Ҡара Яҡуп

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ҡара Яҡуп
Дәүләт Flag of Russia.svg Рәсәй
Административ үҙәге Ҡара Яҡуп ауыл Советы (Шишмә районы)[1]
Административ-территориаль берәмек Ҡара Яҡуп ауыл Советы (Шишмә районы)
Халыҡ һаны 513 кеше (2010)[2],
738 кеше (1939),
622 кеше (1959),
631 кеше (1970),
524 кеше (1979),
429 кеше (1989),
448 кеше (2002)
Почта индексы 452160
Commons-logo.svg Ҡара Яҡуп Викимилектә

Ҡара Яҡуп (рус. Кара-Якупово) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 513 кеше[3]. Почта индексы — 452160, ОКАТО коды — 80257845001.

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Йыл Халыҡ һаны
1939 738
1959 622
Йыл Халыҡ һаны
1970 631
1979 524
Йыл Халыҡ һаны
1989 429
2002 448
Йыл Халыҡ һаны
2010 513 [2]

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ауылға Нуғай даруғаһы Ҫыбы-Мең улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1740 йылдан алып Яҡуп исеме менән билдәле. Ауыл тәүге булып бында төпләнгән Яҡуп Үтәшев исемен йөрөтә. Һуңыраҡ бында керҙәшлек килешеүе буйынса бер нисә типтәр килеп ултырған.

18 быуат аҙағындағы документтарҙа улус старшинаһы итеп Ғайса Яҡупов күрһәтелгән. 1773-1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачев етәкселегендәге күтәрелештә Ҫыбы-Мең улусы башҡорттары старшинаһы Турай Ишалин үҙ командаһы менән ҡатнашҡан.

1795 йылда Ҡара Яҡупта 50 йортта 310 кеше йәшәгән, 1865 йылда 86 йортта — 441 кеше. Халыҡ малсылыҡ,игенселек менән шөғөлләнгән. Ауылда һыу тирмәне булған; улус идараһы урынлашҡан. 1906 йылда мәсет, урыҫ-башҡорт земство училищеһы (мөдире Әлимғолов Арыҫланбәк Арыҫланғәли улы ), 2 һыу тирмәне, 2 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән, улус идараһы урынлашҡан. Ауыл халҡы шулай уҡ балыҡсылыҡ, ҡымыҙ бешеү менән шөғөлләнгән.

Ауыл эргәһендә Ҡараяҡуп археологик комплексы, Ҡараяҡуп ҡаласығы бар. Ауыл янындағы тауҙа халыҡ ҡәҙерләп һаҡлаған Һөйәрбикә ҡәбере һәм шишмәһе бар. Бынан тыш ауыл янында Асы (Әсе), Ерекле, Туҡмаҡ атамалы һәм башҡа шишмәләр бар, барлығы 12.

19 быуаттың икенсе яртыһында әлеге Шишмә районы территорияһында ике улус булған (Сафар, Ҡара Яҡуп улустары).

1865—1926 йылдарҙа Ҡара Яҡуп ошо уҡ исемдәге улус үҙәге булған. 1930 йылда Башҡортостан АССР-ы ның Шишмә районы ойошторола, Ҡара Яҡуп ауылы был район составына индерелә.

1917 йылда ауылда йәшәгән Сәйфулла Ғарифуллин, Йәнтүрә Абдуллин, Хәбиб Латипов, Абдулла Ғилманов, Ғилман Сәлмәнов, Исмәғил Дауытов, Сәмит Исҡаҡов һәм башҡалар, барлығы 14 йортта, ҡымыҙ менән дауаланыусыларҙы ҡабул иткән. Ҡай берҙәренең 15- 23 баш йылҡы малы булған.

1917 йылда Дим буйындағы башҡорт ауылдары Башҡортостан дәүләтселеген булдырыу өсөн барған хәрәкәтте үҙ йыйындарында яҡлап сығалар һәм делегаттарын Ырымбур ҙа, Өфө лә үткән тәүге башҡорт Ҡоролтайҙарына ебәрәләр.

