Саки (ҡала)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Саки
укр. Саки
ҡырымтат. Saq, Сакъ
Флаг[d]Герб[d]
FLA Saky, Crimea, Ukraine.svgCOA Saky, Crimea, Ukraine.svg
Рәсем
Дәүләт Flag of Russia.svg Рәсәй
Flag of Ukraine.svg Украина
Административ үҙәге Саҡ районы[1]
Административ-территориаль берәмек Городской округ Саки[d][2] һәм Сакский горсовет[d]
Һыу ятҡылығы буйында урынлашҡан Ҡара диңгеҙ
Закондар сығарыу органы Сакский горсовет[d]
Халыҡ һаны 24 885 кеше (2017)
Диңгеҙ кимәленән бейеклек 10 ± 1 метр
Сәғәт бүлкәте UTC+02:00[d] һәм UTC+03:00[d]
Майҙан 29 км²
Почта индексы 96500-6509
Рәсми сайт saki.rk.gov.ru/rus/index…
Код КОАТУУ 0111400000
Commons-logo.svg Саки Викимилектә

Саки (укр. Саки, ҡырымтат. Saq, Сакъ) — Ҡырымдағы ҡала. Ҡырымдың Сак районының үҙәге, әммә район составына инмәй, ә Саки ҡала округын булдыра (Сак ҡала советы). Бальнео-батҡаҡ курорты. XXI быуат башында БДБ илдәренең «инвалид-коляскала йөрөүселәренең баш ҡалаһы» булараҡ әүҙем үҫешә: ҡала урамдары, магазин, хәстәханалары 80 процентҡа пандустар менән йыһазландырылған һәм мөмкинлектәре сикләнгән кешеләрҙе ҡабул итеү өсөн ҡулайлаштырылған[3], ундайҙар ҡала халҡының дүрттән бер өлөшөн тиерлек тәшкил итә. Йылы климат һәм диңгеҙ буйының ялпаҡ тигеҙлеге лә быға булышлыҡ итә

Географияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Саки Ҡырымдың көнбайыш яры буйында Ҡара диңгеҙҙән 4-5 км, Евпаториянан 22 саҡрым, Симферополдән 45 км алыҫлыҡта ята. Географияһы буйынса ярайһы уҡ үҙенсәлекле ҡала: Сак күленән төньяҡҡа табан диңгеҙ буйы тигеҙлегендә урынлашҡан. Орехово, Лесновка, Владимировка, Прибрежное, Яңы Федоровка, Михайловка, Чеботарка ҡасабалары ҡалаға терәлеп кенә ултыра. Шулай уҡ Михайлов, Тобе-Чокрак күлдәре һәм Ковш быуаһы ла ҡала һыҙатында ята. Ҡалала ағып ятҡан йылға юҡ. Ҡала территорияһына ҡараған ҡом пляждары (Ҡара диңгеҙҙең Каламит ҡултығы) 4,6 километрға һуҙыла[4].

Климаты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Саки бик күптәнге бальнеологик курорт булараҡ киң билдәле. Ҡала тәбиғәт һәм климат шарттары буйынса Евпаторияға яҡын. Бында диңгеҙ буйы-дала климаты, шуға ла уға ҡоро йәй һәм уртаса йылы, йомшаҡ ҡыш хас. Йыш ҡына көслө еле иҫеүсән. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы +12,2 °C[5], был Ҡырымдың көньяҡ яры буйындағы һауа шарттарына ҡарағанда бер аҙ һалҡыныраҡ. Йәйге айҙарҙа уртаса температура +22 °C, ҡышҡыһын — яҡынса +2 °C. Сакиҙа йәшәүселәр йылына ҡояш балҡышын 2 500 сәғәт татый (Ялтала — 2 223 сәғәт).

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала Ҡырым ханлығы дәүерендә Мансур тип аталған киң билдәле ҡырым ырыуы биләмәһенә ингән ҙур булмаған ауыл була. Саки атамаһы, бәлки, борон был төбәктә көн иткән сактар ҡәбиләһе атамаһынан килеп сыҡҡандыр.

1827 йылда Сакила Рәсәйҙәге тәүге батҡаҡ менән дауалау ҡулланылған шифахана асыла, ә ун йылдан һуң бында Симферополь хәрби госпиталенең бүлексәһе эшләй башлай.

Ҡырым һуғышы осоронда Сакиҙан алыҫ түгел, Сак һәм Ҡызыл яр, күлдәре араһына, коалиция ғәскәрҙәренең ғәйәт ҙур армияһы килеп урынлаша, ул бик күп айҙар буйына Севастополде ҡамауҙа тота. 1855 йылдың февраль башында, Евпаторияла дошман нығытмаларына һөжүм итеү алдынан, бында С. А. Хрулевтың ғәскәре урынлаша. Саки ауылы дошман уты аҫтында емерелә.

