Был мәҡәлә яҡшы мәҡәләләр исемлегенә инә

Чуд-Псков күле

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү

Чуд-Псков күле
(Псков-Чуд күле)
эст. Peipsi-Pihkva järv
58°40′36″ с. ш. 27°29′30″ в. д.HGЯO
Йыһандан күренеш. Төньяҡ өлөшө — Чуд күле, көньяғы — Псков күле.
Йыһандан күренеш. Төньяҡ өлөшө — Чуд күле, көньяғы — Псков күле.
Илдәр Рәсәй Рәсәй
Эстония Эстония
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 30 м
Киңлеге 50 км
Майҙаны 3555 км²
Күләме 25 км³
Яр һыҙығы оҙонлоғо 520 км
Иң ҙур тәрәнлек 15 м
Уртаса тәрәнлек 7,1 м
Һыу йыйыу майҙаны 47,8 тыс. км²
Ҡойоусы йылғалар Великая, Эмайыги
Ағып сығыусы йылға Нарва
Россия Псковская область позиция картаһы әлегә юҡ.
Чуд-Псков күле (Эстония)
Blue pog.svg
Чуд-Псков күле
(Псков-Чуд күле)
Commons-logo.svg Чуд-Псков күле
(Псков-Чуд күле)
Викиһаҡлағыста

Чуд-Псков күле[1] йәғни Псков-Чуд күле[2] (эст. Peipsi-Pihkva järv, шулай уҡ Гдов күле, Псков диңгеҙе, Пейпси (эст. Peipsi), Пейпус, Пейпус-күл(нем. Peipussee)) — Эстония һәм Рәсәй Федерацияһының Псков һәм Ленинград өлкәһе араһындағы сиктә урынлашҡан эре күл комплексы. Атлантик океандың Балтик диңгеҙе бассейнына ҡарай.

Күл комплексы өс өлөштән тора:

  • төньяҡ — Чуд күле (урыҫ. Чудское озеро, эст. Peipsi järv) — майҙаны 2611 км² (73 %);
  • көньяҡ — Псков күле (урыҫ. Псковское озеро, эст. Pihkva järv) — майҙаны 708 км² (20 %);
  • урта — Йылы күл (урыҫ. Тёплое озеро, эст. Lämmijärv) — майҙаны 236 км² (7 %).

Чуд-Псков күленең майҙаны — 3555 км², күләме 25 км³ тәшкил итә. Уртаса тәрәнлеге — 7,1 м, иң ҙур тәрәнлеге — 15 м[1][3]. Күлгә яҡынса 30 йылға ҡоя, ә унан тик бер генә йылға — Нарва (Нарова) сыға.

Күлдең Эстония яр буйҙарында — Калласте һәм Муствеэ ҡалалары; Рәсәй территорияһында Чуд күленең көнсығыш ярынан 2 км алыҫлыҡта — Гдов ҡалаһы, Псков күленән 10 км алыҫлыҡта Великая йылғаһы буйында — Псков ҡалаһы урынлашҡан. Чуд-Псков күленең Рәсәй яр буйҙарының күп өлөшө һәм күлдәге бер нисә утрауҙар рәсми рәүештә сик буйы зонаһына индерелгән, шунлыҡтан был зонаға барыу сикләнгән[4]. Псков күленең бер өлөшөндә ЛипноЛитовж тораҡ пункттары араһындағы шартлы һыҙығынан көньяҡ-көнсығыштараҡ сик уйы режимы билдәләнмәгән[5]. Эстония яғында сик буйы зонаһы юҡ, шунлыҡтан күл буйына бөтә урынданда бер ниндәй ҡамасауһыҙ барырға мөмкинлек бар.

Этимология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Боронғо Рустә «Чудь» этнонимы менән боронғо эстарҙы (сету халҡы менән бергә) атағандар, һәм уны шулай уҡ төрлө фин-уғыр халыҡтарының дөйөм атамаһы булараҡ ҡулланғандар. Был атама славян сығышлы: эстар үҙҙәрен бер ваҡытта ла чудь тип атмаған[6].

