Һомай

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Хакас ҡатын-ҡыҙы окунев скульптураһына ҡатын-ҡыҙы ритуаль «ашатыу» үткәрә, ололауы Һомай культы менән бәйле

Һомай (Һумай, Ымай, ҡайһы берҙә Умайя) — төрөк һәм монгол халыҡтарының боронғо ҡатын-ҡыҙ алиһәһе[1] Тәңренән ҡала икенсе урынды биләй. Хәҙерге заман халыҡтары араһында алтайҙар, башҡорттар, бүрәттәр, ҡаҙаҡтар, ҡырғыҙҙар, монгол, татар, хакас, һәм башҡаларҙа билдәле. Алиһә иң боронғо орхон яҙмаларында телгә алына.

Тасуирламаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һомай — айырыуса ололаныусы ер ҡатын-ҡыҙ алиһәһе, мәрхәмәтле (байана) рух, балаларҙы һәм бала тыуҙырыусыларҙы ҡурсалаусы. Бала тыуҙырыр алдынан ҡатын-ҡыҙҙы һәм сабыйҙы һаҡлап, Һомай тирмәнең таҙа тип иҫәпләнгән һул яғында инеү урынында урынлаша. Ҡатын-ҡыҙ башланғысының кәүҙәләнеше Һомай исеменең үҙендә лә сағыла, ул әсә ҡарынын, ятҡылығын һәм хатта ҡырҡылған кендекте аңлата.

Һомай хөрмәтенә тирмәнең алғы мөйөшөндә башҡа һүрәттәр менән бергә зәңгәр туҡыманан тегелгән ҡурсаҡты элеп ҡуялара, уға, әгәр бала ауырыһа, шыйыҡ бутҡа ашаталар. Уның махсус һағы аҫтында яңы тыуған балалар һәм сәңгелдәктә ятҡан балалар тора, уларҙың бишеген бәүетә, ә һуңынан алты йәшенә тиклем, бала аяҡҡа баҫҡансы, уны һаҡлап йөрөй. Уның менән баланың ғүмере һәм һаулығы бәйле, сөнки ул уны яуыз көстәрҙән һәм рухтарҙан һаҡлай.

Телгә алыныуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Файл:Kul Tigin.jpg
Принц Кюль-тегиндың һомай ҡошо һүрәте тажы менән һыны

Кюль-тиген хөрмәтенә һәйкәлдә П.М. Мелиоранский транскрипцияһында һәм тәржемәһендә тейешле яҙыуҙа былай тип әйтелә

«Умај-тäг öгäм катун кутына інім кÿl-тäгін äр ат болды», тимәк: «Һомайға оҡшаш Ғали йәнәптәре (йәғни шатлыҡҡа) минең әсәйем-ҡатын өсөн, минең кесе туғаным, Кюль-Тегин, ире булып һанала башлай».

Тәржемәгә П. М. Мелиоранский түбәндәге иҫкәрмәне бирә: «Тәржемәлә „кут, бәхет“ һүҙен мин титул тип ҡабул иттем… грамматик яҡтан „әсәйемдең бәхетенә күрә“ тип тәржемә итергә мөмкин һ.б. „Һомай“ билдәле алиһә, уны әле лә Алтайҙа шамандар ололай ( В. Радлов һәм В. Вербицкий һүҙлектәрендә ҡара)»[2].

В. В. Бартольд шулай уҡ Һомайҙы ҡатын-ҡыҙ алиһәһе һәм балалар ҡурсалаусыһы тип һанай[3].

Хакасияла Һомай (Ымай) һүҙе менән, алиһәнән тыш, тыуыуынан алып йөрөй башланға тиклем баланың күңелен атағандар.

Балаларҙың теге йәки хәл-торошон Һомайҙың эштәре менән бәйләйҙәр. Әгәр бала төшөндә йылмая икән, тимәк, ул Һомай менән һөйләшә, илай икән, тимәк уны яуыз рухтар ҡурҡыта, ә был ваҡытта Һомай ваҡытлыса юғалып тора. Бала ауырыуы — Һомайҙың юҡлыҡ билдәһен аңлата. Был осраҡта шаманға мәрәжәғәт итәләр, ул ҡамлау ваҡытында уның йәнен яыуз рухтар урлаған микәнлеген белә, сөнки был баланың ғүмеренә үлем янай.

