Железноводск

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Ҡала
Железноводск
Zheleznovodsk.jpg
Флаг Герб[d]
Флаг Герб
Ил

Рәсәй

Федерация субъекты

Ставропольский край

Городской округ

город-курорт Железноводск

Координаталар

44°08′00″ с. ш. 43°02′00″ в. д.HGЯO

Глава города

Евгений Иванович Моисеев[1]

Нигеҙләнгән

1810 год

Ҡала с

[[1917 года]]

Майҙаны

93,13[2] км²

Бейеклеге

599 м

Халҡы

24 950[3] кеше (2015)

Тығыҙлығы

267,91 кеше/км²

Агломерация

Кавказско-Минераловодская

Этнохороним

железноводчáнин, железноводчáнка, железноводчáне

Сәғәт бүлкәте

UTC+4

Телефон коды

+7 87932

Почта индексы

357400

Һанлы танытмалар
Автомобиль коды

-

Код ОКАТО

07 412

Код ОКТМО

07 712 000 001

Рәсми сайт

adm-zheleznovodsk.ru

День города

третья суббота сентября

Железноводск (Рәсәй)
Железноводск
Железноводск

ЖелезноводскРәсәй Федерацияһы Ставрополь крайы буйһондороуындағы ҡала (1917 йылдан). Федераль әһәмиәткә эйә ҡала-курорт. Железноводск ҡала-курорт ҡала округының административ үҙәге.

Кавказ Минераль Һыуҙары экология-курорт төбәге составына инә.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Железноводск тарихы XIX быуаттан башлана. Билдәле немец сығышлы урыҫ табибы, йәмәғәтсе һәм гуманист Ф. П. Гааз ҡабарҙы кенәзе Измаил-Бей Атажуков ярҙамы менән 1810 йылда Тимер тауы (рус. Железная гора) итәгендә 2 минераль һыу сығанағы таба. Был көн Железноводск курортының тыуған көнө тип һанала. 2 йылдан инде ябай көнкүреш шарттары ла булмауына ҡарамаҫтан, тау битләүенә ауырыуҙар ағыла башлай. Хатта 1820 йылда ла, генерал Раевский ғаиләһе менән бергә А. С. Пушкин килеп киткән саҡта, бында ҡыуыштар һәм сатырҙар ғына тора, ә һыу инеү өсөн ситән менән кәртәләнгән соҡорға төшөргә тура килә.

Железноводск тирәһе. Ф. Дюбуа де Монпере һүрәте, 1832—1833 йылдар

Бер нисә йылдан һуң генерал А. П. Ермолов башланғысы буйынса яңы курортты төҙөкләндереү менән шөғөлләнәсәк төҙөлөш комиссияһы ойошторола. Железноводскиҙа тәүге һыу ҡойоноу урындары барлыҡҡа килә, сығанаҡтар араһында юлдар Курорт паркы аллеяларына әйләнә.

1840-сы йылдарҙа хәрби министр ҡушыуы буйынса Кисловодск слободаһынан 40 «отставкалағы түбәнге чин ҡатламы ғаиләләләре Һыуға килеүселәрҙе һаҡлау һәм уларға торор урын биреү маҡсатында» шунда күсерелә. Күскенселәр һуңынан казак хәрби станицаһына нигеҙ һала, Кавказ һуғышынан һуң Железноводск биҫтәһе булып китә.

1856 йылда Кавминводыны тәбиғи һынаусы һәм журналист Ф. А. Баталин тикшереп, тасуирлап яҙып сыға. Железноводскиҙа ул 25 минераль һыу сығанағы, шул иҫәптән һуңынан үҙенең исеме биреләсәк сығанаҡты тапҡан һәм һүрәтләгән.

1880-се йылдарҙа курортта дауаланырға килеүселәр өсөн 20-нән ашыу йорт тәҡдим ителә.

Быуаттар сигендә Железноводскиға тиклем тимер юл полотноһы һуҙылған, урамдарҙа электр лампалары ҡабынған, улар өсөн энергияны Рәсәйҙә беренсе «Белый Уголь» гидроэлектростанцияһы биргән. Паркта бер нисә заманса матур бина — Островский ванналары, Бохара әмире һарайы (архитектор В. Н. Семёнов), тимер юл вокзалы барлыҡҡа килә. Дауалауҙың яңы ысулдары индерелә.

