Капица Андрей Петрович

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Капица Андрей Петрович
рус. Андрей Петрович Капица
Заты ир-ат
Гражданлығы Flag of the United Kingdom.svg Бөйөк Британия
Flag of the Soviet Union.svg СССР
Flag of Russia.svg Рәсәй
Тыуған көнө 9 июль 1931({{padleft:1931|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:9|2|0}})[1]
Тыуған урыны Бөйөк Британия, Кембридж[d][1]
Вафат булған көнө 2 август 2011({{padleft:2011|4|0}}-{{padleft:8|2|0}}-{{padleft:2|2|0}})[2] (80 йәш)
Вафат булған урыны Рәсәй, Мәскәү ҡалаһы
Ерләнгән урыны Мәскәү өлкәһе
Атаһы Капица Пётр Леонидович
Нәҫеле Капицы[d]
Һөнәр төрө географ, геолог
Эшмәкәрлек төрө география
Эш биреүсе М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты
Ойошма йәки клуб ағзаһы СССР Фәндәр академияһы[d]
Уҡыу йорто Географический факультет МГУ[d]
Ғилми исеме член-корреспондент[d]
Ғилми дәрәжә география фәндәре докторы[d]
Аспиранттар Бровко, Пётр Фёдорович[d]
Сәйәси фирҡә ағзаһы Советтар Союзы Коммунистар партияһы
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Государственная премия СССР Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
Область интересов география, геоморфология[d] һәм гляциология[d]

Андрей Петрович Капица (9 июль 1931 йыл, Кембридж — 2 август 2011 йыл, Мәскәү) — совет һәм Рәсәй географы һәм геоморфологы, Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры, география факультетының тәбиғәтте рациональ файҙаланыу кафедраһы мөдире[3], 1970 йылдан СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (һуңынан — Рәсәй Фәндәр академияһы).

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

П. Л. Капицаның улы, А. Н. Крыловтың ейәне һәм һәм билдәле француз биохимигы Виктор Алексеевич Арниҙың туғаны (әсәһе Анна Алексеевна яғынан), билдәле географ И. И. Стебницкийҙың ейәне, Сергей Петрович Капицаның ҡустыһы. Ляпуновтар, Боголюбовтар, Филатовтар, Сараджевтар кеүек башҡа билдәле рус академик фамилиялы шәхестәргә туған.

1953 йылда Мәскәү дәүләт университетының география факультетын тамалай, һуңынан шул уҡ факультеттың геоморфология тәжрибә лабораторияһында эшләй. 1958 йылда — кандидатлыҡ, ә 1968 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.

Антарктидаға дүрт экспедицияла ҡатнаша. 1967—1969 йылдарҙа Фәндәр академияһының Көнсығыш Африкаға геофизик экспедицияһы етәксеһе була. Көнсығыш Антарктиданың боҙлоҡ ҡатламы үҙгәреше буйынса хеҙмәт яҙа. 1971 йылда Капица «Антарктика Атласын» әҙерләүҙә ҡатнашҡан өсөн СССР Дәүләт премияһы лпуреаты була[4].

XX быуаттың һуңғы географик асыштарының береһен яһай. Антакрктидаға 1955—1957 йылдарҙағы беренсе совет экспедицияһы һөҙөмтәләрен эшкәрткәндән һуң «Восток» станцияһы аҫтындағы боҙ ҡатламы аҫтындағы ҙур күл булыуын тураһында гипотеза белдерә. 1996 йылда уның гипотезаһы раҫлана[5].

1966—1970 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының география факультетын етәкләй[6]. 1970 йылда СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана. 1972 йылда Владивостокта СССР Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш фәнни үҙәгенең Тымыҡ океан география институтын төҙөү инициаторы һәм уның беренсе директоры була. 1977 йылда, ауырыуы сәбәпле, Мәскәүгә ҡайта. 1978 йылда шул уҡ факультетта Дөйөм физик география һәм палеогеография кафедраһы мөдире (1987 йылда үҙгәртеп ҡорғандан һуң — тәбиғәтте рациональ файҙаланыу кафедраһы)[7]. Бер үк ваҡытта 1978—1990 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Төп ғилми секретаре урынбаҫары һәм СССР Фәндәр академияһының күргәҙмәләр буйынса фәнни советының рәйесе була.

Кешелектең глобаль йылыныу һәм озон соҡорҙары барлыҡҡа килеүҙәге өлөшө һиҙелерлек түгел тип иҫәпләй[8][9].

Бер нисә, шул иҫәптән СССР Дәүләт премияһы (1971) һәм Д. Н. Анучин исемендәге премия лауреаты (1972). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002)[10].

Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған (23.06.1961, 8.07.1981).

2011 йылдың 2 авгусында 81-се йәшендә Мәскәүҙә вафат була[11]. А. П. Капица менән хушлашыу Мәскәү дәүләт университетында уҙа[12].

Файл:Памятник Андрею Капице Aksin'ino 2019.jpg
Андрей Капицаның Аксиньинск зыяратындағы ҡәбере.

Мәскәүҙең Аксиньинск зыяратында ерләнгән[13].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 Капица Андрей Петрович // Большая советская энциклопедия: [в 30 т.] / под ред. А. М. Прохорова — 3-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1969.
  2. http://int.rgo.ru/news/andrey-kapitsa-dies-in-moscow/
  3. Кафедра Рационального Природопользования МГУ (Тикшерелгән 3 август 2011)
  4. Атлас Антарктики: В 2-х тт. / Гл. ред. Толстиков Е. И. — Л.: Гидрометеоиздат, 1969. Т. 1: Карты; Т. 2. — 598 с.
  5. Kapitsa A. P. , Robin G. Q. de, Ridley J. K., Zotikov I. A. A Large Deep Freshwater Lake Between the Ice Sheet (инг.) // Nature. — 1996. — Т. 381. — № 6584. — С. 684—686.
  6. О факультете. Географический факультет МГУ. 3 август 2011 тикшерелгән.
  7. История. Кафедра рационального природопользования МГУ. 3 август 2011 тикшерелгән.
  8. А. П. Капица и А. А. Гаврилов, «Подтверждение гипотезы о естественном происхождении Антарктической озоновой дыры» — Доклады РАН, 1999, т. 366, № 4, с. 543—546
  9. https://lenta.ru/conf/kapitsa/
  10. Указ Президента РФ № 1015. Kremlin.ru (2002-09-21). — «О награждении государственным наградами РФ». Тәүге сығанаҡтан архивланған 26 апрель 2013. 8 август 2011 тикшерелгән.
  11. Скончался Андрей Капица, первооткрыватель озера Восток в Антарктике. РИА Новости (2011-08-03). Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 февраль 2012. 3 август 2011 тикшерелгән.
  12. В Москве простились с известным российским учёным Андреем Капицей.
  13. Могила А. П. Капицы

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]