Хәсән Туфан

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Хәсән Туфан
татар. Хәсән Туфан
Заты ир-ат
Гражданлығы Flag of the Soviet Union.svg СССР
Тыуған ваҡыттағы исеме рус. Хисбулла Фахриевич Гульзизин-Хазратов-Кусинов
Тыуған көнө 9 декабрь 1900({{padleft:1900|4|0}}-{{padleft:12|2|0}}-{{padleft:9|2|0}})
Тыуған урыны Рәсәй империяһы, Ҡазан губернаһы, Чистопольский уезд[d], Аксубаевская волость[d], Старая Киреметь[d]
Вафат булыу көнө 10 июнь 1981({{padleft:1981|4|0}}-{{padleft:6|2|0}}-{{padleft:10|2|0}}) (80 йәш)
Вафат булған урыны СССР, РСФСР, Татар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы[d], Ҡазан ҡалаһы
Ерләнгән урыны Татарское кладбище в Ново-Татарской слободе Казани[d]
Һөнәр төрө яҙыусы, шағир
Уҡыу йорто Ғәлиә мәҙрәсәһе
Эш урыны Өфө, Ахманай[d], Петропавловск[d], Омск ҡалаһы, Екатеринбург, Чита, Улан-Удэ ҡалаһы, Лысьвенский завод[d] һәм Покровка[d][1]

Хәсән Туфан (1900 йылдың 9 декабрендә Ҡазан губернаһының Чистай өйәҙе, Аҡсубай улусы, Иҫке Кәрмәт ауылында тыуған — СССР, РСФСР, Татар АССР-ының Ҡазан ҡалаһында 1981 йылдың 10 июнендә вафат булған) — атаҡлы татар шағиры.

Тормош юлы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Хәсән Туфан 1900 йылдың 27 ноябрендә (яңы стиль менән 9 декабрҙә) Ҡазан губернаһы Чистай өйәҙе Иҫке Кәрмәт ауылында крәҫтиән ғаиләһендә унынсы бала булып тыуа. 1905 йылғы революциянан һуң Иҫке Кәрмәттә мәктәп асыла. Хәсән, был мәктәпкә йөрөү менән бергә, күрше сыуаш ауылындағы мәктәптә бер йыл русса ла уҡый.

1914 йылдың яҙында Хәсән Тобол губернаһының Ахман ауылында яңы ер участкаһы алған ағалары янына китә һәм улар менән бергә ер аҫтында баҡыр колчеданы сығарыу эшенә тотона. Шул уҡ йылды ағалары уны Өфөләге «Ғәлиә» мәҙрәсәһенә уҡырға ебәрәләр.

Унда ике йыл уҡығандан һуң, буласаҡ шағир, уҡыуын дауам итеү өсөн аҡса табырға тип, Уралдағы Лысьва заводына эшкә инә.

1918-1923 йылдарҙа Урал һәм Себер мәктәптәрендә уҡыта, үҙаллы рәүештә белемен тәрәнәйтә.

1924 йылда Хәсән Туфан Ҡазанға килә һәм шунда төпләнеп ҡала. Башта Бишбалта биҫтәһендә балалар уҡыта, һуңынан «Совет әҙәбиәте» журналы редакцияһында, радиокомитетта эшләй.

Шағир бында Һаҙый Таҡташ, Ғәҙел Ҡотой, Муса Йәлил, Ғәлимйән Ниғмәти кеүек яҡын дуҫтар таба, үҙенең оло мәхәббәте — актриса Луиза (Ғәйникамал) Сәлиғәскәрованы осрата һәм уның менән тормош ҡороп ебәрә.

Ил күләмендә барған репрессия афаты Х. Туфанды ла ситләп үтмәй: 1940 йылда уны ғәйепһеҙгә ҡулға алалар һәм Ҡазан төрмәһенә ябалар. Уны, «халыҡ дошманы» тип ғәйепләп, атырға хөкөм итәләр, ләкин бер аҙҙан был ҡарарҙы ун йыл төрмә менән алыштыралар. Һуңыраҡ уны Себергә һөргөнгә ебәрәләр. Уға Ҡазанға ҡайтырға 1956 йылда СССР-ҙың Генераль прокуратураһы тарафынан тулыһынса аҡланғандан һуң ғына рөхсәт итәләр.

1981 йылдың 10 июнендә шағир вафат була.

Ижади эше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1924 йылда «Кызыл Татарстан» гәзитендә X. Туфандың беренсе шиғыры баҫыла. Шунан һуң ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә ул татар поэзияһына рухи байлыҡ яғынан да, форма өлкәһендә лә яңылыҡ алып килгән үҙенсәлекле шағир булып таныла.

Тотҡонлоҡ йылдарында уның поэзияһы яңы юғарылыҡҡа күтәрелә. Был йылдарҙа яҙған шиғырҙарында («Алға барышлай», «Иртәләр етһә», «Гөлдәр инде япраҡ яралар», «Үҙеңә бүләк итәһе ине», «Сәскә һибелә елдә», «Ағыла ла болот ағыла», «Һиңә», «Ромашкалар», «Тамсылар нимә ти», «Турғай нишләп өндәшмәй», «Әйткән инең», «Ҡайҙа шулай ашығаһың, йөрәк», «Һүҙ ҡушаһы килә талдарға» һ. б.) уның ижады тәрән лирик моңға һәм фәлсәфәүи көйгә байый.

Бүләктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1966 йылда Хәсән Туфанға "Һайланма әҫәрҙәр"е өсөн Ғабдулла Туҡай исемендәге Татарстан Дәүләт премияһы бирелә. Ысын мәғәнәһендә халыҡ шағиры булған оло йәнле был шәхес татар әҙәбиәтенең мәңгелек бер өлөшө булып йәшәй.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]