Тарту

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Ҡала
Тарту
Tartu
Town Hall23 2008.JPG
Флаг Герб
Флаг Герб
Ил

Эстония

Өйәҙ

Тартумаа

Координаталар

58°22′00″ с. ш. 26°43′00″ в. д.HGЯO

Мэр

Урмас Клаас

Нигеҙләнгән

1030

Элекке исеме

Дерпт, Юрьев

Майҙаны

38,8 км²

Халҡы

95 074[1] кеше (2012)

Милли состав

эстондар (79 %), урыҫтар (15,5 %)

Сәғәт бүлкәте

UTC+2, йәйге UTC+3

Телефон коды

+372 7

Автомобиль коды

T

Рәсми сайт

tartu.ee/?lang_id=5

Награды

Халыҡтар Дуҫлығы ордены

Та́рту (эст. Tartu; 1030—1224, 18931918 йылдарҙа Ю́рьев; 1224—1893 йылдарҙа Дорпат, Дёрпт (нем. Dorpat, Dörpt) — Эмайыги (Омовжа; нем. Embach — Эмбах) йылғаһында урынлашҡан ҡала, Таллиндан һуң халыҡ һаны буйынса Эстонияла икенсе ҡала, өйәҙ үҙәге.

Дөйөм һүрәтләмә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тарту Эстонияның баш ҡалаһы Таллиндан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 185 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тарту Эмайыги йылғаһының ике ярында, уның Чуд-Псков күлдәр системаһына ҡушылған еренән 37 километрҙа; йылға буйлап 9 км ята.

Климат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Та́рту климаты уртаса диңгеҙҙән уртаса континенталь климатҡа тиклем үҙгәреүсән. Уртаса йыл температураһы — 4,9 °C 1961—1990 йй. һәм 6,5 °C 2000—2010 йй. Уртаса яуым-төшөм кимәле — 637 мм.

Тарих[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тарту — Балтик диңгеҙе буйындағы илдәрҙең иң боронғо ҡалаһы. Боронғо эсттарҙың был урындағы даими ерлеге V быуатҡа, ҡаласыҡ VI—VIII быуаттарға ҡараған. Ҡаласыҡ Тарбату (tarvas — эст. 'зубр') тип аталған. Ошонан һуң Тарту эстон атамаһы, шулай уҡ Dörpt, Dorpat йәки Дерпт барлыҡҡа килгән[2][3].

Урта быуаттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1030 йылда Тарбату ҡаласығын Киев кенәзе Ярослав Мудрый отряды баҫып ала. Ярослав ҡаласыҡты үҙенең христиан исеме менән Юрьев тип атаған[4]. Ошо ваҡытта Тарту тәү тапҡыр яҙма сығанаҡтарҙа осрай, шуға ҡалаға нигеҙ һалыу йылы тип 1030 йылды һанайҙар. 1061 йылда ҡала урындағы ҡәбиләләр менән кире ҡайтарыла[5]. 1133 йылда Новгород кенәзе Всеволод Мстиславич яулап ала. 1215 йылда Юрьев ҡалаһын ҡылыслы немец рыцарҙары баҫа, әммә 1223 йылда эсттар баш күтәреү менән ҡала азат ителә. Ниәттәрен ҡалдырмай, немецтар баш күтәреүселәрҙе һәм Вячко кенәзен язаға тарттыралар.

Ҡалаға немецса Дорпат тип исем ҡушалар, епископ Герман I ҡаланы үҙ биләмәләре — Дорпат епископлығы үҙәге итә. Ошо сифатта ҡала ике йөҙ йыл дауамында була[6].

XVII быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1600—1603, 1625—1656 һәм 1661—1704 йылдарҙа Дорпат Швецияға ҡарай, 1603—1625 йылдарҙа — Речь Посполитая, 1656—1661 йылдарҙа — Рәсәй биләмәһенә инә.

Тарту университеты. Төп бина (2006)

1632 йылда «Густавиан Академиаһы» (хәҙер — Тарту университеты) асылған, Швед короллегендә Уппсала университенынан һуң икенсе булған.

XVIII—XX быуат башы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1704 йылдың йәйендә Төньяҡ һуғышы барышында Дорпат (Дерпт) Пётр I батша ғәскәрҙәре баҫып ала[7].

1783 йылдан — Лифлянд губернияһы өйәҙ ҡалаһы һәм Дерпт өйәҙенең административ үҙәге[7].

1802 йылда Дерпт (Тарту) университеты яңынан асылған, ҡала Эстонияның мәҙәни һәм фәнни үҙәге булып китә. Бында эстон әҙәбиәте, ваҡытлы матбуғат, профессиональ театрға (1870) нигеҙ һалына, тәү тапҡыр Йыр һәм бейеү байрамы үткәрелә[6][8](1869), уны күренекле эстон эшмәкәре, журналист, шағир Йохан Вольдемар Яннсен ойоштора.