исп. Peipsi järv эстон атамаһының барлыҡҡа килеүе буйынса төрлө фараздар бар. М. Фасмер уны исп. *peib(o)se(n) jarv («алағанат турғайҙары күле») һүҙенән сығарған, әммә башҡа ғалимдар был гидронимды субстратлы тип иҫәпләй. А. Г. Манаков протобалт формаһын тергеҙә — *Paya-apus, уның фекере буйынса ул «эсәр һыу сығанағы» тип аңлатыла[7].

Физика-географик характеристика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Күлдең формалашыу тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Күл — ул боҙлоҡ дәүере ҙур һыу ятҡылығының реликты[8]. Палеозой осоронда, 300—400 миллион йыл элек, хәҙерге Фин ҡултығы бассейнының бөтә территорияһы диңгеҙ менән ҡапланған була. Шул ваҡыттағы ҡомташ, ҡом, балсыҡ, эзбизташ ултыраҡ тоҡомдары гранит, гнейс һәм диабаздан торған кристаллик фундаментты (Балтика ҡалҡанын) ҡеүәтле ҡатлам (200 метрҙан ашыу) менән ҡаплай. Боҙлоҡ япмаһы (һуңғы Валдай боҙланыуы 12 мең йыл элек булған) эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә хәҙерге рельеф барлыҡҡа килгән. Боҙлоҡ сигенгәндән һуң Литорин диңгеҙе барлыҡҡа килгән, уның кимәле хәҙергенән 7—9 м юғарыраҡ булған. Боҙлоҡ һыу ятҡыларының кимәле әкренләп түбәнәйгән, ә уларҙың майҙандары аҙайған[9].

Күл ярҙары, төбөнөң рельефы һәм гидрография[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Европаның иң ҙур күлдәре[10]
Күл Майҙан
поверхности
воды, км²
Күләм,
км³
Урынлашыуы
(дәүләт)
Ладога 17700 908 Рәсәй Рәсәй
Онега 9720 285 Рәсәй Рәсәй
Венерн 5550 180 Швеция Швеция
Чуд-Псков 3550 25,2 Рәсәй Рәсәй
Эстония Эстония
Веттерн 1900 72 Швеция Швеция
Сайма 1800 36 Финляндия Финляндия
Аҡ 1290 5,2 Рәсәй Рәсәй
Выгозеро 1140 7,1 Рәсәй Рәсәй
Меларен 1140 10,0 Швеция Швеция
Пяйянне 1065 ... Финляндия Финляндия
Ильмень 1200 12,0 Рәсәй Рәсәй
Инари 1000 28,0 Финляндия Финляндия

Чуд-Псков күленең ярҙары һалмаҡ һыҙатлы һәм тик өс ҙур ҡултыҡ — Раскопель, Лахта һәм Желча ҡултыҡтарын барлыҡҡа килтерә. Башлыса торф ятҡылығынан торған күлдең түбән яр буйҙары бөтә яҡтан тиерлек киң уйһыу һәм һаҙлыҡлы территориялар менән уратылған. Был ерҙәр яҙғы һыу ташҡындары осоронда һыу аҫтында ҡала, уларҙың иң көслөләре ваҡытында һыу баҫыу майҙаны 1000 км² барып етә[11]. Красная Горка ауылы эргәһендә Псков күленең көнбайыш яры бейек һәм текә. Чуд күленең көнбайыш яры уйһыулы, урыны менән һаҙланған, ә көнсығыш яры — күпкә ҡалҡыулыраҡ. Ҡарағайлыҡ менән ҡапланған ҡомташлы дюналар һәм убалар осрай. Ҡомташлы ярҙар буйлап 200—300 метрға һай урын һыҙаты һуҙыла[12].

