Сәй

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Сәй
Рәсем
Барлыҡҡа килгән, эшләнгән тёплая вода[d] һәм чайные листья[d]
Commons-logo.svg Сәй Викимилектә
Сәй

Сәй (ҡыт. 茶 — «ча́» пекин һәм гуандун диалекттарында, «те̂» амой һәм «тца» тайвань диалекттарында, яп. 茶 «тя» һәм お茶 «о-тя») — махсус әҙерләнгән сәй ҡыуағы япрактарын ҡайнатып, бешереп, төнәтеп әҙерләнгән эсемлек.

«Сәй» тип сәй эсемлеге өсөн махсус эшкәртелгән һәм әҙерләнгән сәй япрағын да әйтәләр. Уны әҙерләү баштағы киптереүҙе (ҡаҡлауҙы), төрөүҙе, аҙмы-күпме ваҡыт ферментланып әселәнеүен (окисланыуын) һәм артабанғы (һуңғы) киптереүҙе үҙ эсенә ала. Башҡа төр өҫтәлмә операциялар сәйҙең айырым төрҙәрен һәм сорттарын етештереүгә йүнәлтелгән.

Ҡайһы бер ҙә «сәй» һүҙен үҫемлектәрҙең Сәйлеләр ғаиләһенең Камелия төрөнә ҡараған сәй ҡыуағын атау өсөн дә ҡулланалар; Ботаника фәненең ғилми телендә ул ғәҙәттә ҡытай камелияһы (рус. камелия китайская, лат. Camellia sinensis) тип йөрөтөлә.

Киң мәғәнәлә «сәй» тип алдан әҙерләнгән үлән йә башҡа төр үҫемлекте бешереп (ҡайһы берҙә төнәтеп) әҙерләнгән эсемлеккә лә әйтәләр. Был саҡта эсемлек төрөн аныҡлау өсөн «сәй» һүҙенә ҡулланылған сеймалдың исем-атамаһы ҡушыла. Мәҫәлән, «үлән сәйе», «мәтрүш сәйе», «гөлйемеш сәйе» һ. б.

Йәшел сәй бешереү

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Башта сәй дарыу сифатында ҡулланылған. Уны эсемлек итеп файҙаланыу ҡытайҙың Тан династияһы хакимлек иткән осорҙа (618 — 907 йылдар) киң таралған.

Сәй үҫтереү һәм йыйыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сәй өсөн махсус плантацияларҙа күпләп үҫтерелгән сәй ҡыуағы япраҡтары сеймал булып тора. Сәй үҫтереү өсөн етерлек кимәлдә дымлы йылы климат кәрәк. Сәй плантациялары тропик һәм субтропик климаттағы тау битләүҙәрендә урынлашҡан. Күпләп сәй үҫтергән Ҡытай, Һиндостан һәм Африка илдәренде йылына дүртәр мәртәбә уңыш йыйалар. Тәүге һәм икенсе йыйылған сәй ҡимәтле һанала.

Сәй йыйыу һәм сорттарға бүлеү ҡул менән башкарыла. Асылып етмәгән япраҡ бөрөләренән йыйылған сәй айырыуса ҡиммәтле һанала. Иң осһоҙ сәй өсөн өлгөргән япраҡтарҙы йыйалар. Сәй йыйыусыларҙын эше ауыр һәм бер төрлө. Улар кәрәкле япраҡтарҙан ғына көнөнә 30-35 кг сәй япрағы йыйырға тейеш.

1958 йылда СССР-ҙа сәй йыйыу комбайны эшләнә. Әммә комбайн йыйған сәй бөтөнләй сортһыҙ була. Шулай итеп, сәй йыйыу һәм сорттарға булеү эшен механизациялау уңышһыҙ килеп сыға.

Сәй ҡыуағы ботағы

Сәй әҙерләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сәй ҡыуағынан сәй әҙерләү бер нисә этаптан тора:

  • 4 —8 сәғәт 32—40 °C-та кипререү, был юлы сәй япрағы шыйыҡлығын юғалта һәм йомшара;
  • бер нисә мәртәбә ҡул менән йәки роллерҙарҙа йомарлау, был юлы япраҡ һуты сыға;
  • сәй япраҡтарын ферментациялау, был осраҡта япраҡтағы крахмал шәкәргә тарала, ә хлорофилл дуплау матдәлеренә тарҡала;
  • ҡара сәй өсөн 90—95 °С-та, йәшел сәй өсөн 105 °C-та киптереү;
  • сәй бөртөгө размерҙары буйынса сорттарға бүлеү;
  • төрөү.