Ҡырым һуғышынан һуң 1860—1864 йылдарҙа Ҡырым татарҙарыэмиграцияһының икенсе тулҡынынан барышында, «Таврия губернаһының 1867 йылғы Хәтер китабына» ярашлы, ҡырым-татар халҡының күпселеге Саки ҡалаһын ташлап китә, әммә һуңыраҡ ҡайтанан татар, грек һәм рус күскенселәре килеп тула[6]. Емерелгән һәм ташланған ҡасаба әкренләп ҡайтанан төҙөлә башлай.1858 йылда Полтава губернаһы күскенселәре бында күсенеп килә, һуңынан Константинополь гректары килеп тула. Ҡала гербында бронтозавр һүрәтләнгән.

Әммә тик совет дәүерендә генә Саки ысын ҡалаға әүерелә, сөнки халыҡ һанының ҡырҡа артыуы күҙәтелә. 1952 йылда уға ҡала статусы бирелә[7].

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ һаны
1805 1926 1939 1959[8] 1971 1979[9] 1989[9]
396 2450 7786 18 122 800 25 921 25 990 31
2001[9] 2006 2009[10] 2010[10] 2011[10] 2012[11] 2013[11]
416 29 400 26 765 24 580 24 323 24 24 038 655 23
2014[12] 2015[13] 2016[14] 2017[15] 2018[16]
25 146 195 25 186 25 885 24 797 24

2016 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халҡы буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1112[17] ҡалаһы араһында [18] 375-се урында була

Милли составы

Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 2001 һәм 2014 йылдарҙа халыҡтар һаны түбәндәгесә:

милләте 2001[19],



бөтәһе,



кеше
%



барыһы ла-



көндәре
2014[20]



бөтәһе,



кеше
%



барыһы ла-



көндәре
%



күрһәтеү-



шиха
күрһәтеү 24046 95,63 % 100,00 %
рус 18573 65,12 % 17354 69,01 % 72,17 %
украиндар 6938-гә 24,33 % 4001 15,91 % 16,64 %
ҡырым татарҙары 1646 5,77 % 1324 5,27 % 5,51 %
татарҙар 118 0,41 % 460 1,83 % 1,91 %
белорустар 527 1,85 процент 358 1,42 % 1,49 процент
әрмәндәр 130 0,46-ға % 148 0,59 процент 0,62 %
йәһүдтәр 68 0,24 % 40 0,16 % 0,17 процент
поляктар 51 0,18 % 36 0,14 % 0,15 %
сиғандар 67 0,23 % 35 0,14 % 0,15 %
әзербайжандар 31 0,12 % 0,13 %
молдавандар 30 0,12 % 0,12 %
башҡа 404 1,42 % 229 0,91 % 0,95 %
күрһәтеү 1100 4,37 %
барыһы 28522 100,00 % 25146 100,00 %

1805 йыл — 396 кеше (378 ҡырым татарҙары, 16 сиған, 2 ясырь)

1926 йыл — 2450 кеше (1792 урыҫ, 327 украин, 112 ҡырым татарҙары, 52 әрмән, 48 йәһүд, 14 немец, 12 эстон)

2006 йыл — 26 400 кеше (66 % урыҫтар, 25 % украиндар, 6,5 проценты — ҡырым татарҙары, 2 % белорустар, шулай уҡ әрмән, грек, йәһүд, поляк, ҡырымчаҡтар, ҡараимдар)

Курорт тармағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Батҡаҡ менән дауалаусы шифахананың рекламаһы,
1896 йыл.

Үтә ныҡ минералләнгән ләмле яр буйы батҡағы һәм рапа (тоҙға бай булған күл һыуы) Сакины бар тарафҡа таныта. Ҡалала туғыҙ шифахана, шул иҫәптән Николай Бурденко исемендәге арҡа ауырыуҙарын дауалау өсөн махсус санаторий[21], курорт поликлиникаһы, батҡаҡ шифаханаһы һәм минераль һыу биреү өсөн махсус бювет ҡуйылған һыу менән дауалау шифаханаһы уңышлы эшләй.

Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡалала Ҡырымда калий перманганатын, бромлы метил, персоль һәм аш тоҙон сығарыуға махсуслашҡан иң эре химик заводтарҙың береһе урынлашҡан. Ҡалдыҡтарҙы утилләштереү буйынса проблемалар тыуыуға бәйле, завод 2002 йылда эшләүҙән туҡтай.

Минераль сығанаҡтар базаһында минераль һыу етештереү буйынса завод эшләй. Заводта 1990 йылда 40,9 миллион, 1994 йылда — 16,7 миллион шешә һыу шешәләргә тултырылған. Ҡырымда һәм унан ситтә танылыу алған «Ҡырым» минераль һыуы ла Саки ҡалаһында сығарыла.

Ә Евпатория ҡалаһы һөт заводының һөт цехы һәм икмәк комбинаты — эшкәртеү сәнәғәте предприятиелары.

Ҡалала йод-бром сәнәғәте һәм марганец берләшмәләре технологияларын эшкәртеү буйынса ғилми, конструкторлыҡ һәм эксперименталь-сәнәғәт базаһы булған Ғәмәли химия ғилми тикшеренеү институтына нигеҙ һалынған һәм ул үҫешә.