1917 йылдың аҙағында Совет власы урынлаштырыла. 1918 йылдың 20 апрелендә Ҡара Яҡуп волосында (Ырымбур губернаһы, Өфө өйәҙе) крәҫтиән депутаттары Советы һайлана. Уның беренсе рәйесе — Миңнеғәли Йосопов. 1918 йылдың май аҙағында чехословактар корпусы Совет власына ҡаршы фетнә күтәрә, ТрансСебер тимер юлы буйлап бөтә ерҙә лә Совет власы ҡолатыла. Совет власы эшмәкәрҙәрен ҡулға алыу, бер ниндәй судһыҙ хөкөм итеп, атыуҙар башлана. Ҡара Яҡуп ауылынан Ғиләж Әсәҙуллин, Аҫылгәрәй Дауытов, Харис Рахманғолов һәм башҡа бик күптәр һәләк була.

Ҡара Яҡуп волосын ҡыҙылдар аҡтарҙан 1917 йылдың декабрендә азат итә, Совет власы яңынан тергеҙелә. Ләкин 1918 йылдың мартынан май аҙағына тиклем был территория аҡтар ҡулында ҡала. 1918 йылдың 26 майында В.И.Чапаев 25-се уҡсылар дивизияһына Өфөнө аҡтарҙан азат итергә бойорок бирә, тимер юл буйында урынлашҡан ауылдарҙан аҡтар ҡыуыла.

1930-сы йылдар башында ауылда колхоз төҙөлә. Әлеге ваҡытта бында «Башҡортостан» ауыл хужалығы тауарҙарын етештереү коооперативы (СПК)эшләй.

Бөйөк Ватан һуғышы (1941—1945) осоронда Ҡара Яҡуп ауылынан фронтҡа … кеше китә.

Ҡара Яҡуп янындағы археология ҡомартҡылары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡараяҡуп ҡаласығы Ҡараяҡуп ҡаласығы — Ҡараяҡуп мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы. Ҡайһы бер ғалимдар, 8—9 быуаттарҙа, Көнбайыш Себерҙән был яҡтарға күсеп килгән, бер аҙҙан көнбайышҡа күсеп киткән уғыр (мадьяр) ырыуҙары мәҙәниәте ҡомартҡыһы, тип иҫәпләй. Шишмә районы Ҡара Яҡуп ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 0,5 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.

1952 йылда И. А. Талицкая тарафынан асыла, 1962 һәм 1967 йылда уны БДУ экспедицияһы (етәксеһе Г. И. Матвеева) өйрәнә. Майҙаны 2300 м2, 568 м2 ҡаҙылған. Ҡаласыҡ 2 тупраҡ ур (киңлеге 4 м, бейеклеге 1 м) һәм соҡорҙар менән нығытылған. Эске ур таш нигеҙгә ҡоролған, тыштан — таш, өҫтән — текә ҡойма, тышҡы соҡорҙоң яҡтары ситән менән нығытылған булған.

Табылған керамика тура йәки тышҡа ҡарай бөгөлгән муйынлы, муйыны тирәләй кәкерсәктәр, ҡыя селтәр, бәләкәй генә соҡорло һәм ҡабарынҡы биҙәк баҫылған, ауыҙы тирәләй һырҙар менән биҙәлгән түңәрәк төплө һауыттарҙан ғибәрәт. Ҡаласыҡта баҡыр таралғы һәм бил ҡайыштарын биҙәү тәңкәләре, балсыҡтан эшләнгән сүмес һәм орсоҡбаш, тимер бысаҡ, балыҡ ҡармаҡтары, ҡалаҡ яһау ҡоралы, тимер һәм һөйәк уҡ башаҡтары, тирмән таштары, хайуан һөйәктәре, шулай уҡ бойҙай бөртөктәре табылған. Халҡы малсылыҡ, игенселек, балыҡсылыҡ, һөйәктән әйберҙәр яһау менән шөғөлләнгән. Был материалдар Өфөнөң Археология һәм этнография музейында һаҡлана.

Ҡараяҡуп архелогик комплексы Ҡараяҡуп археологик комплексы энеолит археологик ҡомартҡылары төркөмөнә инә. Беҙҙең эраға тиклем 5—3 мең йыллыҡтарға ҡарай. Ҡара Яҡуп ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан Дим йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Унда тора һәм ҡәберлек инә.БДУ уҡытыусыһы Ю. А. Морозов тарафынан 1980 йылда асыла һәм 19801982 йылдарҙа, 1984 йылда өйрәнелә.

