Хамматов Яңыбай Хаммат улы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Хамматов Яныбай Хаммат улы битенән йүнәлтелде)
Перейти к навигации Перейти к поиску
Яңыбай Хамматов
Яныбай хамматов.jpg
Исеме:

Хамматов Яңыбай Хаммат улы

Тыуған көнө:

16 ғинуар 1925({{padleft:1925|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:16|2|0}})

Тыуған урыны:

Башҡорт АССР-ы Тамьян-Ҡатай кантоны [1] Исмаҡай ауылы

Вафат булған көнө:

28 сентябрь 2000({{padleft:2000|4|0}}-{{padleft:9|2|0}}-{{padleft:28|2|0}}) (75 йәш)

Вафат булған урыны:

Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы

Гражданлығы:

Совет Социалистик Республикалар Союзы СССР
Рәсәй Рәсәй

Эшмәкәрлеге:

яҙыусы

Әҫәрҙәре яҙылған тел:

башҡорт, рус

Премиялары:
Салауат Юлаев исемендәге премияһы
Наградалары:
2-се дәрәжәле Ватан һуғышы ордены
РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре

Яңыбай Хаммат улы Хамматов (16 ғинуар 1925 — 28 сентябрь 2000) — партия һәм дәүләт эшмәкәре, яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 1966 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994).

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хамматов Яңыбай Хаммат улы 1925 йылдың 16 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Тамьян-Ҡатай кантоны[1] Исмаҡай ауылында тыуған. 15 йәшенән Үрге Әүжән алтын приискыһында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша (1942—1945). ШМАС (школа младших авиационных специалистов), йәғни кесе авиация белгестәре мәктәбен тамамлай.

КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы ике йыллыҡ партия мәктәбендә уҡый (1954). 1946 йылдан ВЛКСМ-ың Белорет районы комитетында инструктор, унан бүлек мөдире була. 1947 йылда 1-се секретарь итеп һайлана.

1949 йылдан ВЛКСМ-ың Башҡорт өлкә комитетында, унан һуң 1952 йылға тиклем «Башзолото» тресында сәйәси бүлек етәксеһе урынбаҫары була.

1954 йылда КПСС–тың Башҡорт өлкә комитетына инструктор итеп күсерелә.

1956 йылда Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педогогия институтын (хәҙерге Башҡорт дәүләт университеты) тамамлай.

1960 йылдан Әбйәлил район советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй.

1963 — 1969 йылдарҙа БАССР Эске эштәр министрлығында бүлек етәксеһе була.

Ижади эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

40-сы йылдарҙың икенсе яртыһында башлап әҫәрҙәре баҫыла башлай. Беренсе хикәйәләре старателдәр тураһында була.

«Бөртөкләп йыйыла алтын» (1966), «Аҡман-тоҡман» (1971) , «Йәшенле йәй» (1975), «Юрғашты» (1980), «Руда» (1982) романдарын эсенә алған пенталогияһы алтын эҙләүсе старателдар тураһында. Башҡортостанда алтын эҙләү тарихына, алтын табыу сәнәғәте формалашыу тарихына арнала.

Тәүге өс роман нигеҙендә 4-сериялы нәфис фильм төшөрөлгән (1979 йылда, режиссеры Абдразаҡов Асҡар Әмир улы, БАССР-ҙың Телевидение һәм радиотапшырыуҙар дәүләт комитеты).

Тыуған яғы менән бәйләнеше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Оло әҙиптең 70 йәшлек юбилейында райондашы шағирә Гүзәл Ситдиҡованың ҡотлау сығышы

Яныбай Хамматов ғүмеренең ахырына тиклем тыуған яғы менән бәйләнешен өҙмәй. Ҡайтып йөрөргә мөмкинлеге ҡалмағас та, райондың "Урал" гәзитен даими алдырып, яҙышып тора. Гәзит башҡортса ғына сыға башлағас, ул әҫәрҙәренән өҙөктәр ебәреп баҫтыра, шуның менән уны уҡымлы итеүгә өлөш индерә. Ҡатайҙарҙың йыйынына ла ҡайта.

Оло әҙиптең 70 йәшлек юбилейын районда ҙурлап үткәрҙеләр.