1893 йылда, «немецлыҡты» алыу ваҡытында (Александр III заманы[7]), ҡалаға Юрьев исеме ҡайтарыла, 1919 йылға тиклем һаҡлана.

XX быуат[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Февраль революцияһынан һуң, 1917 йылдың 30 мартында Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәте «Эстлянд губернаһының ваҡытлыса административ төҙөлөшө хакимлығы һәм урындағы үҙидаралыҡ тураһында» положение ҡабул итә. Уның нигеҙендә Лифлянд губернаһы биләмәләре яңынан ҡарала, Юрьев өйәҙе Лифляндияның башҡа төньяҡ өйәҙҙәре һәм эстон халҡы менән Эстлянд губернаһына күсте.

1940 йылда Эстонияға совет ғәскәрҙәре инеп, ЭССР ойошторолдо, шул уҡ йылдың 6 авгусында СССР-на ҡушылды. 1940 йылдан Тарту дәүләт университеты совет юғары уҡыу йорто булды, унда эстон һәм урыҫ телдәрендә белем бирелде.

1941 йылдың 26 июлендә ҡалаға немец ғәскәрҙәре инде.

1944 йылдың 25 авгусында Тарту ҡалаһына совет ғәскәрҙәре инә. Һуғыш ваҡытында ҡалаға бик ныҡ зыян килтерелә — Таш күпер (Kivisild), «Ванемуйне» театр йорто, Эстон Халыҡ Музейы, Изге Иоанн һәм Изге Мария сиркәүе юҡ ителде.

Халҡы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1825 1833 1840 1847 1856 1863 1867 1881 1897 1922 1934
8450[9] 10 020[10] 12 203[11] 12 185[12] 12 914[13] 14 386 21 014[14] 29 974[15] 42 308[16] 50 342[15] 58 876[17]
1939 1940 1941 1959 1970 1979 1989 2000 2010 2011 2012
60 281[18] 55 529[18] 47 829[18] 74 263[19] 90 459[20] 104 518[21] 113 977[22] 98 695[22] 103 284 98 561[23] 95 074[24]

Этник составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Милләте 1867[25] 1881[15] 1897[26] 1922[15] 1934[17]
һаны % һаны % һаны % һаны % һаны %
Барлығы 21 014 100 29 974 100 42 308 100 50 342 100 58 876 100
эстон 9720 46,3 16 526 55,4 29 039 68,6 42 459 84,5 51 559 87,6
немецтар 8907 42,4 10 486 35,2 7020 16,6 3210 6,4 2706 4,6
урыҫтар 1866 8,9 1818 6,1 3689 8,7 2570 5,1 2640 4,5
башҡа 521 2,5 1144 3,8 2560 6,1 2103 4,2 1971 3,3
Этносы 1979[27] 1989[28] 2000 2010
һаны % һаны % һаны % һаны %
Барлығы 104 381 100 113 420 100 101 169 100 103 284 100
эстон 77 597 74,3 82 031 72,3 80 397 79,5 83 185 80,5
урыҫтар 21 530 20,6 24 604 21,7 16 245 16,1 15 966 15,5
украиндар 1685 1,6 6785 6,0 1239 1,2 1205 1,2
финдар 1271 1,2 1073 1,1 1072 1,0
белорустар 749 0,7 490 0,5 484 0,5
башҡа 1549 1,5 1725 1,7 1372 1,3

Телде белеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2000 йыл[28]

Тел Белеүселәр һаны
туған икенсе тел барлығы %
эстон теле 79894 14210 94104 93,0
урыҫ теле 18854 54006 72860 72,0
фин теле 549 8271 8820 8,7
урыҫ теле - 36974 36974 36,5
немец теле - 20323 20323 20,1
француз теле - 1870 1870 1,8

Ҡала райондары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Аннелинн
  • Варику
  • Веэрику
  • Ваксали
  • Ихасте
  • Карлова
  • Кесклинн
  • Маарьямыйза
  • Раади-Круусамяэ
  • Ропка сәнәғәт районы
  • Ропка
  • Рянилинн
  • Супилинн
  • Таммелинн
  • Тяхтвере
  • Юлейыэ
  • Яамамыйза (рәсми булмаған исеме — Хийналинн (Ҡытай ҡалаһы) һәм Шанхай)

Иҡтисады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хәҙерге заманда ағас эшкәртеү һәм мебель сәнәғәте, машина төҙөлөшө һәм металл эшкәртеү, прибор төҙөү сәнәғәте, шулай уҡ еңел (тегеү, аяҡ кейеме) һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте (A. le Coq һыра заводы) ҙур урын алған. Туристик секторы һәм медицина туризмы үҫешә.

Иҫтәлекле урындар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Архитектура һәйкәлдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Боронғо ҡалала тарихи-архитектура һәйкәлдәренең төп өлөшө урынлашҡан: ратуша (1789) һәм иртә классицизм стилендә ратуша майҙаны, торлаҡ йорттар, Яан сиркәүе (XIV быуат), университеттың баш корпусы (1804—1809).