Ҡараяҡуп тораһында керамика (геометрик биҙәк һалынған, тешле штамп эҙе менән биҙәлгән түңәрәк төплө йомортҡа рәүешендәге һауыттар), таш әйберҙәр (гарпундар, батырғыстар, уҡ башаҡтары һәм һөңгө остары, бысаҡ рәүешендәге пластиналар, бысаҡтар, тишкестәр, ҡырғыстар), таҙа еҙ, шлак табылған. Халҡы малсылыҡ (башлыса һыйыр малы, йылҡы үрсеткәндәр), балыҡсылыҡ, һунарсылыҡ, емеш-еләк йыйыу менән шөғөлләнгән.

Ҡараяҡуп ҡәберлегендә 5 ҡәбер табылған. Мәйеттәр көнбайыш — көнсығыш йүнәлешендә ҡаҙылған ҡәбер соҡорҙарында салҡан ятҡырып, башы менән көнбайышҡа ҡаратып ерләнгән. Ҡәбергә керамика (яға һымаҡ ауыҙлы түңәрәк төплө һауыттар), йәшел һәүерташтан эшләнгән тамсы формаһындағы 32 сулпы (2‑һенә өйрәк һүрәте төшөрөлгән), ҡабырсыҡтан яһалған муйынсаҡтар, хайуан һөйәктәре һалынған. Өҫкө ҡатламдарҙа тимер быуатҡа ҡараған 3 ҡәбер табылған. Ҡомартҡы энеолит — тимер быуат дәүерендә Көньяҡ Урал янына халыҡтың күсеп ултырыу этаптарын күрһәтә. Ҡараяҡуп архелогик комплексы материалдары Археология һәм этнография музейында һаҡлана.

Ҡара Яҡуп урта мәктәбе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Караякуповская средняя школа

- 1875 йылдың 1 мартында Ҡара Якуп ауылында рус-башҡорт башланғыс мәктәбе асыла (земство училищеһы). 1900-1917 йылдарҙа мәктәп мөдире булып Әлимғолов Арыҫланбәк Арыҫланғәли улы эшләй. Мәктәптә Ҡара Яҡуп ауылы балаларынан тыш яҡын-тирәләге ауылдарҙан да балалар белем ала. 1910 йылда мәктәптә бер ҡыҙ бала уҡый (Әлимғолова).

- 1918 йылда земстволар бөтөрөлә, ауыл мәктәбе Совет мәктәбе итеп үҙгәртелә.

- 1937 йылдан ете йыллыҡ мәктәпкә әйләндерелә.

- 1970 йылда мәктәп яңы, кирбес бинаға күсә, урта мәктәп итеп үҙгәртелә.

- 1972 йылда Ҡара Яҡуп урта мәктәбенең тәүге сығарылышы була.

Мәктәпкә реконструкция үткәрелгән, тышҡы яҡтан аҡһыл төҫтәге профнастил менән көпләнгән, урта мәктәп өсөн тейешле матераль-техник базаһы, мәктәп яны участкаһы бар. Мәктәпте тамамлаусылар араһында киң билдәле һөнәр эйәләре бар.

Бөйөк Ватан һуғышы йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

летчик Лоҡманов Сәфәрғәли Хәким улы

Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Шишмә районы халҡы Еңеүҙе яҡынайтыу өсөн бар көсөн бирә. Райондан 11507 кеше фронтҡа киткән, уларҙың 6183 һуғышта хәбәрһеҙ юғалған, йәки һәләк булған. Ҡара Яҡуп ауылынан фронтҡа киткәндәрҙән 80 (?) кеше тыуған яҡтарына кире әйләнеп ҡайтмаған.

Шишмә - Куйбышев тимер юлында урынлашҡан бик мөһим станция. Станция аша фронтҡа бик күп тимер юл составы үтә.

Шишмә районында 361 уҡсылар дивизияһы ( 1941й.,сентябрь-октябрь) һәм декабрь 1941 й.- апрель 1942 й. 433-се ( һуңыраҡ 214) уҡсылар дивизияһы (176, 780 уҡсылар полкы ) формированиела тора. 433 уҡсылар дивизияһына башлыса хәрби хеҙмәттә ошоғаса булмаған йәштәр алына, улар тиҙ арала әҙерлек үтеп, фронтҡа ебәрелә.

Бынан тыш, Шишмә районынан 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһына 74 кеше алына, башҡа хәрби частар ҙа Алкин ҡасабаһында формированиела тора.