Төҙөлөш материалдары заводында төҙөлөш өсөн тимер-бетон изделиелар сығарыла. Тәбиғи таш — ҡабырсыҡтарҙан торған эзбизташты һәм төҙөлөш ҡомон сығарыу ҙа юлға һалынған.

Транспорты[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡала аша үткән транспорт магистралдәре: республика әһәмиәтендәге автомобиль юлы һәм электрлаштырылған тимер юлы (Остряково-Евпатория тимер юлы). Ҡалала автовокзал һәм тимер юл станцияһы бар. Сакиҙан 36 км алыҫлыҡта аэропорт, 20 километрҙа (Евпатория) йөктәр һәм пассажирҙар өсөн диңгеҙ порты ята. Ҡала юлдарының оҙонлоғо — 62 км.

Сакила 6 автобус маршруты бар.

Евпаториянан Сакиға ҡала яны поезы йәки рейс автобусы менән барырға мөмкин. Ҡалалар араһы ни бары 20 км. Автомобиль юлы яр буйындағы пляждар янынан үтә. Симферополдән Сакиға яҡынса бер сәғәт эсендә барып етеп була.

Иҫтәлекле урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡаланың иҫтәлекле урыны — һикһән төргә яҡын ағас һәм ҡыуаҡлыҡтары булған Саки курорт паркы. Леся Украинка, Н. С. Гоголь һәм С. О. Макаровтарға ҡуйылған һәйкәлдәр уларҙың Сакила дауаланыуҙары тураһында хәтерләтә. Евпаториянан 5 км алыҫлыҡта моряк-десантсылар — Евпатория диңгеҙ десанты геройҙарына ҡуйылған һәйкәл урынлашҡан. Диңгеҙ урамы башында грек-скифтарҙың Ҡара-Түбә ҡаласығы ята.

Туғанлашҡан ҡалалар[22][үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. ОКТМО. 179/2016. Крымский ФО
  2. ОКТМО
  3. Как город Саки превращается в столицу инвалидов | Примечания. Новости Севастополя и Крыма
  4. Яндекс. Карты — выбирайте, где поесть, куда сходить, чем заняться
  5. О Саках
  6. Памятная книжка Таврической губернии за 1867год, стр.427
  7. Под редакцией П. Т. Тронько. Історія міст і сіл Української РСР. Том 26, Кримська область. — Киев: Главная редакция УСЭ., 1974. — Б. 585. — 833 б.
  8. Всесоюзная перепись населения 1959 г. Численность городского населения союзных республик (кроме РСФСР), их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу
  9. 9,0 9,1 9,2 Кількість та територіальне розміщення населення України. Дані Всеукраїнського перепису населення 2001 року про адміністративно-територіальний поділ України, чисельність, розміщення та склад населення України за статтю, групування населених пунктів, адміністративних районів, сільських рад за чисельністю населення станом на 5 грудня 2001 року.. Дата обращения 17 ноября 2014. Архивировано 17 ноября 2014 года.
  10. 10,0 10,1 10,2 Статистичний збірник «Чисельність наявного населення України на 1 січня 2011 року» . — Киів, ДКС, 2011. — 112с.. Дата обращения 1 сентября 2014. Архивировано 1 сентября 2014 года.
  11. 11,0 11,1 Статистичний збірник «Чисельність наявного населення України на 1 січня 2014 року». Дата обращения 1 сентября 2014. Архивировано 1 сентября 2014 года.
  12. Перепись населения 2014 года. Численность населения Крымского федерального округа, городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений. Дата обращения 6 сентября 2015. Архивировано 6 сентября 2015 года.
  13. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Дата обращения 6 августа 2015. Архивировано 6 августа 2015 года.
  14. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
  15. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (31 июля 2017). Дата обращения 31 июля 2017. Архивировано 31 июля 2017 года.
  16. Оценка численности постоянного населения по городским округам и муниципальным районам Республики Крым по состоянию на 01.01.2018 года. Дата обращения 24 марта 2018.
  17. с учётом городов Крыма
  18. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года. Таблица «31. Численность населения городов и пгт по федеральным округам и субъектам Российской Федерации на 1 января 2016 года». RAR-архив (1,0 Mб)
  19. Всеукраинская перепись населения 2001 года. Итоги переписи населения 2001 года по Автономной Республике Крым (Крымстат). (рус.)
  20. 4.1. Национальный состав населения // Итоги переписи населения в Крымском федеральном округе 2014 года на сайте Крымстата
  21. Официальный сайт Сакского городского совета | Город-курорт. Тәүге сығанаҡтан архивланған 25 апрель 2013. 25 апрель 2013 тикшерелгән.
  22. Города-побратимы. Сакский городской совет. Тәүге сығанаҡтан архивланған 16 июль 2014. 16 июль 2014 тикшерелгән.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]