Әхмәт ибн Хәнбәл

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Әхмәт ибн Хәнбәл
ғәр. أحمد بن حنبل
Портрет
Шәхси мәғлүмәт
Һөнәре, эшмәкәрлек төрө:

мухаддис, факих, дин белгесе

Тыуған көнө:

780[1][2][3][4][5][6]

Тыуған ере:

Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге, Ираҡ,Бағдад

Үлем көнө:

855[1][2][3][4][5][6]

Үлгән ере:

Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге, Ираҡ,Бағдад

Ил:

Black flag.svg Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге

Дине:

ислам, сөнниселек[d] һәм асаризм[d]

Балалары:

Абдуллах ибн Ахмад ибн Ханбаль[d] һәм Салих ибн Ахмад ибн Ханбаль[d]

Эшмәкәрлек йүнәлеше:

фиҡһ[d], хәҙистәрҙе өйрәнеү[d] һәм Иман шарттары

Остаздары:

Мухаммад аш-Шафии[d], Суфьян ибн Уяйна[d], Абд ар-Раззак ас-Санани[d], Абу Юсуф[d] һәм Яхья ибн Маин[d]

Шәкерттәре:

Абдуллах ибн Ахмад ибн Ханбаль[d], Усман ад-Дарими[d], Мөхәммәт әл-Бохари, Абу Зура ар-Рази[d], Абуль-Касим аль-Багави[d], Мөслим ибн әл-Хажаж, Абу Дауд[d] һәм Ибрахим ибн Исхак аль-Харби[d]