Шишмә районына 2850 кеше илдең көнбайыш өлкәләренән эвакуацияланып килә. Ҡара Яҡуп ауылында ла Мәскәү, Ленинград һәм башҡа ҡалаларҙан эвакуацияланған кешеләр йәшәй.

Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һәләк булған урыны билдәле осраҡта, урыны күрһәтелгән, билдәһеҙ юғалған тип күрһәтелгән ваҡыт шартлы .

1. Абдуллин Закуан Йәнтүрә улы, тыуған йылы, 8 СП, кесе лейт., һәләк булған 29.07.42, Ленинград, Пескаревское зыяраты

2. Абдуллин Нәғимйән Йәнтүрә улы, тыуған йылы, ҡыҙылармеец, 1942 й.июнь айынан хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә

3. Әғлиуллин (Аглиуллин) Ғәббәс Әғлиулла улы, йылғы, , 1942 й., декабрь айынан

4. Әғлиуллин Ғәббәс Мирхәсән улы, т.йылы, 1942йыл, ОБД-ла Шишмә районы Уҙрәкбаш ауылынан фронтҡа киткән тиелгән.

5. Аҙнабаев Хазибай Аҙнабай улы, 1907 й.тыуған, 1942 й. мартынан юғалған тип иҫәпләнә

6. Әсәҙуллин (Асадуллин) Фатхелбаян Шаһийән улы, 1917 йылғы, 1938 й. мартынан армияға алынған, артиллерист (тимәк белемле), донесениела 1941 й. декабрь айынан ( китапта-1943 й., март)

7. Әхмәров Йәғәфәр Мөхтәр улы, 1908 йылғы, 16.12.1942 й., ерләнгән — Мәскәү өлкәһе, совхоз № 9

8. Әхмәтшин Арыҫлан Минеғәле улы, 1912 йылғы, I МСП, ҡыҙыл армеец, стрелок,беренсе донесение буйынса- 26.06.1941 й., икенсе донесение- 19.08.1941 й. Смоленск өлкәһе Ильин районы, Катково ауылы янында алышта һәләк булған?("не вышел из боя")

9. Әхмәтшин Муллағәли Минеғәле улы, 1903 йылғы, ҡыҙыл армеец, 1943 й., июль

10.

11. Әйүпов (Аюпов) Минулла Төхвәт улы, 1901 йылғы,1941 йылдың июлендә армияға алынған, 1943, февраль.

12. Әйүпов Файзулла Төхвәт улы, 1918 йылғы, 12.10. 1938 й. хәрби хеҙмәткә алынған, 1943 й.,март

13. Әйүпов Ғәбит, 17 гв.с.п., гв.лейтенанты, ауыр тән йәрәхәтенән вафат булған- 10.02.1944 й., Белоруссия, Витебск өлкәһе, Витебск районы, Цыганы ауылынан 300 м төньяҡ- көнбайыштараҡ ерләнгән.ОБД-ла ауылы Караян (Шишмә районы) тип күрһәтелгән.

14. Баязитов Тимер Әбдрәхим улы, 1914 й., ҡыҙыл армеец, 1942 й., июль

15. Бикбаев Минияр Минеғәле улы, 1901 й., 1229 СП 371 СД, ҡыҙыл армеец, ерләнгән урыны — Мәскәү өлкәһе, Клин районы, «Гигант» совхозы

16. Вахитов Нурмөхәмәт Нурмөхәмәт улы (ОБД- Нурмы , Нурмый Нуриевич), 1906 й.,1944 й.,октябрь -армияға алынған, хәб.юғ.- 1945 й., март

17. Вильданов Муллағәли Арслан улы, 1901 й., 294 СП, ҡыҙыл армеец, уҡсы, 26.08.1942 й. Ҡара Якуп ауылында ауыр тән йәрәхәттәренән вафат булған

18. Вильданов Солтан Муллағәле улы, 1924 й., кесе лейтенант, взвод командиры, һәләк булған- 10.02.1945 й., поселок Штибе

19. Ғәйетҡолов (Гаиткулов) Салих Ғәйетҡол улы, 1902 й., 1942., март

20. Ғилманов Абдулхай Абдулла улы, 1900 й., ҡыҙыл армеец, 1944 й., октябрь

21. Ғилманов Ҡадир Абдулхаҡ улы, 1908 й., 1941 йылдың 14 авгусында армияға алынған, стрелок, 1942 й., июнь ( ОБД-ла август)

