Немецтар

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Ниместәр битенән йүнәлтелде)
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Немецтәр
Germans collage.jpg

1-се рәт: Мартин ЛютерОтто фон БисмаркЛюдвиг ван БетховенИммануил КантЙоһанн Вольфганг фон Гёте

2-се рәт: Йоһанн ГутенбергВольфганг Амадей МоцартЙоһанн Себастьян БахРихард ВагнерГеорг Вильһельм Фридрих Гегель

3-сө рәт: Фридрих ШиллерКарл МарксЯкоб Гримм һәм Вильгельм ГриммКонрад АденауэрАльбрехт Дюрер

4-се рәт: Готфрид ЛейбницКарл БенцКонрад ЦузеМарлен ДитрихМакс Планк

5-се рәт: Клаудия ШифферАльберт ЭйнштейнЙоһанн КеплерФридрих НицшеХайди Клум

6-сы рәт: Вилли БрандтЮрген КлинсманВернер фон БраунЕкатерина IIКарл Фридрих Гаусс
Үҙ атамаһы

Deutsche

Һаны һәм йәшәгән урыны

Барлығы: 140 000 000[15]
Германия Германия 80 586 000[1]
Америка Ҡушма Штаттары АҠШ: 47 901 779 (2010)[2]
Бразилия Бразилия: 5 000 000
Канада Канада: 3 179 425 (2006)[3]
Аргентина Аргентина: 2 800 000
Франция Франция: 1 500 000
Австралия Австралия: 742 212 (2001)[4]
Рәсәй Рәсәй: 394 138 (2010)[5]
Ҡаҙағстан Ҡаҙағстан: 178 409 (2009)[6]
Польша Польша: 152 897 (2002)[7]
Чили Чили: 70 000[8]
Румыния Румыния: 59 764 (2002)[9]
Төркиә Төркиә: 50 000
Швеция Швеция: 47 000 (2001)[10]
Чехия Чехия: 39 106 (2001)[11]
Украина Украина: 33 302 (2001)[12]
Башҡортостан Башҡортостан: 5 909 (2010)[5]
Әзербайжан Әзербайжан: 700[13]
Таджикстан Таджикстан: 446[14]
Әрмәнстан Әрмәнстан: 300

Тел

немец теле

Дин

протестантизм (лютеранство, евангелизм, кальвинизм), католицизм

Раса тибы

европеоид расаһы

Туғандаш халыҡтар

инглиздар, нидерландтар, фриздар, датчтар, норвегтар, шведтар, исландтра, фарертар

Этник төркөм

бавартар, сакстар, швабтар

Килеп сығышы

Боронғо герман, Полабтар, Прусстар

Немецтәр, ниместәр, шулай уҡ әлмәндәр (нем. Deutsche) — Германияның төп халҡы. Дөйөм һаны — 140 миллион. Милли теле — герман төркөмөнөң немец теле.

Айырыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Немецтар АҠШ-та, күк төҫ

Немецтәрҙең яртыһы тейерлек Германиянан ситтә йәшәй. Немец теле үҙ милли варианты булараҡ киң таралған Австрия, Швейцария, Лихтенштейн һәм Люксембург халҡының күбеһе һуңғы ваҡытта үҙҙәрен немец тип түгел, ә австриецтәр, швейцарҙар һәм лихтенштейнецтер тип һанай. Немецтарҙең ҙур ғына ойошмалары Бельгияла (яҡынса 70 мең мәҙәни-тел автономиялары бар), Данияла, Францияла (Эльзас һәм Лотарингияла, төньяҡ-көнсығыш Мозель департаменты), Италияла, Польшала, Чехияла, Словакияла, Венгрияла, Румынияла (румын немецтәре), Рәсәйҙә (рәсәй немецтәре), Ҡаҙағстанда (килеп сығыштары уртаҡлығы һәм мәҙәниәте, тел яҡынлығы менән шулай уҡ рәсәй немецтәре булып иҫәпләнәләр), Бразилияла, Латин Америка һының башҡа илдәрендә, Намибияла АҠШ-та (халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, сығышы менән немец булған халыҡтың бик күп төркөмө, Англиянан сыҡҡандарҙы үтеп, АҠШ-та) йәшәй. Дөйөм иҫәбе 140000 мең кеше, шул иҫәптән Германияла — 76000 мең кеше. Күп һанлы нимес төркөмдәре АҠШ-та (42000 — 58000 мең кеше), Канадала (1200 мең кеше), Ҡаҙағстанда (180 832[16] кеше), Рәсәй Федерацияһында (394 138 кеше), Бразилияла (710 мең кеше), Европа һәм Латин Америкаһының башҡа илдәрендә, Австралияла һәм Көньяҡ Африкала бар.

