Шүрәле

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Мозаика на станции метро «Площадь Тукая» в Казанском метрополитене

Шүрәле́ (татар. шүрәле, şüräle, татарҙарҙа урман эйәһе, urman iyäse, башҡорттарҙа ярымтыҡ, исемдәре аҫтында билдәле, yarımtıq[1]) — башҡорт һәм татар әкиәттәрендәге антропоморф мифик зат, урман эйәһенең персонификацияһы.

Тышҡы ҡиәфәте һәм ҡылыҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Оҙон нәҙек бармаҡлы, оҙон аяҡлы, һаҡаллы, тәпәш буйлы, бөкөрө йән эйәһе. Кешеләрҙе ҡытыҡлап үлтерә. Аттарҙы өйөрәнән айырып, һыбай йөрөргә ярата, йылҡы малын ҡыуып, үлем хәленә еткерергә мөмкин. Шүрәлене тотоу өсөн, аттың һыртын ыҫмала менән буяйҙар. Шүрәле һыуҙан ҡурҡа, шуға унан йылға йәки шишмә аша һикереп сығып ҡотолалар.

Әкиәт геройҙары Шүрәлене бармағын ағас ярығына ҡыҫтырып алдайҙар.

Әҙәбиәттә Шүрәле образы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шүрәле — Ғабдулла Туҡайҙың «Шүрәле» поэмаһының геройы, шулай уҡ күп кенә башҡорт һәм татар әкиәттәре персонажы.

Бәхши Иман авторлығына ҡараған һәм дөрөҫлөгө бәхәсле булған «Джағфар тарихы» әҫәрендә Шүрәле трикстер-тәңре һанала:

…Шүрәле (Там һәм Үләттең улы) — ҡоролоҡ һәм үлем рухы… Һуңғараҡ Шүрәлене Шайтан (Дьявол) тип атап йөрөтә башлағандар … Тәңре күренмәй торған донъяны ғына бар иткән, ә ҡалған күренеп торған донъяны һәм кешене, һуңғыһының рөхсәте менән Шүрәле булдырған. Кешеләрҙең йәндәре үлгәндән һуң Күккә, Тәңрегә олғашһын һәм Бар нәмәне төҙөүсенән Күренмәҫ донъяла рәхәтлек татыр өсөн, фани донъя рәхәтлектәренән баш тартырға һәм кешеләр араһында тулы тигеҙлек һаҡларға кәрәк. Кешеләр, дәүләттәр, түрәләр, ғәскәрҙәр бер-береһенә буйһонорға тейеш түгел, көнсөллөк, аҡса, байлыҡ һәм фәҡирлек, шәхси мөлкәт булмаҫҡа тейеш. Хатта ҡатындар ҙа уртаҡ булырға тейе. Шулай уҡ, һәр кем Тәңрегә ҡайҙа булыуына һәм бер ниндәй шартлылыҡтарға ҡарамай, үҙе доға ҡылырға бурыслы, доға ҡылыу эшен билдәһеҙ кешеләргә — гонаһы булыуы ихтимлдарға ҡушмаҫҡа тейеш (ҡылған енәйәттәре арҡаһында уларҙың доғаһы ҡабул булмай), шуға күрә, доға ҡылыу буйынса бер ниндәй ҙә етәкселәр (дин әһелдәре), доға ҡылыу биналары һәм Тәңренең мотлаҡ символдар булырға тейеш түгел. Мадярҙәр хакимдар хаҡына һәм үҙҙәренең арһында тигеҙһеҙек булмаған хайуадарҙы үлтереүҙе тыйғандар, ләкин байҙарҙы үлтергәндәр һәм ҡам-бояндарҙы аҫҡандар. Был осраҡта ошонондай һүҙҙәр әйтелгән: « Әгәр һеҙ бик бөйөк, зирәк һәм бөтһен дә белеүсе икән — һеҙ Тәңренең хеҙмәтсеһе булған Шүрәлегә түгел, ә Тәңренең үҙенә хеҙмәт итәһеҙ!» Мадъярҙар: "[Башҡалар хаҡына] бер туҡтауһыҙ ҡорбан килтереүсе яҡшы. «Мадъяр» — «ҡорбан» мәғәнәһе ошоно аңлата. " Ә б наши аристократ Мадъ «елбәгәндәр», «сәүкәләр» һәм «айарҙар» тип атағандар.

Бахши Иман «Джағфар тарихы», том 3

Топонимика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Шүрәле» компоненты Башкортостандың күп кенә райондарының бер нисә оронимында һәм топонимында, күпселеге, Шүрәлетау һәм Шүрәлеҡая «Шүрәле йылғаһы» рәүешендә осрай.

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Арзюри — сыуаш аналогы
  • Пицен (дух)|Пицен — Себер татарҙары аналогы
  • Леший — славян халыҡтары аналогы
  • Эбэдэ

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Донъя халыҡтары мифтары /Токарев С. А. редакторлығында— М., Совет энциклопедияһы, 1992 йыл — т.2

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]