XX быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

XХ быуат башында Железноводск планы. Г. Г. Москвичтың «Иллюстрированный практический путеводитель по Кавказу» белешмәһенән

XX быуат Железноводскиҙа иркен һәм уңайлы ҡунаҡханалар төҙөлә башлай. Уларҙың иң ҙурына 1902 йылдың майында 1-се һәм 2-се сығанаҡтар эргәһендә нигеҙ һалына. Бер йылдан ул 120 кешене ҡабул итә ала инде. Тағы ла арзанлы өс йәйге ҡунаҡхана төҙөгәндәр. Дауаланырға килгәндәрҙе яйлы торлаҡ менән тәьмин итеүгә икенсе аҙым — дачалар, йорттар төҙөү була. 1902 йылда Тимер тауының көнбайыш битләүендә биналар төҙөлә башлай.

Артабан һалынған һыу үткәргес, канализация, электр һәм телефон селтәре Железноводскиға Европа курорттары рәүеше алырға ярҙам итә.

Быуат башында быраулау станоктарын ҡулланыу һөҙөмтәһендә курорттың гидроминераль базаһы ла һиҙелерлек байый. Доктор В. В. Владимирский Тимер тауының төньяҡ битләүендә яңы сығанаҡ таба. Тау инженеры Н. Н. Славяновтың хеҙмәте менән бер нисә минераль һыу сығанағы йыһазландырыла, ә ул быраулаған 16-сы скважина ҡеүәтле һыу ағымын бирә һәм тиҙ арала «Славяновская» тигән исем ала.

1911 йылда бында балалар өсөн беренсе «Тау һауаһы» шифаханаһы асылған, унда ул ваҡыттағы бөтә фән ҡағиҙәләре буйынса физик дауалау алымдары институты йыһазландырылған.

Беренсе бөтә донъя һуғышы ҡайһы бер дачаларҙа госпиталдәр асыу ихтыяжы тыуҙыра. Граждандар һуғышы йылдарында улар яраланған балаларҙы ғына түгел, аҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙән балаларҙы дауалау өсөн дә файҙаланыла.

Железноводск 1917 йылда ҡала статусы ала.

1921 йылда беренсе шифаханалар асыла башлай. 1925 йылда инде улар — бишәү, 1927-тә ун өс була.

1934 йылда курорт ял итеүселәрҙе йыл әйләнәһенә ҡабул итеүгә күсә.

Бөйөк Ватан һуғышының тәүге аҙналарында өс мең кешелек 7 эвакогоспиталь ойошторола. Бер йыл эсендә улар 30 мең яраланған һалдат һәм офицерҙы аяҡҡа баҫтыра.

1942 йылдың 9 авгусында ингән немецтар ҡалаға ҙур зыян килтерә, курорт эшмәкәрлеген тулыһынса туҡтата. Биш айҙа тиҫтәләрсә кеше атыла. Курорт хужалығы ныҡ зыян күрә — медицина ҡорамалдары юҡ ителә, күп шифаханалар дошман сигенгәндәге янғында ныҡ зыян күрә йә шартлатыла.

1943 йылдың 11 ғинуарында Железноводск немец-фашист илбаҫарҙарынан азат ителә[4].

1950 йылдарҙа Железноводск күренешен үҙгәртә башлай. Көнсығыш сигендә торлаҡ төҙөү йылдам алып барыла, яңы мәктәп сафҡа инә. Үҙәк майҙанға һәм ҡайһы бер урамдарға асфальт һалына.

1964 йылдың 5 июнендә РСФСР Министрҙар Советы Пятигорскиҙа, Кисловодскиҙа, Железноводскиҙа, Ессентукиҙа, Минераль Һыуҙарҙа һәм уға яҡын урынлашҡан Ставрополь крайының тораҡ пункттарында граждандарҙы пропискаға индереүҙе сикләү тураһында ҡарар сығара[5].

Артабанғы ун йыллыҡтар Железноводск курортының һәм ҡала инфраструктураһының әүҙем үҫешеүе осорҙары була. Железноводск ҡаҙанған уңыштар СССР ВДНХ-һында күрһәтелә.

1975 йылда ял итеүселәрҙең һаны 100 мең кешенән уҙып китә.

