Мәхмәт IV

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Мәхмәт IV
Мәхмәт IV
Флаг
Ғосман солтаны
16481687
Алда килеүсе: Ибраһим I
Һуңыраҡ килеүсе: Сөләймән II
 
Дине: ислам
Тыуған: 2 ғинуар 1642({{padleft:1642|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:2|2|0}})
Истанбул, Ғосман империяһы
Үлгән: 6 ғинуар 1693({{padleft:1693|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:6|2|0}}) (51 йәш)
Эдирне, Ғосман империяһы
Династия: Османдар[d]
Атаһы: ғосман солтаны Ибраһим I
Әсәһе: Турхан Хатидже Солтан
Супруг: Эметуллах Рабия Гюльнуш Султан[d] һәм Сийявуш Хасеки[d]
Балалары: Мустафа II[d]
Ахмед III[d]
Хатидже Султан[d]
 
Тугра: Тугра

Мәхмәт IV Һунарсы (Аусы) (ғосм. محمد رابع‎ — Mehmed-i râbi‘, төр. Dördüncü Mehmet, Avcı Sultan Mehmet) (2 ғинуар 16426 ғинуар 1693) — Ғосман империяһының 19-сы солтаны, 1648—1687 йылдарҙа хакимлыҡ итә.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һыбайлы солтан Мәхмәт IV. Якоб Коппмайер (1640-1701) рәсеме.
Мәхмәт IV портреты

Атаһы — солтан Ибраһим I, әсәһе Турхан Солтан. Мәхмәткә «Авджи» (аусы; төр. Avcı) ҡушаматы даими рәүештә спорт һәм һунарсылыҡ менән шөғөлләнеүе һәм саф һауала йыш йөрөүе өсөн бирелә.

Атаһы 1648 йылда янычарҙар тарафынан ҡолатылғас, 6 йәшлек сағында тәхеткә ултыра. Бала сағы осоронда илдә анархия хөкөм итә, Мәхмәттең әсәһе һәм өләсәһе власть өсөн үҙ-ара көрәш алып бара. Ғосман иленең ҡаҡшауын күреп, 1656 йылдың 6 июлендә венециялар Дарданелдар боғаҙында ғосман флотын еңә, һәм улар хатта Истанбулды алырға янайҙар. Әммә шул уҡ йылда бөйөк вәзир вазифаһы Кёпрюлю Мәхмәт-пашаға тапшырылғас, илдәге хәл яҡшыра башлай. Бөйөк вәзир венецияларҙы Дарданелдарҙан ҡыуа һәм 1660 йылға ҡрай уларҙан Митилена һәм Лемнос утрауҙарын ҡайтара. Уның улы Фазыл Әхмәт-паша атаһының солтанға йоғонтоһон һаҡлап бөйөк вәзир вазифаһын башҡара. Был осорҙа Австрия менән барған һуғыш ғосмандар өсөн уңышһыҙ тамамлана, 1669 йылда венецияларҙан Крит утрауы ҡайтарыла.

1672 йылдың яҙында солтан етәкселегендә Речь Посполитаяға ҡаршы һуғыш башлана. Ғосмандарҙы һуғышҡа украин казактары әйҙәй. Солтандың ғәскәрҙәре Каменец-Подольский ҡалаһын баҫып алғас, 1672 йылда король Михаил Вишневецкий улар менән килешеү төҙөй. Әммә һуғыш яңынан тоҡана, 1676 йылдың 27 октябрендә Журавнала төҙөлгән килешеүгә ярашлы Речь Посполитая Ғосман иперияһына Подолияны һәм Днепр буйы Украинаһының бер өлөшөн бирергә мәжбүр була.