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Боронғо герман ырыуҙары, 50 йыл (Христос тыуған йылдан башлана)
Европала герман короллектәры, 500 йыл

Ниместәр, (нем. Deutsche, дойче үҙатама) халыҡ — Германияның төп халыҡ. Нимес этносының нигеҙен беҙҙең эраның беренсе быуатында романлаштырылған кельт һәм Альптағы рәт халҡы менән аралашып бөткән боронғо гермн ырыуҙары — франктар, сакстар, баварҙар, алемандар тәшкил итә.

Франк империяһының айырылганынан һуң (843) көнсығыш-франк короллегенең герман телле халҡы бүленеп сыға. Х быуат башында ул Тевтондар тип атала башлай (был атама боронғо герман этнонименең тевтон ырыуынан килп сыҡҡан); нимессә үҙатамаһы диутистәр (һуңыраҡ дойч) Х быуат уртаһынан билдәле булараҡ ниместәрҙәң дөйөмләшеүен раҫлай. XXIV быуаттарҙа ниместәр төп халыҡты өлөшләтә ассимиляцияһы итеп, Эльбаның көнсығыш ерҙәрендә урынлаша.

Ҡайһы бер нимес төркөмдәренең хәҙәрге Чехия, Польша, Венгрия, Румыния һәм Европаның башҡа илдәре территорияларына күсенеү процессы ошо быуатта бара. Артабан да күп быуаттар осоронда Германияның сәйәси бүленеүҙәре сәбәпле ниместәрҙең берҙәм халыҡ булып үҫеүенә ҡамасаулыҡ итә.

Бер нисә быуат осоронда ниместәрҙең этник тарихы ике яҡлы үҫешә: урта быуттың тәүге осоронда барлыҡҡа килгән айырым халыҡтарҙың — баварҙарҙың, саксондарҙың, швабтарҙың, франктарҙың һәм башҡаларҙың үсеш процессы дауам итә, шул уҡ ваҡытта бөтә ниместәр өсөн дөйөм мәҙәниәт һыҙаттары һалына.

XVI быуат башында консолидация процессы иң тәүҙә саксон (мейсен) диалекты нигеҙендә әҙәби нимес телен төҙөүҙә күренә. Әммә ниместәрҙәң дин буйынса католиктәргә һәм протестант-лютерандарға бүленеүе сәбәпле халыҡтың көнкүрешендә һәм мәҙәниәтендә айырмалыҡтар килеп сыға. Иҡтисадтың насар үҫеше, нимес ерҙәрен ҡыйратҡан һуғыш һөҙөмтәһендә XVIII—XIX быуаттарҙа ниместәр Америка һәм Европаның төрлө илдәренә (шул иҫәптән Рәсәйгәлә) күпләп күсенә башлай.

Тик XVIII быуаттың 2-се яртыһында ғына ниместәрҙең үҙаңлы ныҡлап үҫешә. 1871 йылда Пруссия эгидаһы аҫтында Германия берләшә. Илдең берләшеүе, бер ни тиклем реформалар үткәрәү сәнәғәттең тиҙ үҫеүенә йоғонто яһай, дөйөм герман баҙары булдырыла. Халыҡтың сәнәғәт үҙәктеренде төпләнеүҙәре мәҙәни невелировкаға, этнографик үҙенсәлектәрен юғалтыуға килтерә.