Күл төбөнөң рельефы бер төрлө. Яҫы, әкренләп яр буйына ҡарай күтәрелгән күл төбө башлыса көл төҫлө, урыны менән ҡомташлы ләм ҡатламы менән ҡапланған[13]. Иң тәрән урыны Йылы күлдә ярҙан 300 м алыҫлыҡта Мехикоорма сөңгөлөндә урынлашҡан һәм ул 15,3 м тәшкил итә[14].

Чуд-Псков күле яҡшы ағар күлдәр иҫәбенә инә. Уға ҡойған йыллыҡ һыу ағылыуы күл массаһының яҡынса яртыһына тигеҙ[11].

Чуд-Псков күленең һыу балансы[11].
Һыу балансы Күләм
Һыу килеүе Күл өҫтөндәге яуым-төшөм 560 мм (1,9 км³)
Ер өҫтө һәм ер аҫты һыуҙарының килеүе 3150 мм (11,2 км³)
Һыу сығымы Күл аҡмаһы 3390 мм (12 км³)
Һыу өҫтөнөң парланыуы 320 мм (1,1 км³)

Күлдәге һыу сөсө һәм аҙ минераллашҡан. Һыуҙың үтә күреүсәнлеге бәләкәй (яҡынса 2,5 м) булып тора, был йылғалар менән ҙур миҡдарҙа килтерелгән өйөмдәргә һәм шулай уҡ планктондың үрсеүенә бәйле[11]. Күлдәге ағымдар көсһөҙ, башлыса ел арҡаһында барлыҡҡа килә. Ағымдарҙың тиҙлеге ғәҙәттә бик ҙур түгел (уртаса 5—9 см/сек). Һиллек еткәндә улар бөтә. Тик яҙын ғына, ташҡындар ваҡытында, көньяҡтан төньяҡҡа йүнәлеүсе даими өҫкө ағым була[13].

Бәләкәй тәрәнлеге арҡаһында күл бөтә тәрәнлеккә тиҙ генә йылый йәки һыуый. Күлдә иң йылы һыу июлдә күҙәтелә: 25—26 °C, ә асыҡ өлөшөндә — 22 °C[14]. Күл ноябрь аҙағы — декабрь башында туңа. Псков һәм Йылы күлдәргә ҡарағанда, Чуд күле боҙҙан һуңыраҡ әрселә. Боҙ китеүе апрель аҙағы — май башына тура килә[11].

Peipsi vesi.jpg
Peipsi.jpg
Ranna-Peipussee.JPG
LakePeipus02.JPG

Бассейн һәм утрауҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Нарва йылғаһы һәм Чуд-Псков күле бассейндары картаһы

Күлгә яҡынса 30 йылға ҡоя: Желча, Задубка, Черма, Гдовка, Куна, Тороховка, Ремда, Ровья, Чёрная, Липенка, Старцева, Боровка, Абижа, Великая, Обдёх, Пиуза, Выханду, Эмайыги, Кодза, Каргая, Омеду, Тагайыги, Алайыги. Бер йылға сыға — Нарва. Күл системаһы Атлантик океандың Балтик диңгеҙе бассейнына ҡарай.

Күлдә 29 утрау бар, уларҙың дөйөм майҙаны — 25,8 км². Бынан башҡа, Великая йылғаһының дельтаһында тағы яҡынса 40 утрау урынлашҡан[14]. Утрауҙар уйһыулы, һаҙлыҡлы, күл өҫтөнән уртаса тик 1—2 м күтәрелеп торалар, максималь бейеклеге — яҡынса 4,5 м, ташҡындарҙан зыян күрәләр. Чуд күленең көньяҡ өлөшөндәге Пийрисар утрауы (майҙаны 7,39 км²), Псков күлендәге Колпина (майҙаны 11 км²) һәм Каменка (майҙаны яҡынса 6 км²) утрауҙары күлдең иҙ ҙур утрауҙары булып тора. Башҡа утрауҙар араһынан шулай уҡ Псков күленең үҙәгендә тиерлек урынлашҡан Талабск утрауҙары төркөмө (Талабск, Верхний һәм Талабенец) һәм Ҡарға утрауы (урыҫ. Вороний остров) билдәле[11].