1676 йылда бөйөк вәзир итеп Ҡара-Мостафа тәғәйенләнә. 1683 йылдың йәйендә Ҡара-Мостафа етәкслегендәге ғосмандарҙың ҙур ғәскәре Вена алдында килеп сыға һәм ҡаланы ике ай дауамында ҡамауға ала. Әммә Австрия фельдмаршалы Карл V Леопольд Лотарингиялы һәм Речь Посполитаяның королеЯн Собеский етәкселегендәге дөйөм ғәскәр ғосмандарҙы ҡыйратыуға ирешә һәм ҡаланы азат итә. Уңышһыҙ һуғыштар өсөн 1683 йылда Белградта солтан Ҡара-Мостафаны үлем язаһына тарттыра. Речь Посполитаяның короле Ян Собеский Молдавия һәм Валахияға баҫып инә; венециялар һәм мальта рыцарҙәре Мореяны һәм Ион утрауҙарын яулап алалар, Далмацияға һөжүм яһайҙар. Герцог Карл V Леопольд етәкселегендәге австриялар 1686 йылда Венгриялағы Офен ҡалаһын баҫып ала, 1687 йылдың 12 авгусында Мохач ҡалаһы янында уларҙың ғәскәре ғосмандарҙың армияһын еңә. Ғосман империяһында хәл тағы ла ҡатмарлана, христиандарҙың ҡулына Петервардейн, Эрлау, Штульвейсенбург һәм Белград күсә. Истанбулда ихтилал тоҡанып 1687 йылда Мәхмәт IV тәхеттән төшөрөлә, уның улы Мостафа II солтан булып китә. Мәхмәт IV 1693 йылда төрмәлә вафат була.

Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡатындары:

  • Өмәтуллаһ Рабия Гөлнуш Солтан (Мостафа II һәм Әхмәт III солтандарҙың әсәһе)
  • Әфифә Ҡатын
  • Гөлнур Ҡатын
  • Канийе Хасеки
  • Сийявуш Хасеки

Улдары:

  • Мостафа II
  • Әхмәт III
  • Шаһзада Баязит

Ҡыҙҙары:

  • Хатидже Солтан
  • Сафия Солтан
  • Өммөгөлсөм Солтан
  • Фатима Солтан

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • A'dan Z'ye Tarih Ansiklopedisi (1984). Serhat yayınevi.  (төр.)
  • Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (2003). Osmanlı Tarihi III. Cilt 1. Kısım: II. Selim'in Tahta Çıkışından 1699 Karlofça Andlaşmasına Kadar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları. ISBN 975-16-0013-8.  (төр.)
  • Sakaoğlu, Necdet (1999). Bu Mülkün Sultanları. İstanbul: Oğlak Yayınları. ISBN 875-329-299-6. say.200-209  (төр.)
  • Kinross, Lord (1977). The Ottoman Centuries. İstanbul: Sander Kitabevi. ISBN 0-224-01379-8.  (инг.)
  • Historisches Museum der Stadt Wien, Robert Waissenberger (Herausgeber): Die Türken vor Wien. Europa und die Entscheidung an der Donau. Residenz Verlag, Salzburg/Wien 1982, ISBN 3-7017-0312-4.  (нем.)
  • Ferenc Majoros, Bernd Rill: Das Osmanische Reich 1300–1922. Die Geschichte einer Großmacht. Marix, Wiesbaden 2004, ISBN 3-937715-25-8.  (нем.)
  • Josef Matuz: Das osmanische Reich. Grundlinien seiner Geschichte. 4. Auflage. Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 2006, ISBN 3-534-20020-9.  (нем.)
  • Nicolae Iorga: Geschichte des Osmanischen Reiches. Nach den Quellen dargestellt. 5 Bände, Verlag Perthes, Gotha 1908–1913, Nachdruck Frankfurt/Main 1990.  (нем.)
  • Gabriel Effendi Noradounghian: Recueil d’actes internationaux de l’Empire Ottoman 1300–1789. Tome I. Paris, Neufchâtel 1897. Reprint: Kraus, Nendeln 1978, ISBN 3-262-00527-4.  (нем.)

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Алдан килеүсе:
Ибраһим I
Ғосман солтаны
16481687
Һуңынан килеүсе:
Сөләймән II