XIX быуат аҙағында, ҡайһы бер ерҙәрҙәге халыҡтың мәҙәни-көнкүреш үҙенсәлектәре һаҡланыуына ҡарамаҫтан, нимес милләте барлыҡҡа килә. Юғары индустрия шарттарында йәмғиеттең күпселек өлөшөн ҡала халыҡ тәшкил итеү сәбәпле айырым нимес төркөмдәренең этнографик үҙенҫәлек тәүген юғалта башлағанына карамаҫтан, оҙайлы тарихи үҫеш процессендә дөйөм этник һыҙаттары булдырыла. Икенсе илдәрҙә йәшәгән ниместәрҙә өлкә үҙатамаһы һаҡланған — баварҙар, швабтар, саксондар, франкондар һәм башҡалар.

Хужалығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Игенселек төп хужалыҡ тармағы була: бойҙай, арыш, һоло, арпа, тары, ҡарабойҙай, бәрәңге, фасоль һәм борсаҡ сәскәндәр, техник культураларҙан етен һәм киндер үҫтереү таралған. Йәшелсә культураларынан һуған, һарымһаҡ, кәбеҫтә, ҡыяр, кишер үҫтергәндәр, шул иҫәптән тәмәке сәскәндәр. Ерҙе һөргәндә заводта эшләнгән күп төрәнле тимер һабан, бер киң тимер төрәнле еңел һуҡа, төрлө типтағы һуҡа ҡулланғандар. Ҡул менән сәскәндәр, уңышты ураҡ ярҙамында йыйғандар, етеш ғаиләләрҙә ураҡ урғыс машиналар, көлтә бәйләгестәр булған. Һыйыр малы һәм ваҡ мал, сусҡа, йорт ҡоштары үрсеткәндәр. Ҡортсолоҡ, балыҡсылыҡ һәм һунарсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мебель яһау, аяҡ һәм өҫ кейеме тегеү, тире һәм күн эшкәртеү, ҡайыш әйберҙәр әҙерләү, тимерселек эше, һыра ҡайнатыу һөнәрҙәре үҫеш алған. Ҡатын-ҡыҙ бәйләү, сигеү һәм башҡа эштәр менән шөғөлләнгән.

Немецтарҙың торамалары (колониялар) өсөн бер һыҙыҡтағы планировка хас булған, ғәҙәттә, ауыл уртаһында мәктәп төҙөгәндәр, уның алдына бәләкәй майҙан эшләгәндәр. Күскенсе немецтар өйҙәрҙе далалы райондарҙа балсыҡтан йә ҡулдан һуғылған саман кирбестән, урманлы райондарҙа бурап төҙөгәндәр. Ҡыйығын ике йә дүрт яҡлы итеп эшләгәндәр, башлыса һалам, һирәк осраҡта черепица, таҡта, һуңыраҡ тимер менән яба башлағандар. Стеналарҙы балсыҡ менән һылағандар, эзбизләп ағартҡандар. Интерьер бейек арҡалы киң ағас карауаттан, күтәртеп ҡуйылмалы эскәмйә рәүешендәге дивандан (пелзнанк), һауыт-һаба шкафынан торған. Интерьерҙы сигелгән һәм бәйләнгән һөлгөләр, ашъяулыҡтар, шаршауҙар, таҫтамалдар, селтәр ҡаймалы япмалар һәм башҡа биҙәгәндәр. Йорт биләмәһендә йәйге аш өйө (икмәк мейесе менән бергә) төҙөгәндәр. Мунса, ыҫлыҡ, һарайҙар һәм мал аҙбарҙары бер ҡыйыҡ аҫтында булған.

Кейеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡатын-ҡыҙ (дирндл) һәм ирҙәр кейеме, Мюнхен 2013

Ҡатын-ҡыҙ кейеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Немецта традицион ҡатын-ҡыҙ кейеме аҡ туҡыма күлдәктән (хемд), алдан уйымлы һәм баулы корсаждан (ляйбхен, мидер), сигеү, һирәгерәк сәйлән, ялтырауыҡтар менән биҙәлгән түшелдеректән (брустшмук), жакет йә кофтанан (кофтхе, хофта), итәктән (рок), алъяпҡыстан (шюрце) торған. Күлдәк өҫтөнән түшелдерек, уның өҫтөнән корсаж, унан һуң билгә етеп торған ҡыҫҡа жакет кейгәндәр. Итәктәр күбеһенсә нәҙек аҡ һәм ҡуйы ҡыҙыл һыҙыҡтар төшкән ҡараһыу күк йә ҡара төҫтәге етен, киндер, йөн туҡыманан тегелгән. Байрамдарҙа атлас һәм кешмир итәк, батистан, кесейәнән тегелгән, туҡылған һүрәт төшкән ҡупшы, биҙәкле оҙон аҡ алъяпҡыс кейгәндәр. Өҫ кейеме буҫтау йә драптан тегелгән (геш, геххе, хальбпалето, шванцкофтхе) һырылған мамыҡлы ҡыҫҡа пальтонан (фуфайка) торған. Ҡатын-ҡыҙҙың традицион баш кейеменә көләпәрә (хаубе), ситса өскөл яулыҡ (хальстух, копфтух) ингән, һалҡын ваҡытта улар өҫтөнән бәйләнгән йылы яулыҡ, шәл ябынғандар. Йәйен һалам эшләпә (штроххут) кейгәндәр. Ҡатын-ҡыҙ аяғына баулы, үксәһеҙ тәпәш күн башмаҡтар (нидриге шуэ) һәм туфли кейгән.

Ирҙәр кейеме[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Немецтар традицион ирҙәр кейеме күлдәк (хемд, хемп; иҙеүе тура йә диагональ уйымлы, яғаһыҙ) һәм ыштандан (хозен) торған, күлдәк өҫтөнән ҡыҫҡа йә оҙон жилет (весте), пинжәк (беншак, пидшак, рок) йә кафтан, галстук (хальстух) йөрөткәндәр. Кейемде ҡара төҫтәге киндер, кизе-мамыҡ йә йөн туҡыманан теккәндәр. Ҡышын һырылған ҡыҫҡа буҫтау тун (пельце), оҙон толоп, һырылған йылы мамыҡлы ҡыҫҡа пальто (хальбпалето) кейгәндәр. Ирҙәрҙең баш кейеме фуражканан (картус), фетрҙан тегелгән тар һәм киң тирәсле һалам эшләпәләрҙән торған. Йылдың һалҡын ваҡытында буҫтау бүрек, кейеҙҙән (филлькаппе, филльхут), тиренән ҡолаҡсын (каппе мит флигель, филгелькаппе) һәм ҡайтармалы бүрек (шафпельцкаппе) кейгәндәр. Хәллерәк немецтар аҡ тиренән тегелгән бүрек (вайсе пудделькапп) йөрөткән. Көндәлек аяҡ кейеменә күн башмаҡ (поршни), күн табанлы бәйләнгән туфли (хаусшуэ) ингән. Ҡышын ҡатын-ҡыҙ һәм ирҙәр быйма (филльштифель) һәм ҡыҫҡа кейеҙ аяҡ кейеме (филльшуэ) кейгән.