Флора һәм фауна[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Чуд-Псков күлендә яр буйы-һыу флораһының 54 вәкиле күрһәтелгән. Яр буйы үҫемлектәре араһынан ҡамыш һәм күл ҡамышы өҫтөнлөк итә. Елдән ышыҡ булған ләмле һай урындарҙа һәм йылға тамаҡтары участкаларында башҡа төрҙәге ваҡ үҫемлектәр осрай: ситняк одночешуйчатый, аир үләне, сәскәле ҡамыш, һыу шауғамышы, тар япраҡлы екән, киң япраҡлы талүлән, ләмле ҡырыҡбыуын һәм һоло ағайрығы. Һыуҙа йөҙөүсе үҫемлектәр һирәк осрай, улар араһынан осрау йышлығы буйынса өсәүҙе билдәләп үтергә була: уҡъяпраҡ, ер-һыу ҡарабойҙайы һәм һары томбойоҡ[15].

Псков күленең яр буйы һыҙатында «Псков-Чуд күл буйы уйһыулығы» (урыҫ. «Псковско-Чудская приозёрная низменность») һыулы-һаҙлыҡлы орнитология заказнигы урынлашҡан. Был заказник Балтика регионындағы күп кенә һирәк осрай торған үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың резерваты, аҡҡош, ҡаҙ һәм өйрәктәрҙең миграция ваҡытындағы Аҡ диңгеҙ-Балтика осоу юлының мөһим ял итеү һәм туҡланыу урыны[13][16]. Күлдә алабуға, һыла, ҡорман, сабаҡ, алабалыҡ, күл сабағы һәм башҡа балыҡ төрҙәре тереклек итә[1].

Fragmites communis.jpg
Peipsi jarv2.jpg
Peipsi jarv3.jpg
Kallaste-Peipussee.JPG

Экологик хәле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дөйөм әйткәндә, Чуд-Псков күле бассейны йылғаларының экологик хәле ҡәнәғәтләндерерлек (I һәм II һыу сифаты кластары), Выханду һәм Пиуза йылғаларында фосфорҙың юғары күләме (III һыу сифаты класы) теркәлгән. 2001—2007 йылдар менән сағыштырғанда йылғаларҙың дөйөм хәле яҡшырған. Һуңғы йылдарҙа Чуд күленә ҡойған йылғаларға йөкләнеш бер ни тиклем кәмене. Чуд-Псков күленең төп проблемаһы булып эвтрофикация ҡала. Чуд күленең төньяҡ өлөшө сағыштырмаса тотороҡло, әммә был һыу ятҡылығында ла цианобактерияларҙың сағыштырма ауырлығы күтәрелеүе теркәлгән[17].

Хужалыҡ әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Күлдең Эстония яр буйҙарында — Калласте һәм Муствеэ ҡалалары; Рәсәй территорияһында Чуд күленең көнсығыш ярынан 2 км алыҫлыҡта — Гдов ҡалаһы, Псков күленән 10 км алыҫлыҡта Великая йылғаһы буйында — Псков ҡалаһы урынлашҡан[12].

Күлдә балыҡ тотоу тармағы үҫешкән. Промысла әһәмиәтле балыҡ төрҙәре: алабуға, күл сабағы, шамбы, ҡорман, суртан, алабалыҡ һәм псковский снеток[16]. Күл буйлап суднолар йөрөй. 1990-сы йылдар башына тиклем Тарту — Псков (Тарту ҡалаһы — Эмайыги йылғаһы — Чуд күле — Йылы күл — Псков күле — Великая йылғаһы — Псков күле) пассажир маршруты булған[18]. Толба ауылы һәм Талабск архипелагының Белов һәм Залита утрауҙары араһында пассажир рейстары була. Йәйен яҡшы һауа торошо булғанда «Буревестник» судноһы Псков ҡалаһынан сығып Псков күле буйлап 3 сәғәтлек прогулка яһай[19].

