Атыу ҡоралы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Беренсе донъя һуғышы осорондағы нимес винтовкалары һәм пистолеттары

Атыу ҡоралы — снарядты (минаны, пуляны) тиҙ хәрәкәткә килтереү һәм көбәктән сығарып бәреү өсөн осороусы шартлаусы матдә (дары) йәки махсус янар май ҡушымталары янғанда барлыҡҡа килгән газдарҙың баҫым көсө ҡулланылған кинетик ҡорал. Үҙендә сәпкә тейеү сараһын (артиллерия снаряды, мина, пуля) һәм уларҙы сәпкә осороу ҡулайламаһын (пушка, миномет, мылтыҡ һ. б.) берләштерә.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тәүге атыу ҡоралы (бамбуктан эшләнгән «утлы һөңгө») X быуатта Ҡытайҙа барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләнә.

Европала атыу ҡоралы XIV быуатта, техника үҫеше дары энергияһын ҡулланырға мөмкинлек биргәс, барлыҡҡа килгән, тип һанала. Был яңы эраның башланыуын аңлатҡан — артиллерия (шул иҫәптән ҡул артиллерияһы) барлыҡҡа килгән.

Атыу ҡоралының тәүге өлгөләре бер яғы томалап иретеп йәбештерелгән сағыштырмаса ҡыҫҡа тимер йәиһә бронза көпшәләр булып торған. Ҡоралды яһау иң ябай ысул менән башҡарылған: каналға дары һалынған, шунан шунда уҡ тимер йә ҡурғаш пуля индерелгән. Атыусы кеше ҡоралды ҡултыҡ аҫтына ҡыҫтырған йәки яурынына терәгән (ҡайһы саҡ ергә лә терәгәндәр). Яһаҡты тоҡандырыу өсөн көйрәгән филтәне көпшәнең өҫкө яғындағы бәләкәс тишеккә терәгәндәр.

XV быуаттың беренсе сирегендә үк ҡул атыу ҡоралының ҡоролошо камиллаштырыла башлай — көпшәләрҙе оҙонораҡ , төйҙәне бөгөлгән итәләр, тоҡандырыу тишеген көпшәнең өҫкө яғында түгел, ә ҡабырғаһында эшләйҙәр. Ә көбәктең үҙендә төбәү ҡулайламалары барлыҡҡа килә. Бындай ҡоралды Европала кулеврина тип атағандар. Был төр ҡоралдан атыуҙың һөҙөмтәлелеге түбән ҡала килгән, ә яһау ваҡыты бер нисә минутҡа һуҙылған. Яһаҡты тоҡандырыу ысулы ла бик уңайһыҙ булған — көйрәүсе филтә атыусының иғтибарын төбәүҙән ситкә йүнәлткән.

Төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Уҡсы ҡоралы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Уҡсы ҡоралы — пуля йәки башҡа тейҙереү элементтары менән атыу өсөн көбәкле ҡорал. Тейҙереү элементын осороу өсөн энергия сығанағы ниндәй булыуға ҡарап, утлы атыу, пневматик, механик һәм электр уҡсы ҡоралына бүлеп йөрөтәләр.

Пистолеттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Пистолет (фр.  pistoletфр. pistole чех píšťala — «пищаль, һыбыҙғы») — ҡыҫҡа көбәкле автоматик булмаған йә үҙьяһаулы (һирәгерәк автоматик) утлы атыу ҡоралы. Ғәҙәттә ҡыҫҡа араға(25-50 метр) бер йәки ике ҡулдан атыу өсөн ҡулланыла. Һөжүм итеү өсөн дә, һаҡланыу өсөн дә ҡулланыла ала. Тәүге пистолеттар шыма көбәкле һәм бер яһаулы булған, ә хәҙергеләре, ҡағиҙә булараҡ, һырлы һәм күләмле магазинлы. Магазин, ғәҙәттә, һапта урынлаша һәм 7-нән (Кольт M1911) 17-гә (Беретта Px4 Storm) тиклем һәм күберәк патрон һыйҙырышлы була.

Пистолет-пулеметтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Пистолет-пулемет — өҙлөкһөҙ атыу өсөн пистолет патрондарын ҡулланған шәхси автоматик уҡсы атыу ҡоралы.

