  • Әзербайжан дәүләт рус драма театры
  • Киевта китапхана[5]
  • Болгарияла техникум
  • Дүшәмбелә 257-се мәктәп
  • Мәскәүҙә, Агджабедиҙа һәм Баҡыла урамдар, Әзербайжандың Ҡазах районында ҡала тибындағы ҡасаба (1930-сы йылдарға тиклем Грюнфельд, 1990 йылға тиклем — Калининкенд).

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]