Шорҙар «һомай әсәне» (Май-иче) балалар ҡурсалаусыһы булараҡ хөрмәт иткәндәр, һәм яуыз рух Ҡара-Һомай тураһында төшөнсәгә эйә булғандар, уны баланың ауырыуы йәки үлеме менән бәйләгәндәр.

Башҡорттарҙың «Урал-Батыр» һәм «Аҡбуҙат» эпосында Һомай ҡыҙ-аҡҡош, күк ҡыҙы — Самрау ҡоштар батшаһы һәм күк һылыуҡайы Ҡояш булып кәүҙәләнә[4].

Символик һүрәтләнеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һомайға арналған символик образдар (Май-иче) шорҙарҙа — уҡ менән бәләкәй йәйә, уны сәңгелдәк, бишек өҫтөнә эләләр, бишекте уҡ менән (малайҙар өсөн) йәки орсоҡ менән (ҡыҙҙар өсөн) тишәләр, ағас уҡты бишеккә һалып ҡуялар. Телеуттар Һомайҙы көмөш сәсле йәш ҡатын ҡиәфәтендә күҙ алдына килтерә, ул йәйғор буйлап күктән төшә һәм алтын уҡ ярҙамында балаларҙы һаҡлай, тип иҫәпләй. Ҡырғыҙҙар Һомай-әсәгә балалар тыуғанда йәки ауырығанда мөрәжәғәт итә. Кумандиндар Һомай -әсә (ут алиһәһе кеүек үк) һыуҙан ҡурҡа тип иҫәпләй[2].

Алиһә-әсә менән алтын сәсле итеп һүрәтләнә.

Уның уйындары Сурун-тауында урынлаша, ул һөт күленә эйә була, унда шамандарҙың ырыу рухтары йыуыла һәм кешеләрҙең күңеле таҙара. Таҙа Һомай Аҡ-Үлгендән төшә.

Алтай теленгиттарҙа Һомай функцияһын Дьайачы үтәй, уның исеме «тыуҙырыусы» (йыйылма исеме) тигәнде аңлата. Шамандарҙа Һомай бала тыуҙырыусыларҙы ҡурсалаусы функцияһын үтәй, бала тыуҙырғанда уларға ярҙам итә, баланың кендеген ҡырҡа. Ул ихге рух ҡына түгел, шулай уҡ үлем фәрештәһе лә, үлеүсенең йәнен ала. Бынан тыш, уның менән уңдырышлылыҡ бәйле. Һомайға балаһыҙҙар мөрәжәғәт итә. Һомай шулай уҡ уңдырышлыҡты кәүҙәләндерә. Ҡатын-ҡыҙ Һомайҙың ер кәүҙәләнеше була.

Һомай ергә ике ҡайын менән төшә тип иҫәпләнә[5].

Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Һомайҙың иң иртә һүрәте Кудыргэ ҡәберлегендәге ташта килтерелгән (Кудыргэ сюжеты).[6] Һарыҡташты Ленинград этнография музейына алып киләләр, ул ҡаланың блокада ваҡытында Икенсе бөтә донъя һуғышында юғала.

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Николаева Д. А. Культ Умай в традиционной культуре бурят // Известия Российского государственного педагогического университета имени А. И. Герцена. — 2008. — В. 62. — ISSN 1992-6464.
  2. 2,0 2,1 Потапов, Умай — божество древних тюрков, 1973
  3. Бартольд В. В. Двенадцать лекций по истории турецких народов Средней Азии. Алматы: Жалын, 1993 г. С. 10
  4. Шакурова Ш. Р. Хумай(недоступная ссылка)
  5. Энциклопедия символов, знаков, эмблем / Авт.-сост. В. Андреева и др. — М.: ООО «Издательство Астрель»: МИФ: ООО «Издательство АСТ», 2002. — Б. 77—78. — («AD MARGINEM»). — 3000 (доп. тираж) экз. — ISBN 5-17-008096-4., ISBN 5-271-02117-3, ISBN 5-87214-062-2.
  6. Жерносенко И. А. Особенности иконографии богини Умай в сакральных центрах Алтая. // Ярославский педагогический вестник. — 2016. — № 1. — С. 314. — ISSN 1813-145X

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]