22. Ғилманов Мәжит Абдулхаҡ улы, ҡыҙыл армеец, 1944 й., июнь

23. Ғилманов Муллағәлим Абдулхаҡ улы, п/почта 1760, ҡыҙыл армеец, һәләк булған- 18.03.1943 й., Орел өлкәһе, Комарич.районы, Мечта ауылы. П/почта 1760 Бөйөк Ватан һуғышы осоронда 115 ОСбр (Ырымбур өлкәһе Һарыҡташта курсанттарҙан төҙөлөлгән) . Ҡыҙыл Армия өсөн бик ауыр алыштарҙың береһе булған Севск- Орел операцияһы ваҡытында һәләк булған.

Справочник войсковых частей - полевых почт - Soldat.ru soldat.ru/pp_v_ch_about.html

24. Ғилманов Хәмит Минеғәле улы, 1926 й., ҡыҙыл армеец, 1944 й., октябрь

25. Ғилманов Шаһи Закир улы, 1910г.р., 451 инжСБ (инженерно-саперный батальон) , ҡыҙыл армеец, сапер, һәләк булған -Орел өлкәһе, Катовичи ауылы

26.Ғималетдинов ( ОБД-ла Гаймалетдинов) Мәғсүм Ғилметдин улы, 1907 й., стрелок, 2.08.1941й. армияға алынған, 01.1942й. хәбәрһеҙ юғалған

27. Дауытов Ғинәтулла Хаматша улы, 1923 й., , ҡыҙыл армеец, 1944 й., июнь

28. Дауытов Дәүләт Әҙелгәрәй улы, 1900 й., 288 СД, сержант, һәләк булған- 09.03.1944 й., Ленинград өлкәһе, Островск. р-ны, Ольхи ауылы

29. Дауытов Зариф Мырҙа улы, й.,175СД, 278 СП, кесе лейтенант, взвод командиры, һәләк булған- 29.09.1943 й., Украина

30. Дауытов Мәүлет Дәүләт улы, 1925 й., ҡыҙыл армеец, артиллерист, 1943 й. ғинуар айында армияға алынған, 1943 й.ноябрь айынан

31. Дауытов Минегәрәй Аҫылгәрәй улы, 1907 йылғы , ҡыҙыл армеец, пулеметсы,1941 й. июль айында хеҙмәткә алынған, 1942.,июнь ( сентябрь)

32.

33.Закарин Абдулла Барый улы (Абдул Бореевич), 1916 й., Шишмә районында тыуған, 659 СП, 155 СД, батальон командиры. Горький ҡалаһы Автозавод РВК- Фин һуғышында ҡатнашҡан (1939), Бөйөк Ватан һуғышында 15.02.1942 й.алып, 10.08.1943 й. хәҙерге Украинаның Сумы өлкәһе, Ахтыр районы Иҫке Рябина ауылы янындағы алышта батырҙарса һәләк булған. Күрһәткән батырлығы өсөн 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән (һәләк булғандан һуң). Әсәһе- Зоя Хәбибулла ҡыҙы, Горький ҡалаһында йәшәгән

34. Закар(з)ин Әбүбәкер Яхъя улы, 1925 й., 1944., апрель, (ОБД мәғлүмәте- Закарин А. А., 27.04.1945 й., Берлин янында, Потсдам округы, Белитц ҡалаһы, Карл-Маркс-штр., туғандар ҡәберлеге

35. Закарин Тимерғәле Яхъя улы, й., ҡыҙыл армеец, 194 й., июнь

36. Закарин Ғүмәр Хәмәҙи улы , 1907 й.,Күсем ауылынан, ҡыҙыл армеец, 1942 й., ғинуар (апрель ) 1942 й.

37. Закарин Ғүмәр Барис улы, 1907 й., 9 гв. СД, 23 СП, ҡыҙыл армеец, стрелок,һәләк булған- 28.07.43, Курск өлкәһе, Томаровский районы, Каменный Лог ауылы

38.

39. Иҫәнғолов Мөғәллим Усман улы, 1918 й., 1191 СП, 358 СД, кесе лейтенант, взвод командиры, һәләк булған- 12.06.1944 й., Выборг янында, ерләнгән- Ленинград өлкәһе, Белоостровский ауылы

40. Иҫәнғолов Мөҙәрис Усман улы, 1915 й., ҡыҙыл армеец, 1942,март.

