Велосипед

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Велосипедтар. Брокгауз һәм Ефрондың Энциклопедик һүҙлегенән һүрәт

Велосипе́д (иҫке франц. vélocipède, лат. vēlōx «тиҙ» и pēs «аяҡ») — тәгәрмәсле транспорт сараһы, кешенең мускул көсө менән аяҡ педалдәре аша йә бик һирәк ҡул ҡуҙғатҡыстары аша хәрәкәткә килеүсе; аяҡтар ярҙамында хәрәкәткә килтерелә торған ике йәки өс тәгәрмәсле машина[1]. Ике тәгәрмәсле велосипедтар киң таралған, әммә өс тәгәрмәсле велосипедтар ҙа була.

Рәсәйҙең юл ҡағиҙәләрендә велосипед «инвалид коляскаларынан башҡа транспорт сараһы, ике һәм унан күберәк тәгәрмәсле, унда ултырған кешенең мускул көсө менән хәрәкәткә килеүсе» атала.[2]

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Велосипед эволюцияһы

1817 йылда Карлсруэла немец профессоры барон Карл фон Дрез эшләгән, ә 1818 йылда беренсе ике тәгәрмәсле самокатҡа патент алған һәм «йүгереү өсөн машина» (Laufmaschine) тип атаған. Дрездың самокаты ике тәгәрмәсле, рулле булған, педалһеҙ велосипедҡа оҡшаған, рамы ағастан булған.

XIX быуаттың 70-се йылдарынан «пенни-фартинг» схемаһы киң ҡулланыла башлай. Исеме тәгәрмәстәрҙең ҙурлығын күрһәтә, пенни тәңкәһе фартингтан күпкә ҙурыраҡ тигәнде аңлатҡан.

Хәҙергегә оҡшаған беренсе велосипедты Rover — «Скиталец» тип йөрөткәндәр. Уны 1884 йылда инглиз уйлап табыусыһы Джон Кемп Старли уйлап тапҡан һәм 1885 йылда сығара башлаған. «Пенни-фартинг» велосипедтарынан Ровер велосипедтары айырмалы рәүештә артҡы тәгәрмәскә цеп тапшырғысы булған, ике тәгәрмәсе лә бер ҙурлыҡта булған һәм йөрөтөүсе ике тәгәрмәс араһында ултырған. Тәүге йыйып алынғыс велосипед 1878 йылда эшләнә, беренсе алюмин — 1890 йылда, ә лигерад ҡайһы берҙә рикамбент тип йөрөткәндәр, ятҡан килеш йөрөүсе велосипедтар 1895 йылда эшләнә башлай, ә 1914 йылда «Пежо» фирмаһы уларҙы күпләп етештерә башлай.

Велосипедтар XIX быуаттың икенсе яртыһында үҫешен дауам итә. 1974 йылда күпләп титандан велосипедтар етештереү башлана, ә 1975 йылда — углепластиктан велосипедтар етештереү башлана . 1983 йылда велокомпьютер уйлап табыла. 1990 йылдың башында индекслы тиҙлек күсереү системаһы киң тарала.

Социаль урыны (әһәмиәте)[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1897 йылдағы реклама. Салбарҙағы велосипедистка һүрәте.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Русско-башкирский словарь технических терминов (А.Н.Кусеев, 2003)
  2. Правила дорожного движения РФ. Общие положения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011.