Кофе

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡәһүә эсемлеге

Кофе — эсемлек, Мареновые (Rubiaceae) ғаиләһенә, Ҡәһүә (Coffea) ырыуына ҡараған төрлө үҫемлектәрҙең орлоғон (ашлығын) ҡурып, ваҡланған ононан әҙерләнә.

Ҡәһүә эшләү, үҫтереү һәм бизнесы тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

XIV быуатҡа тиклем ҡәһүә ҡырағай шарттарҙа Эфиопияла үҫкән. Һуңынан ҡәһүә ағасы Ғәрәп ярымутрауына килтерелә. XVI быуатта ул Ғосман империяһында киң тарала башлай. XVI быуат ахырында европа сауҙагәрҙәре ҡәһүәне ғәрәп порттарында һатып алып Европаға килтерә башлайҙар. Легендалар һөйләүенсә, XVII быуат урталарында мосолман кәмәһе йәшерен рәүештә ҡәһүә орлоҡтарын Көньяҡ Һиндостанға алып сыҡҡан. Унан инде, XVII быуат ахырында, голланд сауҙагәрҙәре йәшерен рәүештә ҡәһүә ағасын Ява һәм Суматру утрауҙарына алып сыҡҡандар. Был хәл ҡәһүә үҫтереү буйынса ғәрәп монополияһының тамамланыуына килтергән[1].

Һуңынан, 1706 йылда голланд колонистары ҡәһүә ағасы үҫентеһен Амстердам ботаник баҡсаһына ебәргәндәр. Тап ошо ағастан Яңы Ер колонияларында был үҫемлекте күпләп үҫтерә башлағандар. Бер нисә йылдан француз короле голландлыларҙан бүләккә был ағастың үҫентеһен ала һәм тиҙҙән француздар мокко сортын Йәмәндән Бурбон (хәҙерге Реюньон, Мадагаскар утрауы янындағы) утрауына алып сығалар. Шулай итеп билдәле арабика сортының «бурбон» төрө тарихы башлана.

1721 йылда Гвиана һәм Мартиникала плантацияларға нигеҙ һалына. 1727 йылда — Бразилияла, 1730 йылда — Ямайкала (атаҡлы Blue Mountain сортының башланғысы), 1748 йылда — Кубала, 1760 — Гватемалала, 1779 — Коста-Рикала ҡәһүә плантациялары барлыҡҡа килә.

Ҡәһүә етештереү төрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡәһүә (Coffea) ырыуына ҡараған 90 төр үҫемлек иҫәпләнә.

Күпләп етештереү өсөн ҡәһүә ағастарының һәм шулай уҡ уның орлоҡтарынан алынған ашлыҡтарҙың ике төп төрөн ҡулланалар: Coffea arabica L. — арабика һәм Coffea canephora, йәки робуста, уны ҡайһы ваҡыт конголез ҡәһүәһе тип атайҙар. Был ике төр, төрлө баһаламалар буйынса, бөтә етештерелгән ҡәһүәнең 98 % ҡа тиклем өлөшөн тәшкил итә. Әлеге күләм, нисбәте буйынса, 70 % — арабика, 30 % — робустаға тура килә. Ҡалған ҡәһүә төрҙәренә донъялағы етештереү күләменең бары тик 2 % ғына тура килә.

Ҡәһүәнең киң таралған арабика сорты диңгеҙ кимәленән 900 ҙән алып 2000 метр бейеклектә үҫә. Ашлыҡ, ҡағиҙә булараҡ, оҙонса, тышы шыма, уртаһында «S» хәрефенә оҡшаған һыҙығы була. Шул һыҙыҡта, ғәҙәттә, еңелсә ҡурғандан һуң янып өлгөрмәгән ҡәһүә емешенең киҫәксәләре тороп ҡала.

Робуста төрө тиҙ үҫеүсе һәм, арабикаға ҡарағанда, ҡоротҡостарға бирешмәүсән була. Диңгеҙ кимәленән 0 дән 600 метр бейеклегендә, айырыуса Африка, Һиндостан һәм Индонезияның тропик райондарында үҫә. Был ашлыҡ йоморо, аҡһыл-көрәндән көлһыу-йәшел төҫкә тиклем була.

Робуста, ҡағиҙә булараҡ, хуш еҫе буйынса бик затлы ҡәһүә һаналмай. Шул уҡ ваҡытта унда кофеин күберәк, шулай уҡ ул йыш ҡына экспрессо-ҡатнашмаларҙа ҡулланыла, сөнки унан сифатлыраҡ ҡәһүә күпереге эшләнә һәм был ҡәһүә хаҡын бер аҙ арзанайта.

Башҡа сорттар, мәҫәлән, либерика һәм эксцельса, күпләп етештереү әһәмиәтен алмағандар. Азияла (Индонезия, Филиппиндар, коньяҡ Һиндостан) тештерелгән «Копи Лювак» йәки «Капе Аламид» сорты иң ҡиммәтле ҡәһүә һанала (бер сынаяғы 50-75 доллар тирәһе). Сөнки дөрөҫ әҙерләү өсөн аш эшкәртеү сылбырын үтергә тейеш ул: мәҫәлән, мусанга, йәки азия пальма циветтаһы (Paradoxurus hermaphroditus) — виверры ғаиләһенә ҡараған ҙур булмаған йәнлектәрҙең ашҡаҙан-эсәктәре аша үтергә тейештәр. Шунһыҙ был ҡәһүәнең тәме һәм хуш еҫе маҡтанырлыҡ булмай.

Күптән түгел Копи Лювак, «Monkey Coffee» (Манки Кофе) күпкә арзаныраҡ (10 тапҡырға) ҡәһүә барлыҡҡа килгән. Ул Формоз тауҙарының тайвань плантациялырында үҫеп, сей ашлыҡтарҙы эшкәртеүҙең шундай уҡ ҡатмарлы сылбырынан ғибарәт.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Виктор Погадаев. «Тебя сбирала девушка нагая по зарослям благоуханной Явы». — «Восточная коллекция». Специальный выпуск «Чашка кофе», 2015, p. 34-40. ISSN: 1681-7559

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Абатуров П. В., Цыпленков Н. П., Митюрин Ф. С. Сладкие блюда и напитки — М.: «Экономика», 1972.
  • Завистовска З. Домашние напитки — Пер. с польского. — М.: «Пищевая промышленность», 1969.
  • Ворд М. 100 рецептов приготовления кофе — Пер. с англ. — М.: «Крон-пресс», 1995.
  • Книга о вкусной и здоровой пище — М.: «Пищевая промышленность», 1963.
  • Плужников И. И. Чашка кофе — М.: «Пищевая промышленность», 1967.
  • Malecka Anna, How Turks and Persians drank Coffee, Turkish Historical Review 6/ii, 2015
  • Богданов А. К. Кофе в русской традиции // О Крокодилах в России. Очерки из истории заимствований и экзотизмов. — М.: НЛО, 2006. — С. 56—67.
  • Кортес Р. Тайная история кофе, коки и колы — М.: Синдбад, 2014. — Б. 56.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]