Тыуған ауылында уға арналған музей ҙа бар. Районда арҙаҡлы яҡташтарының исемен мәңгеләштереү маҡсатында күп эштәр эшләнә. Ҡаланың 22-се гимназияһына Яныбай Хамматов исеме бирелгән. Белорет районы Советы президиумы ҡарары менән проза ѳлкәһендә актив эшләүселәргә Яныбай Хамматов исемендәге премия булдырылған. “Яныбай Хамматов һабаҡтары”н үткәреү ҙә яҡшы йолаға әйләнгән. [2].

Әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Бөртөкләп йыйыла алтын (роман). Өфө: 1966, 1976. рус телендә: Золото собирается крупицами. (пер. Е. Мальцева). Москва: 1970, 1975; Уфа: 1981; Татар телендә: Казань: 1996.
  • Аҡман-тоҡман (роман). Өфө: 1971, 1975. рус телендә: Акман-токман (пер. Е. Мальцева). Москва: 1973, 1975; Уфа: 1984.
  • Йәшенле йәй (роман). Өфө: 1976. рус телендә: Грозовое лето (пер. В. Василевского). Москва: 1976, 1978; Уфа: 1986.
  • Юрғашты (роман). Өфө: 1980. рус телендә: Юргашты (пер. В. Василевского). Москва: 1980, 1984; Уфа: 1987.
  • Руда (роман). Өфө: 1982. рус телендә: Желтый камень (пер. Р. Максютова). Уфа: 1993.
  • Йондоҙҙар нисек ҡабына (роман). Өфө: 1969.
  • Төньяҡ амурҙары (роман-дилогия). Өфө: 1 китап — 1983, 2 китап — 1985. рус телендә: Северные амуры (пер. В. Василевского). Москва: 1987; Уфа: 2012.
  • Тыуған көн (роман). Өфө: 1978, 1988. рус телендә: День рождения (пер. А. Скалона). Москва: 1979, 1982, 1983, 1985; Украина: 1982; Әзербәйджан телендә: Баку: 1990.
  • Башҡорттар китте һуғышҡа (роман). Өфө: 1990.
  • Комбриг Мортазин (роман). Өфө: 1992.
  • Ҡара яу (роман). Өфө: 1995.
  • Ағиҙел Иҙелгә ҡоя (роман). Өфө: 1995. рус телендә: Агидель стремится к Волге. (пер. Г. Хамматовой). Уфа: 2007.
  • Салауат (роман). Өфө: 2000. рус телендә: Салават-батыр (пер. Г. Хамматовой). Уфа: 2004.
  • Һырдарья (роман). Өфө: 2000.
  • Башҡорт ханы (роман). Өфө («Ағиҙел»): 2003.
  • Ҡаһарманлыҡ (повесть). Өфө: 1989.
  • Иҙел башы (роман). Өфө («Ағиҙел»): 1987.
  • Хәсрәтле бала саҡ (автобиографик әҫәр — 1 китап). Өфө («Ағиҙел»): 1997. рус телендә: Пасынок (пер. Г. Хамматовой). Уфа: 2002.
  • Тормош һабаҡтары (автобиографик әҫәр — 2 китап). Өфө («Ағиҙел»): 2000. рус телендә: Карьера (пер. Г. Хамматовой). Уфа: 2006.
  • Әҙәбиәт һуҡмағында (автобиографик әҫәр — 3 китап). Өфө («Ағиҙел»): 2007.

Баҫылмаған әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ижад (автобиографик әҫәр — 4 китап)
  • Арҡайым (повесть-фараз)
  • Роман-детектив

Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙип тураһында[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Белорецкая энциклопедия, 2007. — ISBN 978-5-8258-0248-0
  • Библиографический указатель. — Уфа: Нац. Б-ка им. З. Валиди, 2006.
  • Узиков: Ул алтынын бөртөкләп йыйҙы. 16.01.2007.
  • Гүзэль Хамматова: Старатель. «Бельские просторы». 10 (2001).
  • Башҡорт әҙәбиәте тарихынан. — Өфө:Китап, 6-сы том, 1996. — С. 292—314 (баш.)

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]