Вьетнам теле

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Вьетнам теле
Үҙатама:

Tiếng Việt

Илдәр:

Вьетнам Вьетнам, Америка Ҡушма Штаттары АҠШ, Камбоджа Камбоджа, Франция Франция, Австралия Австралия, Лаос Лаос, Таиланд Таиланд, Малайзия Малайзия, Германия Германия, Канада Канада

Рәсми тел:

Вьетнам Вьетнам

Һөйләшеүселәр һаны:

75 млн

Рейтинг:

13-17

Классификация
Категория:

Евразия телдәре

Австралия-азия ғаиләһе

Мон-кхмер тармағы
Вьет төркөмө
Вьет-мыонг төркөмсәһе
Имлә:

латиница (вьетнам алфавиты)

Тел коды
ГОСТ 7.75–97:

вье 140

ISO 639-1:

vi

ISO 639-2:

vie

ISO 639-3:

vie

Вьетна́м теле (вьетн. tiếng Việt, тьенг вьет), һирәгерәк (вьетн. Việt ngữ, тьы-ном 越語, вьет нгы) — вьеттарҙың теле. Вьетнамдың рәсми теле, милләт-ара аралашыу һәм мәғариф теле булып тора. Шулай уҡ Камбоджала, Лаоста, Таиландта, Малайзияла, Австралияла, Францияла, Германияла, АҠШ-та, Канадала һәм башҡа илдәрҙә таралған. Дөйөм һөйләшеүселәр һаны 75 млн ашыу кеше (2005, баһа), шул иҫәптән Вьетнамда — яҡынса 72 млн кеше (2005, баһа), Камбоджала — 680 мең кеше (2003, баһа), Австралияла — яҡынса 175 мең кеше (2001, йәниҫәп), Францияла — 300 меңдән ашыу (2003, баһа), АҠШ-та — 1,1 млн ашыу кеше (2000, йәниҫәп), Канадала — 122 мең кеше (2000, йәниҫәп), Германияла яҡынса 80 мең кеше аралаша.

Классификация[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Вьетнам теле австралия-азия ғаиләһе вьет телдәре төркөмөнөң төньяҡ (вьет-мыонг) төркөмсәһенә ҡарай. Генетик яҡтан мыонг теленә яҡын, глоттохронология мәғлүмәттәре буйынса, был телдән яҡынса беҙҙең эраның башында айырылған[1].

Элгәре сино-тибет, йәғни тай телдәренә индерелгән, әммә мыонг, кыой һәм тьыт телдәрен тикшереү уларҙы вьетнам теленә яҡын булыуын һәм ҡытайлаштырыуға аҙыраҡ кимәлдә дусар ителгәнен күрһәтә[2].

Рук теле буйынса материалдар вьетнам телен теүәл классификацияларға мөмкинлек бирә[3]:

Вьетнам Пако Стиенг Рук Тәржемә
baj¹ par par pər1 осоу
ʈəu² mluu plu2 бетель[4]
cɜt³ kucḛt cət kɯcĭt үлеү
mot4 mo̰ːj muaj moc бер
kuj5 ʔuːjh kujh сытыр
muj6 mo̰h muh mujh танау

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Вьетнам теле мыонг теле менән уртаҡ булған боронғо тонһыҙ телдән үҫешкән. Бер аҙ ваҡыт үткәс, вьетнам телендә тондар барлыҡҡа килгән. Ҡытай теленән һүҙҙәр әүҙем үҙләштерелә башлағас, вьетнам телендә яңы фонемалар — /ʂ/ һәм /ʈ/ барлыҡҡа килә.

Диалекттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Вьетнам теле өс төп диалектик өлкәләргә бүленә, улар, үҙ сиратында, күп һанлы диалекттарға һәм һөйләштәргә айырыла:

Үҙәк диалекттарҙа архаик һыҙаттар нығыраҡ һаҡланған. Диалектик айырмалыҡтар башлыса фонетика һәм лексика өлкәләрендә күҙәтелә.

Фонология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Вьетнам теле
алғы урта артҡы
үрге i ɨ u
урта үрге    e ə əː o   
урта түбәнге ɛ     ɔ
түбәнге a

Вьетнам телендә ижектәр һаны ҡәтғи рәүештә теркәлә һәм яҡынса 2500 (тонһыҙ; был һан диалекттар буйынса айырыла) тәшкил итә. Фонемаларҙың дөйөм һаны шулай уҡ диалектҡа һәм фонемаларҙы айырыу ысулына (мәҫәлән, ханой диалектында — 32 алып 35 тиклем) бәйләнгән[5][6].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Пейрос И. И. Генетическая классификация австроазиатских языков. Диссертация на соискание ученой степени доктора филологических наук. М., 2004.
  2. GERARD DlFFLOTH & NORMAN ZlDE AUSTRO-ASIATIC LANGUAGES (английский) = emile.uni-graz.at/pub/05s/2005-05-0219.PDF // International Encyclopedia of Linguistics. — New York, 1992.
  3. Mark J. Alves Ruc and other minor Vietic languages: linguistic strands between Vietnamese and the rest of the Mon-Khmer family. — University of Hawai'i at Manoa.
  4. Үрмәләп үҫә торған тропик үҫемлек.
  5. Глебова И., Ку Данг Ат Начальный курс вьетнамского языка — М.: Издательство ИМО, 1963. — Б. 6. — 244 б. — 3150 экз.
  6. Ҡалып:Harvcoltxt