41. Иҫәнғолов Яхъя Исмәғил улы, 1901 й., ҡыҙыл армеец, 1942 й., май

42.

43. Ишназаров Хажи Бикмөхәмәт улы, 1923 й., 696 СП, 383 СД, сержант, отделение командиры, һәләк булған- 08.02.1945 й., Германия, ерләнгән- Фюстенберг, дивизия зыяраты

44. Кәбиров Рәхим Әмин улы, 1897 й., ҡыҙыл армеец, 1942 й., декабрь

45. Калимуллин Шәрифулла, 1899 й., 305 СД, сержант,Воронеж фронтында 29.01.43г.хәбәрһеҙ юғалған тип яҙылған. Дивизия Острогожско-Россошанская операцияла ҡатнаша. Башта алыш Белгород өлкәһе Краснянский районында бара. Тәүге булып, 1943 йылдың 17 ғинуарында Красное ауылынан көнсығыштараҡ 1002-се уҡсылар (стрелковый) полк һөжүмгә күсә . Ҡыҙыл Армия ҡот осҡос юғалтыуҙарға дусар була. 1002- се полктан бер кеше лә тиерлек иҫән ҡалмай. Тик һәләк булғандар хәбәрһеҙ юғалғандар исемлегенә индерелә.


46. Ҡәләмов Солтан Хәмитғәле улы, 1900 й., 975 СП, стрелок, 1944 й., февраль

47. Ҡәләмов Шәйхетдин Ғафар улы, 1889 й., ҡыҙыл армеец, 1944 й., февраль

48. Ҡарағолов Әхмәтғәле Шәйхетдин улы, 1917 й., 285АП, 122 СД, ҡыҙыл армеец, разведчик, 02.07.1941г.

122-се уҡсылар дивизия 1939 йылдың сентябрендә Елец ҡалаһында (Орел хәрби округы- Орловский ВО) 6-се уҡсылар дивизия полкы нигеҙендә ойошторолған.1939 йылда Көнбайыш Белоруссия менән Көнбайыш Украиналағы операцияла, Фин һуғышында ҡатнаша.

1940 йылдың йәйенән 1941 йылда, Германия менән һуғыш башланғансы сик буйын нығытыу, Кандалакша районында 104-се дивизия менән тимер юл һәм автомобиль юлы төҙөү менән шөғөлләнә. Сик буйы нығытмалары төҙөп бөтөлмәй ҡала.

1941 йылдың 22 июненә 122-се уҡсылар дивизияһы Төньяҡ фронттың составында була ( 42СК 14А ). Дивизияға Мурманск ҡалаһын, Кандалакша һәм Лоух йүнәлешендә тимер юлды дошмандан һаҡлау бурысы йөкмәтелә. Дивизия Кандалакшанан көнбайыштараҡ позицияларҙа урынлаша - 715-се уҡсылар полкы Куотлоярви, 596-сы Вуориярви, 420-се Кайрал, 285- артиллерия полкы Алакуртти янында һуғыша.

1941 йылдың 1 июлендә Германия армияһының 36-сы корпусы Куотлоярви йүнлешендә һөжүмгә күсә. 122-се дивизия дошмандың һөжүмен кире ҡаға. Ләкин бер аҙҙан дошмандың алғы частары фронттағы буш урындарҙан үтеп, дивизияны ҡамауға алырға итә, шул сәбәпле дивизия ваҡытлыса бер аҙ сигенә.

Ләкин 9 июлдә немец һәм фин ғәскәрҙәренең һөжүмен кире ҡағып, дивизия кире алға бара. Дошман 1941-1945 йылдарҙа бер нисә тапҡыр тимер юлды һәм Мурманск ҡалаһын алырға ынтылып ҡараһа ла, ҙур стратегик әһәмиәткә эйә район Ҡыҙыл Армия ҡулында ҡала.