Хеҙмәттәре:
Commons-logo.svg Әхмәт ибн Хәнбәл Викимилектә

Әбу́ Абдулла́х Әхмәт ибн Мөхәммәт әш-Шәйба́ни, Әхмәт ибн Хәнбәл булараҡ билдәле (ғәр. أحمد بن حنبل‎; 780, Бағдад855, Бағдад) — мосолман хоҡуҡ белгесе һәм дин белгесе, ханбалит Мәзһабына нигеҙ һалыусы һәм эпонимы.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Уның тулы исеме: Әбу Абдуллах Әхмәт ибн Мөхәммәт ибн Хәнбәл әш-Шәйбани аз-Зухли. 780 йылда Бағдад ҡалаһында тыуған. Уның атаһы, Әхмәт әле бик бәләкәй саҡта, вафат була. Атайы үлгәндән һуң уға йәшәү өсөн бер аҙ мал-мөлкәт һәм өй тороп ҡала. Уны әсәйе тәрбиәләп үҫтерә. Табыш айына 17 дирхамдан күп түгел. Әхмәт имам үҙенең бала сағын былай тип хәтерләй: «Мин атайымды ла, олатайымды ла күрмәнем. Мине әсәйем үҫтерҙе»[7]. 15 йәштән алып 816 йылға тиклем хәҙистәр һәм фикх өйрәнә. Төп мосолман дини тәғлимәт үҙәктәрендә була, шул осорҙағы бөтә башлап барыусы уле́мдар («белеүселәр, ғалимдар») менән осраша, шул иҫәптән Әбү Йософ һәм әш-Шафии менән. Ул Хиджаздың, Сүриәнең, Ираҡтың Уаки ибн әл-Джаррах, Язид ибн Харун, Яхъя ибн Маин кеүек абруйлы кешеләре менән бәйләнеш урынлаштыра. Үҙенең тәрән белеме, дин юлында булыуы, күренекле кешеләр менән танышлығы арҡаһында Әхмәт ибн Хәнбәл аҡрынлап билдәлелек яулай [8]. Әхмәт ибн Хәнбәлдең эшмәкәрлеге сәскә атҡан осор традицион дини тәғлимәт менән мутазилит калам араһында көрәш көсәйгән ваҡытҡа тап килә. Хәлиф әл-Мамун йәмғиәткә ҡайһы бер мутазилит ҡарашын (шул иҫәптән, Ҡөрьәндең ижад ителгән булыуы тураһында догматты) көсләп тағырға маташа. Әхмәт ибн Хәнбәл хәлифәнең һынау үтеүсе махсус төркөмөнә эләгә һәм ике йыл дауамында (833—834 йылдар) уны төрмәлә тоталар. Мамунға алмашҡа власҡа килгән әл-Мутасим Әхмәт ибн Хәнбәлде ҡамсыларға бойороҡ бирә, ләкин халыҡтың баш күтәреү ҡурҡынысы булыу сәбәпле Әхмәт ибн Хәнбәлде иреккә ебәрәләр. Ул ике хәлифәнең алдында Ҡөрьәндең ижад ителгән булыуын танымаусы беренсе билдәле дин белгесе була[8]. Сөнниселәр сығанағы, Әхмәт ибн Хәнбәлдең һынау ваҡытында, башҡа ҡайһы берәүҙәр кеүек, ике мәғәнәлелеккә һәм аңлайышһыҙлыҡҡа (Амфиболия) мөрәжәғәт итмәүен һыҙыҡ өҫтөнә алалар. Унан: «Башҡалар кеүек кинәйәләп һөйләштеңме һин, әллә көс ҡулланыуға түҙмәй, улар менән (мутазилиттар менән) килештеңме?» тигән һорауға ул былай тип яуап бирә: «Аллам һаҡлаһын мине ундай эштән! Миңә ҡарап торалар бит, миңә ышаналар. Әгәр мин шулай эшләһәм, кешеләр Ҡиәмәт көнөнә тиклем Ҡөрьәндең тыуҙырылған булыуын раҫлай башларҙар ине»[9]. Әхмәт ибн Хәнбәлдең һуңғы йылдарында абруйы шул тиклем ҙур була, традиционализм позицияһын тергеҙеүсе хәлиф әл-Мутаваккиль, дин белгесенең ярҙамлашырға ризалығын алыу өсөн ҙур көс һала. Әхмәт ибн Хәнбәл хәлиф менән мутазилиттарға ҡаршы көрәштә хеҙмәттәшлек итә: хәлиф һорауы буйынса ул Бағдад һәм Басраның иң әүҙем мутазилиттары исемлеген төҙөй, мутазилиттарға һәм башҡа калам яҡлыларға туранан-тура ҡаршы сығыш яһау инициаторы була [8]. Әхмәт ибн Хәнбәл хижрә буйынса 241 йылда, йәки христиан календары буйынса 855 йылда Бағдадта вафат була. Уның бик күп шәкерттәре һәм юлынан барыусылары ҡала [8]. Бына тик ҡайһы берәүҙәренең исемдәре: Сәлих ибн Әхмәт ибн Хәнбәл һәм Абдулла ибн Әхмәт ибн Хәнбәл (Әхмәт имамдың ике улы), Хәнбәл ибн Исхак, Хәсән ибн Саббах Баззар, Аббас ибн Мөхәммәт, Мәхәммәт ибн Исмаил әл-Бохари, Әбу Зура ар-Рази, Ибраһим Хараби, Хөсәин ибн Мансур, Дауыт ибн Әмир, Хәләф ибн Хишам, Абул-Ҡасим әл-Багави[7].