XXI быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

2002 йылдың 24 майында Железноводск ҡала Советы ҡарары менән ҡала-курорт гербы раҫлана (проект авторы А. Плужник[6])[7].

2010 йылдың 29 ноябрендәге Железноводск ҡала думаһы ҡарары менән тағы ла бер рәсми символ — гимн булдырыла (В. Сидоренко һүҙ., Н. Попов музыкаһы)[8].

2020 йылда ҡалала «Аҡыллы ҡала» системаһы әүҙем индерелә, шул иҫәптән ул үҙ эсенә видеокүҙәтеү системаһын да ала. Коронавирус инфекцияһы таралыу осоронда кеше битлек кейәме-юҡмы икәнен билдәләп булған яңы программа блогы өҫтәлә[9]

Физик-географик тасуирлама[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала Ставрополь ҡалҡыулығының көньяҡ өлөшөндә, Оло Кавказ тауҙары алдында, Тимер тауының көньяҡ-көнбайыш һәм өлөшләтә көнсығыш битләүҙәрендә, Джеймук һәм Кучук йылғалары үҙәнендә, Бештау тимер юл станцияһынан 6 саҡрым алыҫлыҡта, Пятигорскиҙан — 12 саҡрым, Ставрополдән 191 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән 470—650 бейеклектә, 93 квадрат километр майҙан биләй.

Железноводск — Кавказ Минераль Һыуҙарында иң йылдам үҫешкән курорт. 2003 йылда уға бәлкәй ҡалалар араһында «Рәсәйҙең иң яҡшы ҡалаһы» исеме бирелә.

Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бында тау-урман климаты, урта Альп климатынан оҡшаш. Һауа кислород һәм урман фитонцидтары менән байытылған. Ҡояшлы көндәр күп, ҡыш һалҡын түгел.

Железноводск Кавказ Минераль Һыуҙарының иң таҙа ҡалаһы булып иҫәпләнә. Бында һауа, һыу һәм тупраҡ бик таҙа.

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Железноводск. Ҡала паркы һәм Тимер тауы күренеше
Халыҡ иҫәбе
1897[10]1926[10]1931[11]1939[10]1959[12]1970[13]1979[14]
30022 0002591740011 92718 79523 537
1989[15]1992[10]1996[10]1998[10]2000[10]2001[10]2002[16]
28 46029 40029 90030 30030 30030 10025 135
2003[10]2005[10]2006[10]2007[10]2008[10]2009[17]2010[18]
25 10024 70024 40024 10023 80023 76324 433
2011[19]2012[20]2013[21]2014[22]2015[3]
24 43824 36124 46624 43824 950

2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡала халыҡ иҫәбе буйынса Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһынан 577-се урында булған

Гендер составы

2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса ҡалала 10 843 ир-ат (44,38 %) һәм 590 13 (55,62 %) ҡатын-ҡыҙ йәшәгән[23].

Милли составы

2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса ҡалала йәшәгән халыҡтың милләттәре (1%-тан кәм булғандар «Башҡалар» төшөрмәһендә)[23]:

Милләте Һаны Проценттан
Рус 417 21 87,66
Әрмәндәр Биш йөҙҙән туҡһан 2,44
Украиндар Бер йөҙ ҡырҡ 1,40
Гректар Һигеҙ йөҙ туҡһан 1,22
Башҡа[24] 1782 7,29
Йәмғеһе 24 433 100,00

Дауалау базаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тамбукан күле

Уникаль дауалау факторҙары, тәбиғи урман паркының тыныс матурлығы, ғәҙәттән тыш саф һауа курортты айырыуса баһалы итә. Железноводскиҙа аш һеңдереү, бөйөр, бәүел юлдары (туберкулез булмаған) ауырыуҙарын, матдәләр алмашыныу сирҙәрен дауалайҙар.

Хәҙер Железноводскиҙа йылына 80 меңдән ашыу кеше ҡабул иткән 20-нән ашыу заманса шифахана эшләй.

1866 йылдан дауалау өсөн Тамбукан һәм Лысогорск күлдәренең сульфидлы шифалы ләме файҙаланыла. Ләмдә тимер, йод, цинк, баҡыр, көмөш бар.

