Пәнжәб теле

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Пәнжәб теле
көн.-пәндж. پنجابی
кб.-пандж. ਪੰਜਾਬੀ
Рәсем
Дәүләт Flag of Pakistan.svg Пакистан
Flag of India.svg Һиндостан
Административ-территориаль берәмек Пенджаб[d], Харьяна[d] һәм Дели
Тел төрҙәре язык SOV[d] һәм флективный язык[d]
Яҙыу Шахмукхи[d], гурмукхи[d] һәм деванагари[d]
Телдә һөйләшеүселәр 28 200 000 кеше (2001)[1]
Викимедиа проекттарында тел коды pa
Карта распространения
Commons-logo.svg Пәнжәб теле Викимилектә
Көнсығыш пәнжәби һәм көнбайыш пәнжәби телдәр картаһы)

Пәнжәби (пәнжәб теле) йәки көнсығыш пәнжәби (pañjābī; кб.-пандж. ਪੰਜਾਬੀ, көн.-пәндж. پنجابی;(урыҫ телендәге әҙәбиәттә пенджа́би, пенджа́бский язык, панджа́бский язык) — пәнжәбтәр һәм джәттәр теле. Һинд-европа телдәре ғаиләһенең һинд -арий теленә ҡарай. Һиндостандағы бер тел.

Таралыуы һәм һөйләшеүселәр һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тарихи рәүештә Пәнжәб ерҙәре Британия Һиндостанының 1947 йылда икегә бүленеп, Һиндостан һәм Пакистан дәүләттәре барлыҡҡа килеү арҡаһында бүленеп ҡала.Әле Һиндостанда Пәнжәб штаты булһа ла, ул Пакистандыҡы менән бер төбәк булып һаналып ҡала. Шуға ла был төбәк һөйләше Пакистандың көнсығыш өлөшөндә , шулай уҡ Һиндостандың төньяҡ-көнбайыш райондарында таралған (башлыса Пәнжәб штатында, шулай уҡ күрше Харьяна һәм Химачал-Прадеш штаттарында). Һиндостанда 28—29 миллионлап кеше ошо телдә һөйләшә. Пәнжәби телдә һөйләшкән иң ҙур ҡалалар - Амритсар, Чандигарх, Джаландхар, Патиала.

Пакстанда 2008 йылғы халыҡ һанын алыуҙа пәнжәбиҙә 76 млн самаһы кеше һөйләшкәне теркәлгән. Атап әйткәндә, пәнжәб телендә Лахор 86 % кешеһе, ә Исламабадтың 71 % һөйләшә.

Бынан тыш, пәнжәбиҙә һөйләшеүселәр Һиндостан һәм Пакстандан ситтә лә бар.

Пәнжәбиҙә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һанын сығарып булмай, сөнки ҡайһы бер тикшеренеүселәр уны үҙаллы телдәр тип танылған сирайки, догри һәм потхохари телдәренә индерә (Патиалдағы Пәнжәб университеты ).

Пәнжәбиҙә һөйләшеүселәр йәшәгән илдәр исемлеге (кәмей барыу тәртибендә)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Урын Ил һөйләшеүселәр һаны
1 Пакистан Пакистан 76 335 300
2 Һиндостан Һиндостан 29 109 672
3 Бөйөк Британия Бөйөк Британия 2 300 000
4 Канада Канада 1 100 000
5 Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре БҒӘ 720 000
6 Америка Ҡушма Штаттары АҠШ 640 000
7 Сәғүд Ғәрәбстаны Сәғүд Ғәрәбстаны 620 000
8 Гонконг Гонконг 260 000
9 Малайзия Малайзия 185 000
10 Көньяҡ Африка Республикаһы КАР 140 000
11 Мьянма Мьянма 120 000
12 Франция Франция 90 000
13 Италия Италия 80 000
14 Таиланд Таиланд 75 000
15 Япония Япония 75 000
16 Маврикий Маврикий 70 000
17 Сингапур Сингапур 70 000
18 Оман Оман 68 000
19 Ливия Ливия 65 000
20 Бахрейн Бахрейн 60 000
21 Кения Кения 55 000
22 Австралия Австралия 50 000
23 Танзания Танзания 45 000
24 Кувейт Кувейт 40 000
25 Германия Федератив Республикаһы ФРГ 35 000

Статус[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Пәнжәб теле — Пәнжәб штатындағы рәсми тел.

Диалекттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Пәнжәби стандарт бер нисә диалектҡа бүленә.

  • Мәжи диалекты (mājhī) әҙәби пәнжәб теленә нигеҙ итеп алынған. Мәжинең диалект тармаҡтарына амритсари ( Амритсар ҡалаһы райоын), лахаури (Лахор округы) , Сиялкот, Шакаргарх һәм өлөшләтә гужранвал, гурдаспури инә.
  • Дөәби диалекты (dōābī) джалландари, хошиарпури һәм капуртхали һөйләштәренә тармаҡлана.
  • Мәлвәи диалекты (mālwāī); был диалектта һөйләшкәндә йәшәгән урындар - Фирозпур ҡалаһы районы, Лудхиана, Тава, Дханаула.