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Солнцев В. М., Лекомцев Ю. К., Мхитарян Т. Т., Глебова И. И. Вьетнамский язык / Отв. ред. В. М. Солнцев — М.: Издательство восточной литературы, 1960. — 100 б. — (Языки зарубежного Востока и Африки). — 2 000 экз.
  • Сандакова Л.Л., Тюменева Е.И. Вьетнамский язык. Пособие по переводу для старших курсов — М.: ООО "Восток-Запад", 2004. — Б. 211. — 1000 экз. — ISBN 5-478-00020-5.
  • Глебова И., Ку Данг Ат Начальный курс вьетнамского языка — М.: Издательство ИМО, 1963. — Б. 244. — 3150 экз.
  • Быстров И. С., Нгуен Тай Кан, Станкевич Н. В. Грамматика вьетнамского языка. Л., 1975
  • Гордина М. В., Быстров И. С. Фонетический строй вьетнамского языка. М., 1984
  • Панфилов В. С. Грамматический строй вьетнамского языка. СПб.: Центр «Петербургское Востоковедение», 1993
  • Пейрос И. И. Генетическая классификация австроазиатских языков. Диссертация на соискание ученой степени доктора филологических наук. М., 2004 (рукопись)
  • Thompson L. C. A Vietnamese grammar. Seattle, 1965 Mon-Khmer Studies Journal

Һүҙлектәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Chu Bích Thu [e. a.] Từ điển tiếng Việt phổ thông / Viện ngôn ngữ học. TP. Hồ Chí Minh, 2002.
  • Từ điển tiếng Việt / Ed. Hoàng Phê. 3d ed. Hà Nội, 1994.

Вьетнамса-урыҫса һүҙлектәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Глебова И. И. и др. Вьетнамско-русский словарь. / Под ред. И. М. Ошанина и Ву Данг Ата. М., ГИС. 1961. 616 с. 40000 экз.
  • Аликанов К. М., Иванов В. В., Мальханова И. А. Русско-вьетнамский словарь. Т. 1-2. М., 1977.
  • Алешина И. Е. Русско-вьетнамский учебный словарь. 5000 слов. М., Рус. яз. 1988. 502 с.
  • Глебова И. И., Соколов А. А. Вьетнамско-русский словарь. Около 60000 слов. М., Рус. яз. 1992. 792 с. 10500 экз.
  • Большой вьетнамско-русский словарь. В 4 т. Около 100000 слов и выражений. / Отв. ред. Н. В. Солнцева, Ву Лок и др. М., Вост. лит. 2006. Т.1. 2006. 781 с.

Урыҫса-вьетнамса һүҙлектәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Русско-вьетнамский словарь по пищевой промышленности: Ок. 15000 терминов. / Под ред. А. И. Сорокина и др. М., Рус. яз. 1984. 254 с.
  • Фам Ван Лонг. Русско-вьетнамский словарь по иммунологии: Ок. 3000 терминов. М., Рус. яз. 1984. 85 с.
  • Русско-вьетнамский словарь биологических названий. Ок. 15000 названий. М.-Ханой. 1985. 332 с.
  • Русско-вьетнамский словарь по естественно-научным дисциплинам. Ок. 11000 терминов. / Сост. Н. С. Кузнецов и др. М.-Ханой, Рус. яз. 1986. 210 с.
  • Русско-вьетнамский словарь по цитологии, гистологии и эмбриологии: Ок. 9000 терминов. / Под ред. Л. В. Григорьевой, Дуан Суан Мыоу. М.-Ханой, Рус. яз.-Медицина. 1986. 244 с.
  • Русско-вьетнамский строительный словарь: Ок. 37000 терминов. / Под ред. Т. Н. Цая, Фам Кинь Кыонга. М.-Ханой, 1989. 632 с.
  • Русско-вьетнамский спортивный словарь: Около 28000 терминов. / Под ред. С. М. Вайцеховского. М.-Ханой, Рус. яз. 1990. 607 с.
  • Погорелова М. В., Чыонг Тхи Фыонг Тхань. Словарь русских лакун на фоне вьетнамского языка. Воронеж, 2007. 154 с.
  • Сюннерберг М. А. Русско-вьетнамский тематический словарь. М., Гуманитарий. 2007. 500 с.
  • Баринова Е. В., Нгуен Ван Тхак. Русско-вьетнамский словарь музыкальных терминов. М., ИЯ РАН. 2008. 204 с.