Минераль һыу сығанаҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Минераль һыу сығанаҡтары — шифахананың төп дауалау ысулы. Улар 20-нән ашыу. Һыу эсеү өсөн генә түгел, ванна, ингаляциялар һәм башҡа һыу процедуралары өсөн дә файҙалана. Башлыса сығанаҡтар углекислота миҡдары һәм температураһы менән генә айырыла. Был айырмалыҡтар эсәр һыу менән дауалау тәғәйенләгәндә мөһим роль уйнай.

Юғары температура кальцийлы һыуҙарға хас түгел; Железноводск — ҡағиҙәнән тайпыла. Ул Рәсәйҙә һәм Европала юғары температуралы кальцийлы һыу булған берҙән-бер урын[25].

Әлеге ваҡытта эсәр һыу менән дауалау дүрт бювет: Лермонтов, Славяновский, Көнбайыш һәм Смирновский бюветтары менән тәьмин ителә. Көн һайын улар 7:00 — 9:00, 11:30 — 14:30 һәм 16:30-ҙан 19:00 сәғәткә тиклем эшләй.

Славяновский сығанағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Славяновский сығанағының һыу температураһы 55°-ҡа етә. Был курортта иң ҡайнар сығанаҡтарҙың береһе.

Әлеге ваҡытта һыу ике скважинанан килә: № 116, № 69.

Һыуҙың химик составы
Бештауҙан курорт күренеше
Анион г/л Катион г/л
  • Сульфаттар: 0,891
  • Хлор: 0,320
  • Гидрокарбонаты: 0,370
  • Дөйөм минераллашыу — 3,647 г/л.
  • PH: 6,5

Г. Курлов формулаһы буйынса :

CO<sub id="mwAY0">Ике</sub> — 0,7

pH = 7

Fe — 0,0037

I — 0,0009

Br — 0,0007

HBOИке — 0,0065

Смирнов сығанағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1866 йылда рәйесе Рус бальнеологик йәмғиәте рәйесе доктор Смирнов А. С. тапҡан.

Һыу сығанағы температураһы 38°. Ашҡаҙан-эсәк, бауырҙың хроник ауырыуҙары, үт ҡыуығы һәм үт юлдары ауырыуҙары, бәүел юлдары ауырыуҙары, подагра, оксалатурия, фосфатурия һ.б. ауырыуҙарҙы дауалауҙа файҙаланыла. Ашағанда эсәр һыу сифатында ла файҙаланырға мөмкин.

pH = 6,5

CO2 — 0,9

Fe — 0,0036

HBO2 — 0,0052

Смирнов сығанағы янындағы фонтан
Смирнов сығанағы янындағы фонтан

Лермонтов сығанағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Лермонтов сығанағы бюветы

Атама шағир Лермонтов Михаил Юрьевичтың 150 йәше айҡанлы бирелгән. 1975 йылдан бында № 69 сығанаҡтан һыу бирелә.

Башҡа сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мария сығанағы бюветы
  • Незлобинский сығанағы (№ 8, 1970 йылдарҙа ябылған)
  • Мариинский сығанағы (№ 18, 2005 йылдағы реконструкциянан һуң асылмаған)
  • Нелюбинский сығанағы (эҫе һәм һыуыҡ) —
  • Завадовский сығанағы
  • Кегамовский сығанағы (хәҙер ташландыҡ хәлдә).
Владимирский сығанағы бюветы
  • Владимирский сығанағы
  • Барятинский сығанағы (икенсе исеме Гааз сығанағы)
  • 54 -се сығанаҡ 1952 йылдан алып 1977 йылға тиклем эшләй.
  • 69-сы скважина
  • 70-се скважина
  • Көнбайыш бюветы
  • 56-сынан 62 -сегә тиклемге скважиналар

Мәҙәни мираҫ объекттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шулай уҡ ҡарағыҙ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Минеральные воды Железноводска