Пистолет-пулемет Беренсе донъя һуғышы йылдарында эшләнгән, танк һәм химик ҡорал менән бер рәттән, позиция һуғышы торошон ҡырҡа үҙгәртеүгә өлөш индерергә тейеш булған. Был төр ҡорал идеяһы бер үк ваҡытта бер нисә илдә барлыҡҡа килә һәм тормошҡа ашырыла.

Ул ваҡытҡа пулеметтар уты үҙенең юғары һөҙөмтәлелеген иҫбатлаған була инде, әммә ул йылдарҙағы пулеметтар лафеттан йәки станоктан атҡан, бик ауыр булған. Мәҫәлән, киң билдәле Максим пулеметы станокһыҙ, һыуһыҙ һәм патрондарһыҙ 20 кг тирәһе тартҡан, ә һуғышҡа әҙер рәүештә, станогы менән — 65 кг-дан артығыраҡ. Уны хеҙмәтләндереү өсөн 2—6 кеше кәрәк булған. Нығытмаларҙы һаҡлау өсөн бик яҡшы булһа ла, улар һөжүм итеү өсөн бөтөнләй ярамаған. Шуға бер кеше йөрөтә һәм һөҙөмтәле ҡуллана алған ҡоралдың барлыҡҡа килеүе көтөлгән хәл булған.

Автоматтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Автомат, йәки автоматик карабин, сит ил әҙәбиәтендә шулай уҡ штурм винтовкаһы — яҡын алышта дошмандың тере көсөн юҡ итеү өсөн тәғәйенләнгән һәм ҙур тығыҙлыҡлы ут асырға һәләтле шәхси автоматик уҡсы атыу ҡоралы.

СССР-ҙа автоматтар Бөйөк Ватан һуғышынан һуң киң таралыш ала, улар пистолет-пулеметтарҙы, автоматик булмаған карабиндарҙы, төрлө винтовкаларҙы алмаштырған.

7,62-мм Калашников автоматы (АК, ГРАУ индексы — 56-А-212, йыш ҡына АК-47 тип яңылыш атайҙар) — Михаил Калашников тарафынан 1946-1947 йылдарҙа эшләнгән һәм Совет Армияһына 1949 йылда ҡоралланыуға ҡабул ителгән автомат.

Оҙон мылтыҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Карабиндар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Пулеметтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Артиллерия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Яр буйы артиллерияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Карап артиллерияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Туптар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Авиация туптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Зенит туптары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Танкыға ҡаршы туптар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Танк тубы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гаубицалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мортиралар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Минометтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гранатометтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Огнестрельное оружие // Объекты военные — Радиокомпас / [под общ. ред. Н. В. Огаркова]. — М. : Военное изд-во М-ва обороны СССР, 1978. — (Совет хәрби энциклопедияһы : [в 8 т.]; 1976—1980, т. 6).  (рус.)
  • Федоров В. Г. Эволюция стрелкового оружия. Часть I. Развитие ручного огнестрельного оружия от заряжания с дула и кремневого замка до магазинных винтовок. — М.: Государственное военное издательство Наркомата обороны Союза ССР, 1938  (рус.)
  • Федоров В. Г. Эволюция стрелкового оружия. Часть II. Развитие автоматического оружия. — М.: Государственное военное издательство Наркомата обороны Союза ССР, 1939  (рус.)
  • Материальная часть стрелкового оружия. Под ред. А. А. Благонравова. — М.: Оборонгиз НКАП, 1945, 1946  (рус.)
  • Жук А. Б. Энциклопедия стрелкового оружия — М.: Воениздат, 1998.
  • Chase, Kenneth. Firearms: A Global History to 1700 — Cambridge University Press, 2003. — ISBN 0521822742. (инг.)
  • Crosby, Alfred W. Throwing Fire: Projectile Technology Through History — Cambridge University Press, 2002. — ISBN 0521791588. (инг.)
  • Needham, Joseph. Science & Civilisation in China — Cambridge University Press, 1986. — Vol. 7 The Gunpowder Epic. — ISBN 0521303583. (инг.)

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]