Үрге Сәлим

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Үрге Сәлим
Үрге Сәлим
Рәсми тел башҡорт теле һәм урыҫ теле
Дәүләт Flag of Russia.svg Рәсәй
Административ-территориаль берәмек Матрай ауыл Советы (Йылайыр районы)
Халыҡ һаны 174 кеше (2010)[1]
Сәғәт бүлкәте UTC+5:00[d]
Почта индексы 453694

Үрге Сәлим (рус. Верхнесалимово, элекке исеме Сәлим) — Башҡортостан Республикаһынң Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 174 кеше[2]. Почта индексы — 453694, ОКАТО коды — 80227825003.


Халыҡ һаны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)

Иҫәп алыу йылы һәм көнө Бөтә халыҡ Ир-егеттәр Ҡатын-ҡыҙҙар Ир-егеттәр өлөшө (%) Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө (%)
1897 йыл 9 февраль (26 ғинуар)
1920 йыл 26 август
1926 йыл 17 декабрь
1939 йыл 17 ғинуар 106 59 47 55,7 44,3
1959 йыл 15 ғинуар 182 71 111 39,0 61,0
1970 йыл 15 ғинуар 280 136 144 48,6 51,4
1979 йыл 17 ғинуар 268 139 129 51,9 48,1
1989 йыл 12 ғинуар 214 112 102 52,3 47,7
2002 йыл 9 октябрь 187 95 92 50,8 49,2
2010 йыл 14 октябрь 174 83 91 47,7 52,3

Халыҡ һаны буйынса аңлатма төрлө йылдарҙа иҫәп алыу тәртибенең айырмалығы булыу сәбәпле халыҡ һанының үҙенсәлегенә иғтибар итегеҙ.

1939 йыл — бар булған халыҡ һаны.
1989, 2002, 2010 йылдарҙа — даими йәшәгән урыны булып иҫәпләнгән халыҡ һаны

Географик урыны[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Район үҙәгенә тиклем (Йылайыр): 63 км
  • Ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Матрай): 5 км
  • Яҡындағы тимер юл станцияһы (Сибай): 110 км

Урамдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • башҡ. З. Вәлиди (урамы) — рус.  З.Валиди (улица)
  • башҡ. Йылға аръяғы (урамы) — рус.  Заречная (улица)
  • башҡ. М. Ғафури (урамы) — рус.  М.Гафури (улица)
  • башҡ. С. Юлаев (урамы) — рус.  С.Юлаева (улица)

[3]

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1950 йылдарҙың аҙағына тиклем районда Сәлим (Түб. Сәлим) һәм Үрге Сәлим исемле ике ауыл булған. Бөгөн уларҙың береһе генә бар — Үрге Сәлим.

Беренсе Сәлим ауылы (Түбәнге Сәлим) Йылайыр районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Быҙаулыҡ йылғаһы һәм уға көнсығыштан ҡойған Суртанлы-Үҙәк йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Үрге Сәлим ауылы Быҙаулыҡ йылғаһның уң ярында, Быҙаулыҡ йылғаһы ағымы буйлап беренсе ауылдан 2 км бейегерәк урынлашҡан, унда уға көнбайыштан ауылдың төп өлөшөн ярымутрауҙа ҡалдырып, Ҡамышлыүҙәк йылғаһы ҡоя.

Сәлим ауылы тураһында рәсми документ X ревизия (1859 йыл) ваҡытынан алып һаҡланған. Ошонда уҡ уның IX ревизия (1850 йыл) менән иҫәпкә алыныуы хаҡында күрһәтмә бар. Тимәк, Сәлим ауылы 1850 йылға булған. Ләкин, әйтелеүенсә, VIII ревизия (1834 йыл) һәм 1842 йылғы материалдарҙа уның тураһында мәғлүмәттәр юҡ. Сәлим, ауыл булараҡ, 1842-се һәм 1850-се йылдар араһында хасил була. Тәүҙә ул Мәҡсүт ауылының утары була. Мәҫәлән, XIX быуаттың Ырымбур өйәҙе картаһында «Быҙаулыҡ» йылғаһының һул ярында «Мәҡсүт утары» күрһәтелгән һәм был урын Сәлим ауылы тәүге урыны менән тап килә[4].

Матбуғатта[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Үрге Сәлим ауылында яңы ФАП төҙөлә[5]

Видеофильмдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Тарихи урындары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ҡасаба янында, Быҙаулыҡ йылғаһының уң ярынан көнбайышҡа табан, Ҡамышлы-Үҙәк йылғаһын киҫеп үтеп, боронғо сауҙа юлы — «Ҡанифа юлы» урынлашҡан, ул ҡасандыр Башҡортостанды Азия илдәре менән тоташтырған. «Ҡанифа юлы» Төньяҡ түңгәүерҙәрҙең Һакмар башы ауылы (Әбйәлил районы Әхмәт ауылы) ерҙәренән килеп сыға һәм Аҡтүбәгә, йәғни Аҡтүбә ҡалаһына барып етә[6].
  • Байтаҡ атамалары археологик ҡомартҡылар менән бәйле. Уларҙың иҫәбендә бейеклеге яҡынса 4 метрлыҡ «Ҡәҙир убаһы» ла бар. Легенда буйынса, бында Түңгәүер ырыуы батыры Ҡәҙир ерләнгән. Быҙаулыҡ йылғаһы буйында «Ереклек» («Ольховый») болонында «Ҡарға бутҡаһы», «Һабантуй» байрамдары уҙғарылған. Ошо урында бейеклеге яҡынса 1,5 метрлыҡ боронғо мәжүсиҙәр менгиры ла урынлашҡан. Бер легенда буйынса, бында атлы яугирҙар — башҡорт казактары ерләнгән, икенсеһе буйынса, йәнәһе лә был таш ер аҫтынан үҫкән[7].

Ер-һыу атпмалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Ете аршин» «Ат йөҙҙөргөс» «Тәрән ятыу» «Ҙур Ҡабаҡҡайын» «Бәләкәй Ҡабаҡҡайын» «Аҡбулат сыбаһы» «Ҡоҙоҡ аҫты» «Ташүҙәк» «Әҙел үҙәге» «Оҫҡон үҙәге» «Әҙел ташы» «Сусаҡтау») «Ҡаятау» «Малҡантау» «Ҡәһәрмән туғайы» «Кәрим үҙәге»[8]

Билдәле шәхестәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]