Бынан тыш Ю. А. Смирнов традицион классификацияла пәнжәби һәм көнбайыш пәнжәби телдәренең стандарт диалекттары менән берлектә ҡаралған башҡа диалекттарын да килтерә:

  • Пөвәди йәки пүәди диалект (pōwādhī; Банджара районы, Сархинда, Эвама, Раджпура, Кхарара, Рупара, Курали).
  • Рәтһи диалекты (rāṭhī).
  • Бһаттиани диалекты (bhaṭṭiānī; Фирозпура районы)[2]

Яҙмаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Пәнжәб теле башта үҙенсәлекле лахнда яҙмаһы менән файҙаланған. XVI быуатта яңы төр яҙма  — гурмукхи килеп сыҡҡан, уны сикхылар үҙҙәренең дине өсөн файҙаланған. Гурмукхи тауыш тонын да билдәләй, хәреф-ижек менән яҙыла, Һиндостанда таралған. Пакстанда — шахмукхи яҙмаһы.

Лингвистик характеристикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Фонетика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дүрт тоны бар: тигеҙ, күтәрелә барған, фарингаланған төшөп барыусы һәм саф төшөп барыусы, улар һүҙҙең мәғәнәһен айырырға мөмкинлек бирә, грамматик роль дә үтәй. Тондар телдең электән килгән үҙенсәлеге түгел, һәм башҡа арий телдәрендә осрамай; улар һуҙынҡы өндәрҙең төрлө тартынҡылар менән нисек әйтелеүенә ҡарап уйлап сығарылған. Пәнжәби  — флектив-аналитик тел.

Һуҙынҡылар
Алғы Көсөргәнешһеҙ алғы Урта Көсөргәнешһеҙ артҡы Артҡы
Өҫкө. ī /iː/ ū /u/
Урта-өҫкө ē /eː/ i /ɪ/ u /ʊ/ ō /oː/
Урта a /ə/
Урта-аҫҡы e /ɛː/ o /ɔː/
Аҫҡы ā /aː/
Тартынҡы
Ирен Ирен-теш Теш Альвеоляр Ретрофлекс Постаьвеоляр,/
Палаталь
Веляр Глотталь
Шартлаулы p /p/
ph /pʰ/
b /b/ t /t̪/
th /t̪ʰ/
d /d̪/ ṭ /ʈ/
ṭh /ʈʰ/
ḍ /ɖ/ k /k/
kh /kʰ/
g /g/
Аффрикат c /tʃ/
ch /tʃʰ/
j /dʒ/
Носовые m /m/ n /n/ ṇ /ɳ/ ñ /ɲ/ ṅ /ŋ/
Фрикатив f /f/ s /s/ z /z/ ś /ʃ/ x /x/ ġ /ɣ/ h /h/
Бер баҫымлы r /ɾ/ ṛ /ɽ/
Аппроксимант v /ʋ/ y /j/
Латераль аппроксимант l /l/ ḷ /ɭ/

Морфология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Грамматик үҙенсәлектәре: үҫешкән килештәр системаһы, ҡайһы бер сифаттар родтар буйынса предикатив функцияла ғына, субъект, ситләтелгән-объект һәм реляцион торошҡа ҡарап үҙгәрә. Пәнжәбинең иң боронғо ҡомартҡыһы  — сикхиларҙың XII-XVII быуаттар ҙа яҙылған изге китаптары «Гуру Грантх Сәхиб (Адигрантх)» (йәки «Грантх Сәхиб»).

Синтаксис[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Пәнжәбиҙә һүҙҙәрҙең стандарт тәртибе — субъект-объект-ҡылым[3]. Һүҙҙәр араһындағы бәйләнештәрҙе билдәләү өсөн бәйләүестәр файҙаланыла[4].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Ethnologue — 19 — Dallas, Texas: SIL International, 2016.
  2. Смирнов Ю.А. Грамматика языка Панджаби — М.: Наука, ГРВЛ, 1976. — Б. 10-14.
  3. Gill, Harjeet Singh and Gleason Jr, Henry A. (1969). A Reference Grammar of Panjabi. Patiala: Department of Linguistics, Punjabi University
  4. Wals.info

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Смирнов Ю.А. Грамматика языка панджаби — М.: Наука, ГРВЛ, 1976. — 479 б.
  • Смирнов Ю.А. Язык ленди — М.: Наука, ГРВЛ, 1970. — 195 б.
  • Смирнов Ю. А., Обнаружение четвёртого тона в языке панджаби и фарингализованного характера другого, известного тона, «Уч. зап. Гос. института международных отношений», 1971, в. 7.
  • Gill Н. S., Gleason Н. A. A reference grammar of Panjabi — Hartford, 1963.
  • Duni Chandra Pañjãbï bhãshã dã wiãkarana — Chandigarth, 1964.
  • Smirnov U. A. The composite sentence Main problems — Chandigarh, 1966.
  • Smirnov U. A. Panjabi Kosh. v. 1—4 — Patiala, 1955—67.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һүҙлектәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Софт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]