Ҡаланың билдәле кешеләре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Аавик Юхан (1884—1982) — эстон композиторы, дирижёр, музыкаль педагог. Симфоник һәм хор дирижёры булған (1911—1925 йылдар).
  • Эрнст фон Бергманн (1836—1907) — хирург, асептикаға нигеҙ һалыусы.
  • Бломериус Рихард Рихардович (1907—1991) — тирә-яҡты өйрәнеүсе.
  • Бодуэн де Куртене Иван Александрович (1845—1929) — поляк һәм урыҫ тел белгесе.
  • Фаддей Булгарин (1789—1859) — яҙыусы, журналист, тәнҡитсе, нәшерсе.
  • Карл Эрнст фон Бэр (1792—1876) — эмбриология һәм анатомияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
  • Вересаев Викентий Викентьевич (ысын фамилияһы — Смидо́вич), (1867—1945) — урыҫ һәм совет яҙыусыһы.
  • Борис Вильде (1908—1942) — француз этнографы.
  • Вольперт Лариса Ильинична (род. 1926) — эстон шахматсыһы, гроссмейстер (1978); әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы.
  • Гаккеншмидт Георг (1878—1968) — атлет, көрәшсе, яҙыусы һәм философ.
  • Дудаев Джохар Муса улы (1944—1996) — авиация генерал-майоры. Чечен сәйәси эшмәкәре, 1990-сы йылдар азатлыҡ хәрәкәте юлбашсыһы, Чечен Республикаһы Ичкерияның беренсе президенты.
  • Жилин Виктор Павлович (1946, Тарту — 1986) — яҙыусы-фантаст.
  • Якоб фон Икскюль (1864—1944) — биолог, зоопсихолог һәм философ.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Eesti statistika 2012 Статистика Эстонии 2012 (эст.)
  2. Alan Henry Batten. Resolute and undertaking characters: the lives of Wilhelm and Otto Struve — Springer, 1988. — Б. 13. — 288 б. — ISBN 9027726523.
  3. Статья «Дерпт» // Славянская энциклопедия. / Богуславский В. — Москва: ОЛМА-ПРЕСС, 2004. — Т. 1. — 816 б. — ISBN 5-224-02249-5.
  4. Статья «Юрьев» // Славянская энциклопедия. / Богуславский В. — Москва: ОЛМА-ПРЕСС, 2004. — Т. 1. — 816 б. — ISBN 5-224-02249-5.
  5. Toivo Miljan. Historical Dictionary of Estonia — Scarecrow Press, 2004. — P. xxv. — 624 p. — ISBN 9780810865716.
  6. 6,0 6,1 Toivo Miljan. Historical Dictionary of Estonia — Scarecrow Press, 2004. — P. 448. — 624 p. — ISBN 9780810865716.
  7. 7,0 7,1 7,2 Прибалтийский край // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (урыҫ.)
  8. Эстонский энциклопедический словарь. Таллинн, 2008.
  9. Статистическое изображение городов и посадов Российской империи по 1825 год. Сост. из офиц. сведений по руководством директора Департамента полиции исполнительной Штера. Спб., 1829.
  10. Обозрение состояния городов российской империи в 1833 году / Изд. при министерстве внутренних дел. — Спб., 1834.
  11. Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи. Сост. в Стат. отд. Совета МВД. — Спб., 1840.
  12. Статистические таблицы о состоянии городов Российской империи [по 1 мая 1847 года]. Сост. в Стат. отд. Совета МВД. Спб., 1852.
  13. Статистические таблицы Российской империи, составленные и изданные по распоряжению министра внутренних дел Стат. отделом Центрального статистического комитета. [Вып. 1]. За 1856-й год. Спб., 1858.
  14. Resultate der am 3.
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 1922 a. üldrahvalugemise andmed.
  16. Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 года.
  17. 17,0 17,1 Rahvastiku koostis ja korteriolud: II rahvaloenduse tulemusi.
  18. 18,0 18,1 18,2 Strukturbereicht über das Ostland.
  19. Перепись населения СССР 1959 года
  20. Перепись населения СССР 1970 года
  21. Перепись населения СССР 1979 года
  22. 22,0 22,1 2000. aasta rahvaloenduse tulemused I Faktiline ja alaline rahvastik, rahvastiku paiknemine, soo- ja vanuskoosseis
  23. Тарту в цифрах 2011  (урыҫ.). Официальный сайт Тарту. Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 февраль 2012. 17 декабрь 2011 тикшерелгән.
  24. Eesti statistika 2012
  25. Resultate der am 3.
  26. Первая Всеобщая перепись населения Российской империи 1897 г. Под ред. Н. А. Тройницкого. 21: Лифляндская губерния. — Спб., 1905, с. 78—79.
  27. Население районов, городов и посёлков городского типа Эстонской ССР: По данным Всесоюзной переписи населения на 17 января 1979 года. — Таллин, 1980, с. 131—135.
  28. 28,0 28,1 2000. aasta rahvaloenduse tulemused.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]