Немец аш-һыуы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бәрәңге һәм кәбеҫтә менән бешерелгән сосискалар

Немецтар төп аҙығын игенселек (бөртөклөләр, йәшелсә-емештәр) һәм малсылыҡ продукттары тәшкил иткән. Икмәк бешереү өсөн ҡомалаҡтан әсетке әҙерләгәндәр. Рацион күберәк бәрәңге, шалҡан һәм уларҙан әҙерләнгән төрлө ашамлыҡтар, арыш һәм бойҙай икмәге, ҡамыр аштары (һалма, сумар һәм башҡа), бутҡанан торған. Иттән колбаса һәм нәҙек колбасалар эшләгәндәр. Ҡышҡылыҡҡа тоҙланған кәбеҫтә әҙерләгәндәр, сусҡа майы, ит, балыҡ ыҫлағандар. Башлыса ҡаймаҡлы кофе, сәй, минераль һыу эскәндәр, иҫерткес эсемлектәрҙән һыра булған. Традицион аштары — һалмалы (нудль) йә сумарлы һурпа, сумарлы щи, кәбеҫтәгә төрөп бешерелгән ит, эремсекле билмәндәр. Байрамдарҙа быҡтырылған кәбеҫтә менән сусҡа йә ҡаҙ, бешкән бот ите, котлет, ҡойҡа, колбаса һәм башҡа әҙерләгәндәр, кишер менән сырниктар, йөҙөмлө йә сәтләүекле пудинг, запеканкалар, төрлө эслек һалынған бәлеш (кухен), рулет (штрудель), печенье, перәник, торттар бешергәндәр, конфитюр һәм башҡа эшләгәндәр.

Колониялар менән туранан-тура округ һәм ауыл приказдары идара иткән. Һәр бер колонияның колонистары йәмғиәтте тәшкил иткән, йәмғиәттә һәр хужалыҡ вәкилдәренән торған халыҡ йыйылышы төҙөлгән.

Ғаилә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

XIX быуат тиклем немецтар ғаилә мөнәсәбәттәрендә яҡын туғандарҙың бер нисә быуынынан торған күп балалы ҙур ғаиләләр ҡороу һаҡланған. Ғаилә башлығы булып атай йә иң өлкән ир кеше һаналған. Туған булыуҙан тыш, ҙур ғаилә ағзалары бергә йәшәү һәм уртаҡ хужалыҡ алып барыу менән бәйле булғандар. XIX быуат аҙағында алып немецтар бәләкәй патриархаль ғаилә ҡороу өҫтөнлөк алған. Ҡайһы бер осраҡта ғаиләлә йәштәр үҙ торлаҡтарын булдырғансы, йәрәшеү менән туй араһында бер нисә йыл үтеп киткән; крәҫтиән ғаиләләрендә вариҫ һаналған улдың өйләнеүе шулай уҡ мөлкәт бүлешеү арҡаһында тотҡарланып торған. Немецтар ижтимағи тормошо өсөн төрлө ферейндар (уртаҡ ҡыҙыҡһыныуҙар, яҡташлыҡ төркөмдәре һәм башҡа) хас булған.

Байрамдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Немецтар традицион байрамдарына Уңыш байрамы, Раштыуа, Яңы йыл, Пасха ингән. Уңыш байрамы, ғәҙәттә, октябрь аҙағы — ноябрь башында үткәрелгән. Был көндө сиркәү йә ғибәҙәт ҡылыу йорто яңы уңыштың иң яҡшы емештәре, иң һуңғы урылған көлтәнең бойҙай башаҡтарынан эшләнгән таждар менән биҙәлгән.

Немецтар айырыуса сағыу йолалары яусылау, йәрәшеү, туй алды кисе (польтерабенд), төп туй тантанаһы менән бәйле. Традицион туй 2—3 көн дауам иткән.

Ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Людвиг ван Бетховен — бөйөк немец композиторы

Халыҡтың ауыҙ-тел ижадында ҡыҫҡа комик хикәйәләр (шванки), әкиәттәр, сагалар күберәк, халыҡ бейеүҙәре һәм йырҙары бик популяр булған. Туй йолаһы йырҙары һәм бейеүҙәре киң таралған. Йырҙар үҫеп килгән быуынды тәрбиәләү сараларының береһе булараҡ мөһим урын тотҡан.

