Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө
Нигеҙләү датаһы 28 февраль 1909, 1922, 1949 һәм 8 март 1917
Хөрмәтенә аталған ҡатын
Йылдың көнө 8 март
Commons-logo.svg Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө Викимилектә
Бангладеш Бангладеш Милли ҡатын-ҡыҙҙар профсоюз үҙәге ойошторған "Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө" сараһы, Дакка, 2005.

Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөҡатын-ҡыҙҙарның ирҙәр менән хоҡуҡи тигеҙлеге, кешеләр йәмғиәтендә ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын киңәйтеүгә йүнәлтелгән көрәштә Халыҡ-ара сәйәси саралар үткәреү өсөн билдәләнгән көн, һәр йылдың 8 март көнөнә тура килә.[1]
Халыҡ-ара кимәлдә иҫтәлекле көн булараҡ 1977 йылда БМО-ның Генераль Ассамблеяһы резолюция ҡабул иткәс билдәләнә башлай.

Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнөң 8 март менән бәйле тарихын 1980-се йылдарҙа тарихсы Рене Котэ (en) бәйән итә.[2] Эҙләнеүҙәре Канадала 1984 йылда La Journée internationale dês femmes ou les vrais dates des mystérieuses origines du 8 de mars jusqu'ici embrouillés, truquées, oubliées : la clef dês énigmes. La vérité historique. Montreal: Les éditions du remue ménage[3] китабында басыла.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡатын-ҡыҙҙар көнө сараһын үҙҙәренең хоҡуҡи тигеҙлеге өсөн көрәштәренә халыҡ иғтибарын йәлеп итеү өсөн бер ысул булараҡ Америка Ҡушма Штаттары АҠШның Американ ҡатын-ҡыҙҙарының тауыш биреү хоҡуғы өсөн милли ассоциацияһы (ингл. NAWSA) ҡуллана башлай.

Шундай сараларҙың беренсеһе 1908 йылдың 3 май Чикагола, һуңғараҡ - 1909 йылдың 28 февраль Нью-Йоркта; һәм 1910 йылдың 27 февраль Нью-Йоркта[4][2] үткәрелә, артабан да ул Милли ҡатын-ҡыҙҙар көнөн февралдең һуңгы йәкшәмбеһендә билдәләүҙе дауам итәләр[5].

1913 суфражисткалар рәсми процессияһы (en) иғланы, Вашингтон, 3 март 1913 йыл,
28-се Seal of the President of the United States.svg АҠШ президенты Вудро Вильсон инаугурацияһы алдынан.

АҠШ-та[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡушма Штаттарҙа шундай милли феминист (en) әүҙемлеге 1848 йылдың 19-20 июль көндәрендә Нью-Йорктың Сенека Фоллс(en) ауылында үткәрелгән ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары конвенцияһында (en) ҡабул ителгән Тойғолар декларацияһынан һуң (en) тоҡанып китә тип әйтеп була.[6][7]

Социалистарҙың Халыҡ-ара сараһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Клара Цеткин (һулда) һәм Роза Люксембург. 1910 йыл.
8/03/1914 Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө плакаты;
Тәржемәһе: “Беҙгә ҡатын-ҡыҙҙарҙың һайлай алыу һәм һайлана алыу хоҡуғы бирелеүен талап итәбеҙ. Ҡатын-ҡыҙҙар көнө, 8 март 1914.
Хеҙмәткәрҙәр, әсәләр һәм ватандаштар булараҡ үҙ бурыстарын тулыһынса үтәгән, дәүләткә һәм муниципалитеттарға һалымдарҙы түләргә тейеш булған ҡатын-ҡыҙҙар бөгөнгә ҡәҙәр юҡ-барға ышаныу һәм реакционер мәнфәғәттәр арҡаһында тигеҙ ижтимағи хоҡуҡтарға өлгәшә алмай. Был тәбиғи кеше хоҡуғы өсөн көрәш һәр ҡатын-ҡыҙҙың ҡәтғи, ҡаҡшамаҫ ниәте булырға тейеш. Был мәсьәләлә артҡа сигенеү йәки йомшарыу мөмкин түгел. 1914 йылдың 8 март көнөндә сәғәт 15-тә үткәреләсәк 9-сы асыҡ ҡатын-ҡыҙҙар ассамблеяһына килегеҙ, ҡатын-ҡыҙҙар һәм ҡыҙ балалар.” [8]

Байрамды Халыҡ-ара кимәлдә билдәләү тәҡдиме 1910 йылдың 23 август - 3 сентябрь араһында Дания Дания баш ҡалаһы Копенгагенда уҙған икенсе социалистик интернационалның конгрессы (de) дауамында 26-27 августта урын алған икенсе Халыҡ-ара социалист ҡатын-ҡыҙҙарҙың конференцияһында ҡабул ителә. Йыллыҡ сара булараҡ Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙ көнө билдәләү тәҡдимен немец социалисы Луиза Зиец (нем. Luise Zietz) яһай,уны социалист арҡалашы һәм һуңғараҡ коммунист әүҙемсеһе Клара Цеткин (en) яҡлап сыға, тик был конференцияла махсус көн билдәләнмәй.[5][9] 17 илдән йыйылған 100 ҡатын-ҡыҙ делегат был башланғысты ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тиң хоҡуҡтар яулау аҙымы булараҡ ҡулланыуга килешә.[10]