Күлдең матур яр буйҙары рекреацион маҡсаттарында файҙаланыла. Рәсәйҙең Псков өлкәһендә «Тридевятое царство», «Чудское подворье», «Калацкое» һәм «Теремок» ял базалары, «Лукоморье» ҡала ситендәге ял үҙәге[20]; Эстонияла «Уускюла» базаһы, «Суви» ял үҙәге[21], «Каукси» туристик базаһы[22] бар.

Туристик ресурстары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Псков[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Псков күленә ҡойған Великая йылғаһы буйында Псков ҡалаһы урынлашҡан. Рәсәйҙең иң боронғо ҡалаларының береһе. Псков тәүге тапҡыр 903 йылда иҫкә алына («Повесть временных лет», Лаврентий ҡулъяҙмаһы). 2009 йылда Псков ҡалаһына «Хәрби дан ҡалаһы» (урыҫ. «Город воинской славы») исеме бирелә[23]

Ҡалала Псков берләшкән дәүләт тарихи-архитектура һәм һынлы сәнғәт музей-ҡурсаулығы һәм Мирож монастыренең Спас-Преображенск соборы (1156) урынлашҡан. Һуңғыһында XIV—XVII быуат псков мәктәбенең билдәле фрескалары һаҡланған.

Башҡа һәйкәлдәре араһында Троицк соборы (1682—1699 йй.) менән бергә Псков кремле (XIV—XVII бб.), Иоанно-Предтеча монастыре (1243 йылға тиклем), Снетогорск монастыре (XIII быуат), Горкалағы Василий сиркәүе (1413), Примостьелағы Козьма һәм Дамиан сиркәүе (1462), Взвоздағы Георгий сиркәүе (1494), таш Поганкиндар палатаһы (XVII быуат башы) һ.б.[24].

Гдов[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гдов тәүге тапҡыр 1323 йылда иҫкә алына. Ҡалала Гдов кремле урынлашҡан (ҡәлғәнең өс стеналары һәм мерелгән бшнялар һәм ҡапҡалар урынында ер убалары һаҡланып ҡалған)[25].

Сетумаа[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сетумаа (выру Setomaa, эст. Setumaa) — сету халҡы йәшәгән тарихи өлкә, туранан-тура тәржемә иткәндә — «сету ере». Административ рәүешә ике өлөшкә бүленгән: бер өлөшө Эстонияла (Пылвамаа һәм Вырумаа өйәҙҙәрендә), икенсеһе Рәсәй Федерацияһы Псков өлкәһенең Печорск районында урынлашҡан.

Калласте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Эстонияның Калласте ҡалаһына XVIII быуатта нигеҙ һалынған[26][27]. Бында девон осоро ҡомташының иң ҙур асылған урыны урынлашҡан. Уның үлсәмдәре: оҙонлоғо — 930 м, максималь бейеклеге — 8 м. Шулай уҡ мәмерйәләр һәм тупраҡ һынған урындары бар. Тәбиғәт һаҡлауында булған бейек текә ярҙа Эстониялағы иң ҙур ҡарлуғастар колонияһы оялай[28].

Муствеэ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Эстонияның хәҙерге Муствеэ ҡалаһының урынында булған Чуд күле яр буйындағы тораҡ тураһында тәүге тапҡыр 1493 йылда иҫкә алына. XVIII быуатта ауылда башлыса, Рәсәйҙән диндәре өсөн эҙәрлекләүҙән ҡасҡан, урыҫ старовер-федосеевсылары йәшәгән. Ҡалала дүрт ғибәҙәтхана бар: Святитель Николай ғибәҙәтханаһы, Троицк Диндәш сиркәүе, Старообряд ғибәҙәтханаһы һәм Лютеран сиркәүе. Шулай уҡ ҡалала баптист ғибәҙәт ҡылыу йорто бар. Муствеэ урыҫ гимназияһында Старообрядсылар музейы бар[29]. Ҡаланың иҫтәлекле урындарына эстон мифогологик батыры Калевипоэгтың һалҡын таштарының береһе һәм ҡайғырыусы ҡыҙ баланың статуяһы (1973, Эльмар Ребане) ҡарай[30].