Музыка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Немецтар традицион музыка ҡоралдарына гармоника, фисгармония, скрипка, кларнет, гитара һәм башҡа инә. Иң атаклы классик композиторҙар — Йоһанн Себастьян Бах, Франц Петер Шуберт, Вольфганг Амадей Моцарт, Людвиг ван Бетховен һәм Рихард Вагнер.

Философия[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Немец философияһы ҡараштары буйынса ифрат күп төрлө була. Быуаттар буйына аналитик һәм континенталь философия мәктәптәре араһында үҙәк урынды алып тора. Немец философияһының төп вәкилдәре: Иммануил Кант, Георг Гегель, Карл Маркс, Фридрих Ницше, Людвиг Витгенштейн.

Дин[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дингә ышаныусылар — протестанттар (асыулда лютерандар) һәм католиктәр. Германиянан ситтә йәшәгән ниместәр араһында, католиктәр һәм лютерандарҙан башҡа, протестантизмдың бүтән йүнәлештәре байтаҡ күп — баптистар, меннониттар, адвентисттар һәм башҡалар.

Теле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Европала немец теле таратыу

Немец теле йәиһә әлмән теле — герман төркөмөнөң көнсығыш герман төркөмсәһенә ҡараған тел. 100 миллион тирәһе кеше немец телен туған теле рәүешендә белә. Хәҙерге немец теле үрге һәм түбәнге әлмән (платт-дойч) диалекттарына бүленә. Платт-дойч диалектының үҙ әҙәбәте бар. Яҙмаһы — латин әлифбаһы. Грамматик төрө буйынса немец теле флектив-аналитик тел була. XX быуат 80-се йылдар аҙағында алып СССР-ҙа немец теле туған тел булараҡ уҡытылған мәктәптәр асыла башлай. 1996-97 уҡыу йылында Башҡортостанҙа шундай 3 мәктәп эшләгән, 2004—05 йылдар — 4. Хәҙерге ваҡытта немец теле туған тел булараҡ Өфөлә 86-сы гимназияһында, Благовар районының Пришиб һәм Таң ауылдар, Алексеевка, Яңы Никольский, Викторовка ауылдар башланғыс мәктәптәрендә уҡытыла.

Башҡортостан немецтарының тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Башҡортостанда немецтар йәшәгән тәүге торамалар 17 быуатта барлыҡҡа килеп, уларҙың Өфө гарнизонында хеҙмәт итеүенә бәйле була. Өфө губернаһында немец халҡы башлыса Бәләбәй өйәҙендә һәм Өфө өйәҙендә; Ырымбур губернаһында — Ырымбур өйәҙендә йәшәгән. Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынсаса, немецтар һаны 1897 йылда Өфө губернаһында — 1,1 мең кеше, Ырымбур губернаһында — 5,5 мең; БАССР‑ҙа 1926 йылда — 6,5 мең, 1939 йылда — 6,3 мең, 1959 йылда — 12,8 мең, 1970 йылда 12,1 мең, 1979 йылда — 11,3 мең кеше тәшкил иткән. Бөйөк Ватан Һуғышы йылдарында БАССР‑ға элекке Волга буйы немецтары АССР‑ынан күсерелгән немецтар килеп ултырған.