Ҡарашы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ул дин ҡанундарын рационалистик аңлатыу мөмкинлеген кире ҡаҡҡан. Йәмғиәттә IX быуаттың 20-се — 40-сы йылдарҙағы кризисы һөҙөмтәһендә килеп тыуған дини-сәйәси ситуацияны баһалап, Әхмәт ибн Хәнбәл Мөхәммәт пәйғәмбәр һәм уның эйәрсендәренең беренсе быуыны (салафтар) осоронда хөкөм һөргән тәртипкә кире ҡайтыу кәрәклеге тураһында һығымтаға килә. Әхмәт ибн Хәнбәл үҙенең яҙмаларында яңылыҡтар индереүгә (бида) ҡарата яңы мөнәсәбәт эшләүгә айырым иғтибар бирә. Уның буйынса, Ҡөрьәндә һәм хәҙистәрҙә нигеҙләү булмаған һәм мосолман авторитеттарының тәүге өс быуыны риза булған фекер менән (иджма) нығытылмаған диндәге һәм тормоштағы бөтә яңылыҡ индереүҙәр ғәйепләп хөкөм ителергә тейеш [8]. Әхмәт ибн Хәнбәлдең сәйәси ҡараштары прагматизмлыҡ менән айырылып тора. Бер яҡтан ул курайшиттар ырыуынан теләһә ҡайһы вәкилдең халифатлыҡҡа хоҡуғын таный; икенсе яҡтан - «кешеләрҙә иманға шик тыуҙырған» хакимды вазифаһынан бушатыу мөмкин тип һанай. Ул дини-сәйәси көрәште, боланы (фетнәне) мөмкин тип һанай һәм болаға йәлеп ителеп киткәндә, аҙағына тиклем инанған ҡарашты яҡларға саҡыра. Дин белгестәре, уның фекеренсә, хакимға йоғонто яһарға тейеш.[8].

Әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әхмәт ибн Хәнбәлдең һаҡланып ҡалған әҫәрҙәре араһында иң әһәмиәтлеләре[8]:

  • Әхмәт имамдың Муснады — 30 000-дән артыҡ хәҙис ингән йыйынтыҡ;
  • 6 акыд;
  • Китап ас-салат — Намаҙ ҡағиҙәләренә һәм дин белгестәренең йәмғиәттә роленә арналған китап;
  • Китаб ар-радд аля аль-джамхийа ва-з-занадика — Илаһи атрибуттар тураһында традицион төшөнсә һүрәтләнгән бәхәсле әҫәр

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 data.bnf.fr: اوپن ڈیٹا پلیٹ فارم, платформа відкритих даних, платформа открытых данных, plateforme de données ouvertes, piattaforma di dati aperti, Opendata-Plattform, otevřená data platforma, åben-data-platform, տվյալների բաց շտեմարան, platforma za odprte podatke, plataforma de datos abierta, plataforma de dados aberta, платформа адкрытых дадзеных, платформа на отворените данни, platforma otwartych danych, ашық деректер платформасы, ачык маалыматтарды платформа, açıq data platforma, ochiq ma'lumotlar platforma, açık verilerin platformu, платформа отвореног података, platforma otvorenih podataka, platforma otvorenog podataka, platforma otvorených údajov, πλατφόρμα ανοικτών δεδομένων, platformu atklātā datu, platforma atvira duomenų, platvormi avatud andmete, avoimen datan foorumi, nyílt adatok platformja, პლატფორმა ღია მონაცემები, платформа за отворени податоци, нээлттэй мэдээллийн тавцан, platformă de date deschise, platformo de malferma datumoj, open data platform, плятформа адкрытых зьвестак, Усьтэм даннойёслэн платформазы — 2011.
  2. 2,0 2,1 Encyclopædia Britannica
  3. 3,0 3,1 SNAC
  4. 4,0 4,1 Nationalencyklopedin — 1999.
  5. 5,0 5,1 (unspecified title)
  6. 6,0 6,1 LIBRIS
  7. 7,0 7,1 Имам Әхмәт ибн Хәнбәл. Askimam.ru (2011-02-08). 24 май 2015 тикшерелгән.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 Ислам: ЭС, 1991
  9. Игнатенко, Александр Ватылған ай тураһында һорау. Урта быуат ислам теологтарының шаяртыуы. ИГ-диндәр (1998-07-15). 16 май 2014 тикшерелгән.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ермаков Д. В. Әхмәт ибн Хәнбәл // Ислам: энциклопедический словарь / отв. ред. С. М. Прозоров. — М. : Наука, 1991. — С. 30-31.
  • Мөхәммәт Али ал-Кутб. Дүрт мазхабҡа нигеҙ һалыусы. Мәскәү — Санкт-Петербург «Диля», 2005. — 96 с. — ISBN 5-88503-298-X
  • Хамит әл-Факи. Табакат аль-ханабиля ли Ибн Аби Йаала. Каир, 1952.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]