Citadel of Pskov.jpg
Kallaste2.jpg
Kallaste-Church.JPG
Facial Chronicle - b.06, p.085 - Battle of the Ice.jpg
Велияңкая яр буйындағы Псков кремле Калласте ҡалаһы янында күл буйында
Девон ҡомташының асылыуына
Калласте ҡалаһындағы Старообряд сиркәүе Боҙҙағы алыш. Ҡулъяҙма миниатюраһы

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 1,2 [ Чудско-Псковское озеро] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә
  2. Рыбный промысел / Водные биоресурсы // Государственный комитет Псковской области по природопользованию и охране окружающей среды
    Рыбы и озёра Псковской области
    Достопримечательности Псковской области
    Лесненко В. К. Псковские озёра — Л., Лениздат, 1988
    — Лесненко В. К., Абросов В. Н. Озера Псковской области. — Псков, 1973
    В. К. Лесненко Природные ресурсы Псковской области, их рациональное использование — Псков, ПГПИ, 2002
    Лебедева О. А. Экосистема дельты реки Великой и её влияние на Псковско-чудское озеро // Природа и экология. — Псковский региональный журнал (ПРЖ), № 1 Псков, ПГПУ, 2002—172 с.
    К. В. Воробьев Генезис озерных котловин Псковской области
  3. Озера России площадью более 350 км²
  4. Приказ ФСБ РФ от 2 июня 2006 г. N 242 «О пределах пограничной зоны на территории Псковской области» (с изменениями от 21 апреля 2007 г.)
  5. Приказ ФСБ РФ от 10 июля 2007 г. N 355 «Об определении участков (районов) внутренних вод Российской Федерации, в пределах которых устанавливается пограничный режим» (с изменениями от 11 сентября 2007 г.)
  6. Поспелов Е. М. Географические названия мира: Топонимический словарь. 2-е изд., стереотип. М.: Русские словари, Астрель, АСТ, 2001.
  7. Манаков А. Г. Псковско-новгородская топонимия в свете теории формантов // Псковский регионологический журнал. — 2006. — № 3. — С. 115—135.
  8. Географический энциклопедический словарь: Географические названия — М.: Советская энциклопедия. 1983, С. 488.
  9. Даринский А. В. Ленинградская область — Л.: Лениздат, 1975. — Б. 14—26.
  10. Атлас океанов. Термины, понятия, справочные таблицы.— М.: ГУНК МО СССР, 1980. С.140—147
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 Соколов А. А. Гидрография СССР. Л.: Гидрометеоиздат, 1952
  12. 12,0 12,1 Энциклопедия туриста. Псковско-Чудское озеро
  13. 13,0 13,1 13,2 Исследование ситуации по портам на реке Нарва
  14. 14,0 14,1 14,2 Озера и реки юга Эстонии, острова
  15. Рыбы и озёра Псковской области. Озёра
  16. 16,0 16,1 Туристический портал svali.ru
  17. Протокол одиннадцатого заседания Совместной Российско-Эстонской комиссии по охране и рациональному использованию трансграничных вод
  18. ТрэвелТурс. Псковско-Чудская система озёр
  19. Транспорт Псковской области
  20. Базы отдыха Псковской области. Чудское и Псковское озеро
  21. Все больше иностранцев отдыхает на Чудском озере
  22. Энциклопедия туриста
  23. Президент подписал указы о присвоении городам Архангельску, Козельску и Пскову почётного звания «Город воинской славы»
  24. Древний город Псков
  25. Мой Гдов
  26. Калласте. Немного истории
  27. Старообрядческая община Калласте
  28. Русскоязычный сайт о городе Калласте
  29. Муствеэский музей староверов
  30. Сын Калева

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Палакс В. Г. По Псковско-Чудскому водоёму: Справочник-путеводитель для туриста — Л.: Лениздат, 1974. — 104 б. — 42 000 экз.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]