Сәй төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сәйҙе етештереү ысулы буйынса өс төркөмгә бүләләр:

  • Байха (бөртөклө);
  • Таҡта;
  • Экстракт (иреүсән сәй).

Бөртөклө сәй[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бөртөклө сәйҙәр иң киң таралаған төр. Был сәй айырым бөртөктәрҙән тора.

Бөртөклө ҡара сәйҙе бөртөктәренең дәүмәленә ҡарап ошондай төрҙәргә бүләләр:

  • эре япраҡлы ;
  • брокен йәки ваҡланған (урта дәүмәлле);
  • онтаҡ һәм ваҡ .

Бөртөклө йәшел сәй ике категорияға бүленә — япраҡлы һәм брокен (ваҡланған). Уның ҡарауы япраҡтарының нисек төрөлөүе буйынса ҡатмарлы бүленешле.

Япраҡлы йәшел сәй: төрөлгән (һулда) һәм бешергәндән һуң (уңда)

Таҡта сәй[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Таҡта сәйҙәрҙең бүленеше:

  • кирбес;
  • таҡта һәм таблетка.

Бында, әлбиттә, тышҡы күренеше түгел, ә япрағының сифаты төп урында. Кирбес сәйгә сәйҙең иң тупаҫ япраҡтары, хатта үрентеләре тотонола. Таҡта һәм таблетка сәйҙәргә бөртөклө сәйҙәрҙең онтаҡтары, оно файҙаланыла.

Башҡорттарҙа үлән сәйҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Башҡорт халҡының аш-һыуында сәй ҙур урын тота. Электән сит илдән килтерелгән сәйҙәрҙе һатып алғандар, шулай уҡ мәтрүшкә, ҡарағат, сейә, төрлө еләктәрҙең япраҡтарын, боланутты ошо маҡсатта файҙаланғандар. Сәйҙе ғәҙәттә ҡайнар килеш һәм һөтләп эсәләр. Сәй ҡайнатырға самауыр ҡулланғандар. Әле лә самауыр ҡулланыштан сығып бөтмәгән[1]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. В. Баюканский. Чай — дело тонкое.гл. Башкирское чаепитие. — М. 2015. — с.52-83

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Вильям Васильевич Похлёбкин. Чай : Его история, свойства и употребление — М.: Центрполиграф, 2004. — 121 б.
  • Виногродский Б. Путь чая — М.: Гермитаж-Пресс, 2004. — 112 б.
  • Окакура К. Книга чая — Мн.: Харвест, 2002. — 96 б.
  • Журнал «Восточная коллекция». Спецвыпуск «Жизнь в чашке» («Чашка чая. Чашка кофе») — М.: Российская государственная библиотека, 2015 (№ 64). — 164 б.
  • Колесниченко Л. В. Чай. Чайные традиции и церемонии в разных странах мира — М.: ООО «Издательство АСТ», 2004. — 92 p. — ISBN 5-17-023431-7.
  • Назукина А. А., Соколов И. А. Чай и водка в русском быту второй половины XIX — начала ХХ века — М.: Спутник+, 2008. — 88 б. — ISBN 9785364010124.
  • Соколов И. А. Чаеторговцы Российской империи: Биографическая энциклопедия (с добавлением членов их семей, предков и потомков) — М.: Спутник+, 2011. — 350 б. — ISBN 978-5-9973-1429-3.
  • Лу Юй «Канон чая», перевод с древнекитайского, введение и комментарии Александра Габуева и Юлии Дрейзис. — М. : Гуманитарий, 2007. — 123 с. — ISBN 978-5-91367-004-5.
  • Чай и чайная торговля в России и других государствах : Производство, потребление и распределение чая / Сост. Андрей Павлович Субботин — СПб.: Издание А. Г. Кузнецова, 1892. — 706 б.
  • Григорьев, Яков Иванович. Чай : [очерк] — 1855.
  • Дмитрий Стахеев. Кяхта. — 1865 год. (Документальные записки об истории чайной торговли в России.)
  • Полибин И. В. Чай — Л.: Всесоюзный институт прикладной ботаники и новых культур, 1930.
  • Тихомиров, Владимир Андреевич. К вопросу об экспертизе поддельного и спитого чая — 1890.
  • Тихомиров, Владимир Андреевич. Культура и производство чая на Цейлоне и в Китае — 1892.
  • Курамшин А.И. Чайные церемонии химиков // Химия и жизнь : журнал. — 2017. — № 2.
  • Чай // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]