Беренсе тапкыр 1911 йылдың 19 мартында уҙған Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө сараларында Австро-Венгрия империяһында, Германияла, Дания Дания һәм Швейцария Швейцарияла бер миллиондан артыҡ кеше ҡатнаша. Австро-Венгрия империяһындә 300 демонстрация уҙа, Венала ҡатын-ҡыҙҙар демонстрацияға Париж коммунаһы (en) ҡорбандарын иҫкә алыусы плакаттар менән сыга.[5] Ҡатын-ҡыҙҙар һайлау һәм дәүләт вазифаларын башҡарыу өсөн һайланыу хоҡуҡтарын талап иттеләр, шулай уҡ эш урынындағы дискриминацияға ҡаршы протест белдерҙеләр.[1]

Рәсәй империяһындәа Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө беренсе тапҡыр 1913 йылғы февраль айының һуңгы йәкшәмбеһендә үткәрелә (ғәмәлдәге григориан миләди календарь буйынса - марттың икенсе аҙнаһы). Ҡатын-ҡыҙҙар ойошторған протестар 1914 йылға ҡәҙәр барһа ла, 8 мартка берсе дә туры килмәй.[2]

1914 йылғы Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө йәкшәмбегә тура килгән 8 март көнөндә билдәләнә.[2][3]

1917 йылғы Рәсәйҙәге Февраль революцияһы роле[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1917 йылда февралдең һуңгы йәкшәмбеһендә Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнә бағышланған Санкт-Петербург демонстрациялары илдә Февраль революцияһы башланыуға килтерә [1] Шул көндө Санкт-Петербург ҡатын-ҡыҙҙары “Икмәк һәм тыныслыҡ" шиғары менән - Беренсе бөтә дөнья һуғышын һәм Рәсәйҙә аҙыҡ-түлек дефицитын бөтөрөүҙе талап итеп урамға сыға[2]

Октябрь революцияһынан һуң Александра Коллонтай Владимир Ленинды сараны рәсми байрам булараҡ иғлан итергә күндерә, ләкин 1965 йылға ҡәҙәр ул эш көнө булып кала.

1917 йылғы революциянан һуң, Совет республикаһында рәсми сара булараҡ ҡабул ителгәс, байрам күбеһенсә коммунистик һәм социалистик илдәрҙә үткәрелеп килә. Ҡытайҙа уны 1922 йылда, испан коммунистары 1936 йылда билдәләй башлайҙар.[11]

Бөтә дөнъя сараһы булараҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө:      рәсми байрам      ҡатын-ҡыҙҙар өсөн байрам      рәсми булмаған байрам

Көнбайыш илдәрендә Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө 1977 йылда Ҡалып:UNның Генераль ассамблеяһы ағза-илдәрен 8 мартты ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары һәм дөнъяла тыныслыҡ урынлаштырыуға (en) йүнәлтелгән Халыҡ-ара иҫтәлекле көн булараҡ иғлан итергә саҡырыуынан һуң ғына киң байрам ителә башлай.[12]

БМОның ҡатын-ҡыҙҙар статусы буйынса комиссияһы (en) әҙерләгән "ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата дискриминацияны бөтөрөү тураһындағы декларацияһы"н (en) Ҡалып:UNның Генераль ассамблеяһы тарафынан 1967 йылда ҡабул ителә, 1981 йылда Халыҡ-ара хоҡуҡи тәртипте билдәләүсе "Ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата дискриминацияны бөтөрөү тураһындағы конвенцияһы"(ингл. CEDAW) көсөнә инә.

Бөгөнге көндә, Халыҡ-ара кимәлдә ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтарын үҫтереү менән 2010 йылда барлыҡҡа килгән айырым БМО-ның махсус агентлығы Small Flag of the United Nations ZP.svg ингл. UN Women шөғөлләнә.

Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө айҡанлы БМО-ның рәсми темалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йыл БМО темаһы[13]
1996 Үткәнде байрам итеү, киләсәккә пландар ҡороу
1997 ҡатын-ҡыҙҙар һәм тыныслыҡ өҫтәле
1998 ҡатын-ҡыҙҙар һәм кеше хоҡуҡтары
1999 ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата көс ҡулланыуҙан азат донъя
2000 тыныслыҡ өсөн берләшкән ҡатын-ҡыҙҙар
2001 ҡатын-ҡыҙҙар һәм тыныслыҡ: ҡатын-ҡыҙҙарҙың конфликттарҙы бөтөрөүе
2002 бөгөнге афған ҡатын-ҡыҙҙары: ысынбарлыҡ һәм мөмкинлектәр
2003 Гендер тигеҙлеге һәм мең йыллыҡ үҫеш маҡсаттары
2004 ҡатын-ҡыҙҙар һәм КИВ/БИДС
2005 2005 йылдан һуң гендер тигеҙлек мәсьәләләре; имен киләсәк төҙөү
2006 Ҡарарҙар ҡабул итеүҙә ҡатын-ҡыҙҙар урыны
2007 ҡатын-ҡыҙҙар һәм ҡыҙ балаларға ҡаршы көс ҡулланыу өсөн язаһыҙлыҡты туҡтатыу
2008 ҡатын-ҡыҙҙарға һәм ҡыҙ балаларға ресурстар һәм мөмкинлектәр биреү
2009 ҡатын-ҡыҙҙарҙың һәм ир-аттың ҡыҙ балаларға һәм ҡатын-ҡыҙҙарға ҡаршы енәйәттәрҙе туҡтатыу өсөн берләшеүҙәре
2010 уртаҡ хоҡуҡтар, уртаҡ мөмкинлектәр: барыһы өсөн прогресс
2011 Технология, фән, мәғариф системаһына һәм тренингтарға өлгәшеүҙә тигеҙлек: ҡатын-ҡыҙҙарға ҡабул ителерлек эш мөмкинлектәре асыуға юл
2012 Ауылдарҙа йәшәүсе ҡатын-ҡыҙҙарға мөмкинлектәр асыу, фәҡирлекте һәм аслыҡты бөтөрөү
2013 Бирелгән вәғәҙә - вәғәҙә булып ҡала: ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата енәйәттәрҙе туктатырға ваҡыт
2014 ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тигеҙлек - барыбыз өсөн прогресс
2015 ҡатын-ҡыҙҙар ҡулына көс бирү - кешелекне көсләндереү: Күҙ алдығыҙга килтерегеҙсе![14]
2016 2030 йылға - 50/50 Планетаһы: Гендер тигеҙлеккә баҫым[15]
2017 үҙгәрә торған эш донъяһында ҡатын-ҡыҙҙарҙың роле: 2030 йылға - 50/50 Планетаһы[16]
2018 ваҡыты — хәҙер үк: Ауыл ерҙәрендә һәм ҡалалашҡан мөхиттәрҙәге әүҙемселәр ҡатын-ҡыҙҙарҙың тормошон үҙгәртә[17]

Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. 1,0 1,1 1,2 UN WomenWatch: International Women's Day – History. UN.org. 21 февраль 2013 тикшерелгән.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Today is International Women’s Day. Take Back Halloween! (2013-03-08). 26 ғинуар 2014 тикшерелгән.
  3. 3,0 3,1 Cote, Renée (1984) La Journée internationale dês femmes ou les vrais dates des mystérieuses origines du 8 de mars jusqu'ici embrouillés, truquées, oubliées : la clef dês énigmes. La vérité historique. Montreal: Les éditions du remue ménage.
  4. United Nations page on the background of the IWD. Un.org. 8 март 2012 тикшерелгән.
  5. 5,0 5,1 5,2 Temma Kaplan, "On the Socialist Origins of International Women's Day", Feminist Studies, 11/1 (Spring, 1985)
  6. Elizabeth Cady Stanton Dies at Her Home., New York Times (October 27, 1902). 31 октябрь 2007 тикшерелгән. «Mrs. Elizabeth Cady Stanton died at 3 o'clock yesterday afternoon at her home in the Stuart Apartment House, 250 West Ninety-fourth Street. Had she lived until the 12th of next month she would have been 87.».
  7. Though it is popularly known as the first-ever women's rights convention, the Seneca Falls Convention was preceded by the Anti-Slavery Convention of American Women in 1837 held in New York City, at which women's rights issues were debated, especially African-American women's rights.
    Ҡалып:BullIntroduction // African American women and the vote, 1837–1965 — University of Massachusetts Press, 1997. — P. 2–9. — ISBN 1-55849-059-0.
    In June 1848, male-organized National Liberty Party Convention in New York discussed the rights of women, at which presidential candidate Gerrit Smith established a party plank of women's suffrage.
  8.  (инг.) Give Us Women’s Suffrage (March 1914). German History in Documents and Images. 26 ғинуар 2014 тикшерелгән.
  9. History of International Women's Day. United Nations. 26 май 2012 тикшерелгән.
  10. About International Women's Day. Internationalwomensday.com (March 8, 1918). 8 март 2013 тикшерелгән.
  11. Nelson, Jinty International Women's Day: a centenary to celebrate. History Workshop Online. 28 август 2011 тикшерелгән.
  12. WomenWatch: International Women's Day. Un.org. 8 март 2012 тикшерелгән.
  13. WomenWatch: International Women's Day. Un.org. 21 февраль 2013 тикшерелгән.
  14. International Women's Day | UN Women – Headquarters. UN Women. 11 февраль 2015 тикшерелгән.
  15. International Women's Day 2016. 18 февраль 2016 тикшерелгән.
  16. International Women’s Day 2017. UN Women. Тәүге сығанаҡтан архивланған 8 март 2017. 8 март 2017 тикшерелгән.
  17. Time is Now: Rural and urban activists transforming women’s lives