49. Ҡарағолов Нәбиулла Сафиулла улы,1908 й., 24.10.1938, 1943 й., март

50. Ҡарасурин Әхмәтғәле Шәйхетдин улы,1919 й., 15.09.1938 й., сержант, 1943., март

51. Ҡарасурин Вәлетдин Шәймөхәмәт улы, 1900 й.,468 СП, 111 СД, стрелок, ҡаты йәрәхәтләнеп, 07.08.1942 й.һәләк булған, Калинин өлкәһе, Ржев районы, Яковлево ауылы

52. Ҡоҙаяров (Кудояров) Һәүбән (Саубан) Билал улы, 1903 й., 4 ОСБ,лейтенант, взвод командиры, һәләк булған 30.04.42., Ленингр.өлкәһе., Мга р-ны, Пушечная тауы

53. Ҡотлотяров Мөхәмәт Йосоп улы, 1904 й., ҡыҙыл армеец, 1943 й., ғинуар

54. Ҡотлосурин Сәлим Саҙрый улы, 1897 й., стрелок, 1942й. ноябрь (1943 й., февраль)

55.

56. Латипов Хәмәтулла Шәрип улы, 1909 й., ҡыҙыл армеец, 1942 й., ноябрь

57. Лоҡманов Мортаза Әхмәт улы, 1908 й., 1108 СП, кесе сержант, отделение командиры, тән йәрәхәттәренән вафат булған- 27.04.1944 й., Витебск өлкәһе, Орша районы, Застенки ауылы

58. Лоҡманов Мостафа Әхмәт улы, й., өлкән сержант, парторг, 1941 й.

59. Лоҡманов Хәмзә, 1906 й., 84 гв. СП, 6 гв. СД, сержант, һәләк булған- 09.02.43, Орел өлкәһе, Покровский районы, Лески ауылы

60. Лоҡманов Шәмсетдин Ғилметдин улы (ОБД-ла: Шамасутдин Галимун, ауылы Карая- Кун тиелгән), 1911 й., ҡыҙыл армеец,31 А, 247 сд, Кутузов орденлы 916 сп , 1942 й., 4 март, Калинин (Тверь) өлкәһе, Зубцово районынң, Харькино ауылында Ржев- Вязьма операцияһы ваҡытында хәбәрһеҙ юғалған.

61.

62. Моратов Ибәтулла Хаматғәле улы, 1918 й., ҡыҙыл армеец,1942 й., декабрь

63. Моратов Ҡорбан Хаматғәле улы, 1921 й., ҡыҙыл армеец, 1942 й., март

64. Мусин Муллаян Нәғим улы, 1911 й., ҡыҙыл армеец, 1942 й., июнь

65. Мөхәмәтҡолов Тимерғәле Түрйән улы, 1921 й., ҡыҙыл армеец, 1942 й., март хәбәрһеҙ юғалған; САКСОН МЕМОРИАЛЫ исемлегендә лагерҙа вафат булған тип күрһәтелгән, ваҡыты күрһәтелмәгән. Ҡайһы лагерҙа икәнен эҙләп табырға була. Идентификатор 786502

66.Муккулов Тимерғәле Г(Т)урьян улы, 1921 й.,15.09.1940 й. армияға алынған, 1942 й., декабрь, ( июнь 1942)

67.Сафаров Харис Рәхим улы, 1923 й., 1941 й. Ленинградта үҙ теләге менән армияға киткән (доброволец), уҡсы (стрелок),1942 й. март


68. Сәлмәнов Фәйзи Ғилман улы, 1913 й., ҡыҙыл армеец, пулеметсы, 1944 й., март


69.Таһиров Ҡәнзәфәр Сәғитулла улы, 1915 й., сержант, 1944 й., апрель

70. Таһиров Мөхәмәт Сәхи улы, й., 1190 СП, 375 СД, стрелок, погиб 07.03.1944 й., Витебск өлкәһе , Полоцк районы, Девич?ии ауылы

71. Таһиров Мөхтәр Хәмәҙи улы, 1915г.р.,ҡыҙыл армеец, 6.07.1941 й. армияла, пулеметчик, 1941 й. ноябрь (1942 й., февраль)

72. Таһиров Хәмитбәк, тән йәрәхәттәренән һәләк булған- 27.11.42й., Сталинград өлкәһе, Лиозное ауылы

73. Таһиров Йомағужа Хәмәҙи улы, 1908 й., ҡыҙыл армеец, 1942 й., март

74. Туҡтаров Ғилметдин Туҡтар улы, 1903 й., стрелок, 1942 й., февраль

75.Усманов Шәрифйән Ахун улы, 1923 й., Өфө ҡалаһы Молотов районы РВК 1941й. июль-армияла, стрелок, 1942 й., март-хәбәрһеҙ юғалған