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Новый глава Железноводска (2016-12-14). Тәүге сығанаҡтан архивланған 14 декабрь 2016. 2 февраль 2017 тикшерелгән.
  2. Управление Росреестра по Ставропольскому краю. Доклад о состоянии и использовании земель Ставропольского края в 2010 году.(недоступная ссылка)
  3. 3,0 3,1 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 6 август 2015. 6 август 2015 тикшерелгән.
  4. Календарь государственных праздников Российской федерации, памятных дат и знаменательных событий Ставропольского края на 2011 год. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ғинуар 2015. 17 ғинуар 2015 тикшерелгән.
  5. Система доступа к полному архиву законодательства СССР (1917-1992). Скачать:  Постановление Совмина РСФСР от 05.06.1964 N 685. www.ussrdoc.com. Тәүге сығанаҡтан архивланған 21 октябрь 2013. 18 сентябрь 2018 тикшерелгән.
  6. Михно А. Гербмейстер из Железноводска // Ставропольская правда / А. Михно. — 1995. — № 142. — С. 1.
  7. Решение Совета города Железноводска от 24 мая 2002 года № 217 «Об утверждении Положения о гербе города Железноводска»
  8. Решение Думы города-курорта Железноводска от 29 ноября 2010 года № 780 «О гимне города-курорта Железноводска Ставропольского края». Тәүге сығанаҡтан архивланған 20 октябрь 2017.
  9. В Железноводске заканчивается внедрение программы «Умный город». kavtoday.ru. Дата обращения: 21 мая 2020.
  10. 10,00 10,01 10,02 10,03 10,04 10,05 10,06 10,07 10,08 10,09 10,10 10,11 10,12 Народная энциклопедия «Мой город». Железноводск. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 октябрь 2013. 12 октябрь 2013 тикшерелгән.
  11. Административно-территориальное деление Союза ССР (на 1 января 1931 года). I. РСФСР. Тәүге сығанаҡтан архивланған 19 август 2013. 19 август 2013 тикшерелгән.
  12. Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  13. Всесоюзная перепись населения 1970 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  14. Всесоюзная перепись населения 1979 года Численность городского населения РСФСР, её территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу.  (рус.). Демоскоп Weekly. Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 апрель 2013. 25 сентябрь 2013 тикшерелгән.
  15. Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность городского населения. Тәүге сығанаҡтан архивланған 22 август 2011.
  16. Численность населения по каждому городскому и сельскому населённому пункту Ставропольского края на дату ВПН-1989 и ВПН-2002. Тәүге сығанаҡтан архивланған 12 ғинуар 2015. 12 ғинуар 2015 тикшерелгән.
  17. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 ғинуар 2014. 2 ғинуар 2014 тикшерелгән.
  18. Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года. Общая численность населения (в т.ч. мужчин, женщин) по муниципалитетам и населённым пунктам Ставропольского края. Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 апрель 2015. 5 апрель 2015 тикшерелгән.
  19. Оценка численности постоянного населения муниципальных образований Ставропольского края на 1 января 2011 г. (с учётом предварительных итогов Всероссийская перепись населения 2010 года)
  20. Оценка численности постоянного населения муниципалитетов Ставропольского края на 01.01.2012 г.
  21. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 ноябрь 2013. 16 ноябрь 2013 тикшерелгән.
  22. Оценка численности постоянного населения муниципалитетов Ставропольского края на 1 января 2014 года. Тәүге сығанаҡтан архивланған 2 апрель 2014. 2 апрель 2014 тикшерелгән.
  23. 23,0 23,1 Всероссийская перепись населения 2010 года на территории Ставропольского края. Том 3 книга 1 «Национальный состав и владение языками, гражданство». Тәүге сығанаҡтан архивланған 5 апрель 2015. 5 апрель 2015 тикшерелгән. 2015 йылдың 5 апрель көнөндә архивланған. Өҙөмтә хатаһы: <ref> тег дөрөҫ түгел: «6XYomlxa2» исеме бер нисә тапҡыр, икенсе йөкмәткегә билдәләнгән
  24. аварцы (26), азербайджанцы (136), афганцы (6), белорусы (73), болгары (10), грузины (69), дагестанцы (7), даргинцы (15), евреи (8), езиды (55), ингуши (7), кабардинцы (34), казаки (25), казахи (18), карачаевцы (43), корейцы (10), кумыки (20), лезгины (6), молдаване (8), мордва (27), немцы (31), ногайцы (58), осетины (74), поляки (7), татары (80), удмурты (7), узбеки (46), черкесы (10), чеченцы (41), чуваши (24), давшие другие ответы о национальной принадлежности (66), не указавшие национальную принадлежность (767)
  25. Минеральные воды Железноводска. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 июль 2009. 30 май 2009 тикшерелгән. 2009 йылдың 3 июль көнөндә архивланған.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]