Башҡортостан территорияһында тәүге немец мәктәбе асылыу Рәсәйҙә тау сәнәғәте үҫеше менән бәйле. 1811 йылда Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙендә Златоуст ҡорал фабрикаһында эшләүсе Германиянан саҡырылған немец оҫталары өсөн мәктәп асылған. 1900 йылда Ырымбур губернаһы колонистарҙың 17 башланғыс мәктәбе иҫәпләнгән. 1908 йылда Өфө губернаһы Ҡаҙанғол улусының Дәүләкән ауылда үҙәк немец училищеһы (центральшуле) асылған. 1897 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Өфө губернаһы. Немецтар араһында яҡынса 1080 кеше (шул иҫәптән яҡынса 120 кеше юғары башланғыс белемле), Ырымбур губернаһы — яҡынса 5450 кеше (яҡынса 190) грамоталы һаналған. БАССР барлыҡҡа килгәс, республика территорияһында 1926 йылда яҡынса 4 мең грамоталы немецтар һаналған. 1926/27 уҡыу йылында Өфө кантонында — 4, Бәләбәй кантонында 1 1‑се баҫҡыс немец мәктәбе эшләгән.

Рәсәй немец этник яҡтан тергеҙеүгә булышлыҡ итеү өсөн 1989 йылда. Башҡортостан немецтарының «Видергебурт» ижтимағи-сәйәси һәм мәҙәни-ағартыу союзы, 1998 йылда Пришиб ауылда «Алексеевский» немец тарихи-мәҙәни үҙәге, 2005 йылда алып Өфөлә «Башҡортостан—Германия» йәмғиәте, «Фолькскланг» фольклор ансамбле эшләп килә.

Башҡортостанда немецтарҙың һан иҫәбе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Немецтар һаны 1989 йылда РСФСР‑ҙа — 842 мең, 2002 йылда РФ‑та — 597,2 мең, 2010 йылда — 394,1 мең кеше. БАССР‑ҙа 1989 йылда 11 мең Немецтар йәшәгән, Башҡортостанҙа 2002 йылда — 8,2 мең, 2010 йылда — 5,9 мең. Башҡортостанҙа (2010 йылда мәғлүмәттәре буйынса; халыҡ һаны) Немецтар айырыуса Өфө (1638), Октябрьский (754), Стәрлетамаҡ (527), Салауат (291), Ишембай (245), Бәләбәй (149), Нефтекама (136) ҡалаларҙа, Дәүләкән һәм Дәүләкән районында (349), Туймазы һәм Туймазы районында (344), Бәләбәй һәм Бәләбәй районында (149), Благовар (347), Әлшәй (97), Өфө (96) райондарында тупланып йәшәй. Немецтар күбеһе урыҫ телен, немец телен, бер өлөшө башҡорт телен, татар телен белә. Немецтар диндарҙарҙың төп өлөшө католицизм, бер өлөшө протестантизм динен тота.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Joshuaproject. Germany
  2. Selected social characteristics in the United States 2010. American Community Survey 1-Year Estimates. Source: U.S. Census Bureau.
  3. Statistics Canada. Ethnic origins, 2006 counts, for Canada, provinces and territories
  4. Статистическая служба Австралии  (инг.)
  5. 5,0 5,1 Официальный сайт Всероссийской переписи населения 2010 года. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  6. Перепись населения Казахстана (2009)
  7. Национальный состав Польши 2002
  8. Национальный состав Чили
  9. Национальный состав Румынии 2002
  10. Национальный состав Швеции 2001
  11. Национальный состав Чехии 2001
  12. Перепись населения Украины (2001)
  13. Немцы Азербайджана
  14. Том 3. Национальный состав и владение языками, гражданство населения Республики Таджикистан
  15. Germans and foreigners with an immigrant background
  16. Агентство Республики Казахстан по статистике. Численность населения Республики Казахстан по отдельным этносам на 1 января 2012 года.

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Кузеев Р. Г., Бабенко В. Я. Немцы в Башкирии //Этнические и этнографические группы в СССР и их роль в современных этнокультурных процессах. Уфа, 1989;
  • Григорьев Д. В. Немцы Башкортостана в конце XIX—XX вв. Уфа, 2002;
  • Мухаметзянова Р. М. Немецкие национальные школы в Башкирии на рубеже XIX—XX века //Археография Южного Урала: материалы IV Межрегион. науч.-практ. конф. Уфа, 2004.