76. Хәсәнов Ислам Әхмәтйән улы, 1915 й, ҡыҙыл армеец, 1942 й., март

77. Хәсәнов Минеғәле Әхмәтйән улы, 1908 й., 28 гв. ВДСП, ҡыҙыл армеец, стрелок, һәләк булған — 10.04.1944 й., Молдавия, Григориополь районы, Мочаровка ауылы

78. Хисаметдинов Шакир Рамаҙан улы (ОБД-ла:Хисамутдинов Шакир Ромазанович),1925 й., 271 СП, 181 СД, кесе сержант, отделение командиры, дивизия штабында хе7мёт иткён, һәләк булған — 11.12.1943 й., Украина,Житомир өлкәһе, Коростень районы, Воронев ауылы.

79. Йомағолов (Юмагулов) Гәрәй Хамадула улы,1903 й., 1942 й. июлендә аримяға алынған,1942 й., сентябрь хәбәрһеҙ юғалған

80. Йомағолов Зәйнулла Ахмадулла улы, 1919 й., ҡыҙыл армеец, стрелок, 1942 й., март

81. Йомағолов Ильяс Хамадулла улы, 1914 й.,1941 й. декабрендә армияға алына, ҡыҙыл армеец, 1941й., декабрь ( 1942 й., февраль)

82. Йомағолов Мырҙа Гәрәй улы, 1925 й., 7 гв. ВДД, ҡыҙыл армеец, һәләк булған- 08.10.1943 й., Киев өлкәһе, Чернбыль районы, Медведки ауылы

83. Йомағолов Шакир Мөхәмәт улы, 1916 й., 1941 й. хәрби хеҙмәткә саҡырылған, ҡыҙыл армеец, пулеметсы, 1942 й., октябрҙән хәбәрһеҙ юғалғандар исемлегендә (ОБД Мемориал буйынса- һәләк булған 27.07.1941 й, Карелия, Сортавала ҡалаһы, п. Рускеала, туғандар ҡәберлеге)

82. Исемлек тулыландырыла

Яңынан өҫтәлде- Сафаров Х,Усманов Ш., Муккулов Т., Закарин А.Б., Әйүпов Ғәбит.

Әлегә Мөхәмәтҡолов Тимерғәленән башҡа лагерҙа вафат булғандар исемлегендә башҡа кеше табылманы.

Саксонские мемориалы: военнопленные…forum.vgd.ru/101/10845/ Үҙегеҙ эҙләй алаһығыҙ.

Эҙәрмәндәр ярҙамы менән Биҡҡол ауылы кешеһе,112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында һуғышҡан яугир табылды-

ИМӘНҒОЛОВ ТИМЕРҒӘЛЕ МӘҮЛИЙӘР улы, 1922 й., сержант, 06.07.42 й. һәләк булған, хәҙерге Липецк өлкәһе, Тербуны районы, Борки ауылында ерләнгән, исеме мемориалда бар.

Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Район үҙәгенә тиклем (Шишмә): 8 км
  • Яҡындағы тимер юл станцияһы (Шишмә): 8 км

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Билдәле кешеләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Лоҡманов Рәүеф Рәхим улы, 1945 йылда тыуған, техник фәндәр докторы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе,
  • Лоҡманов Сәфәрғәли Хәким улы(1921- ) летчик,
  • Яхин Әхмәт Кинйәғәле улы, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Еңеү Парадында ҡатнашҡан (1945)
  • Иҫәнғолова Рәүиҙә Солтан ҡыҙы, педагог, Ҡара Яҡуп мәктәбенең директоры ( - ), шағирә ,"Ижади йәйғор" исемле шиғырҙар йыйынтығы авторы
  • Шәрәфетдинова Резеда Миңлеғәлим ҡыҙы , йырсы

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Памятники кара-якуповского типа в Приуралье //Из истории Среднего Поволжья и Приуралья. Куйбышев, 1975. Вып.5. Матвеева Г.И.
  • Кара-Якуповская энеолитическая стоянка //Эпоха меди юга восточной Европы. Куйбышев, 1984. Морозов Ю.А.
  • Книга памяти Республики Башкортостан.Чишминский район, книга 19, Уфа: Китап, 1999, с.452

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]