Гупта империяһы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Гупта империяһы
санскр. गुप्त
gupta
һинд गुप्त राजवंश
Flag of None.svg
 
Flag of None.svg
320 йыл — 600 йыл


Flag of None.svg
 
Flag of None.svg
 
Flag of None.svg
 
Flag of None.svg
GuptaEmpire300-550.png
V быуат аҙағына ҡарата Гупта империяһы
Баш ҡала Паталипутра
Язык(и) санскрит
Религия индуизм, буддизм
Идара итеү формаһы монархия
махараджа
 - 240—280 йылдар Шри-Гупта
 - 319—335 йылдар Чандрагупта I
 - 540—550 йылдар Вишну Гупта
Һиндостан Һиндостан тарихы
Emblem of India.svg
Боронғо Һиндостан

Тарихҡа тиклемге Һиндостан һәм Веда осоро

Дин, Варны, Махаджанапады

Маурия империяһы

Экономика, Һиндостанда буддизм,
Чанакья, Сатавахана

Алтын быуат

Ариабхата, Рамаяна, Маһабһаратам

Урта быуаттар Һиндостаны

Гурджара-Пратихара
Пала
Раштракуты

Сәнғәт, Философия, Әҙәбиәт

Һиндостанда ислам

Дели солтанлығы, Виджаянагар империяһы, Музыка, Нанак

Бөйөк Моголдар империяһы

Архитектура,
Маратха дәүләте

Хәҙерге Һиндостан

Правила компании

Заминдар, Уоррен Гастингс, 1857 йылғы ихтилал

Британ Һиндостаны
Реформалар, Бенгаль Яңырылышы,
Һиндостан милли-азатлыҡ хәрәкәте,
Махатма Ганди, Субхас Чандра Бос


Гупта империяһы (санскр. गुप्त, gupta, һинд गुप्त राजवंश) — IV—VI быуаттарҙа Һиндостанда Гупта династияһы башлығындағы дәүләт. Гупта династияһы идаралығы осоро Һиндостан тарихына алтын быуат булараҡ керә[1], был ваҡытта милли әҙәбиәттең, һынлы сәнғәттең, архитектураның һәм философияның төп ҡанундары эшләнә.

Инеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гупта династияһының сығышы бәхәстәр тыуҙыра, уларҙың тыуған ере Уттар-Прадештың көнсығышы йәки Магадха өлкәһе булыуы мөмкин. Династияның өсөнсө вәкиле Чандрагупта I «батшаларҙың батшаһы» титулын Личчхави кланы ҡыҙы һәм шул уҡ ваҡытта вариҫы менән никахлаша. Чандрагупта I биләмәләренең үҙәге булып, күрәһең, Праяга (хәҙерге Аллаһабад) булған.

Гупта дәүере мәғариф үҙәгенең — Наланданың емереклектәре

Аллаһабад ҡалаһындағы Ашока колоннаһы яҙмаһы буйынса, Гупта империяһының төп яулап алыуҙары Чандрагуптаның улы һәм вариҫы — Самудрагупта идаралығы осоронда була. Самудрагупта илдең башҡалаһын баҫып алынған Паталипутраға (Патнаға) күсерә, һәм ул яулап алған территорияларын барыһын да ҡушмай, күпселек осраҡтарҙа, бигерәктә көньяҡта, еңелгән хакимдарҙың номиналь идаралығын һаҡларға тырышҡан. Колонналағы яҙманың хәбәр итеүенсә, Самудрагуптаның хакимлығын Непалдан алып Шри-Ланкаға тиклем бөтөн ерҙәлә танығандар.

Самудрагуптаның вариҫы — Чандрагупта II — бигерәктә мәҙәниәт эштәрендә данға ҡаҙана. Уджайндағы Көнбайыш Кшатраптарҙы хәл иткес һуғышта еңә. Чандрагупта II биләмәләре хаҡында Ҡытай сәйәхәтсеһе Фасянь тауисирлама яҙып ҡалдыра.

Гупта империяһы менән идаралыҡ итеү насар үҙәкләштерелгән булған. Императорҙарҙың туғандары йәки уға яҡын булған ғәскәр башлыҡтары (кумараматьяс) провинциялар (деша, бхукти) менән етәкселек иткәндәр. Провинциялар округтарға (прадеша, висайя) бүленгәндәр, улар менән сауҙәгәрҙәр, һөнәрселәр һәм яҙыусылар вәкилдәренән торған төбәк совет идара иткән. Күп кенә вазифалар быуындан быуынға бирелгәндәр. Байтаҡ ҡына көстәр даими рәүештә барлыҡҡа килеп торған сепаратизмды баҫтырырға киткән.

Сарнатх емереклектәре һәм Дхамекр киле.

Чандрагупта II вариҫтарына төньяҡтан баҫып ингән күсмә ҡәбиләләрҙең — һундарҙың (эфталиттарҙың) һөжүмдәренә ҡаршылыҡ күрһәтергә тура килә. Был мәсьәләне династия вәкилдәре араһында булған ғауғалар тағы ла ауырға төшөрә. VI быуат аҙағына ҡарай Гупталар биләмәләре бер нисә тапҡыр кәмей. Бөтә төньяҡ Һиндостан эфталиттар менән оккупациялана.

Гупта династияһы үҙенең хакимлығы аҫтында Чандрагупта Маурья биләмәләренән саҡ ҡына аҙыраҡ Һиндостан ерҙәрен берләштергән. Хәҙерге тарих фәне буйынса Гупталар осорондағы «алтын быуат» тураһындағы миф бик үк дөрөҫкә яҡынлаштырмай. Гупталар дәүерендәге дәүләт ҡоролошо Чандрагупта Маурья заманы менән сағыштырғанда үҙәкләштермәгән тиерлек булған. Археология мәғлүмәттәре буйынса, алдараҡ йәшәгән Кушан батшалығы Гупта империяһынан күпкә байыраҡ булған, ә индуизмдың ысын үҫеше Гупталар дәүеренән һуңғы осорға тура килгән.

Гупта династияһы батшалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Гупта империяһы
  • Шри-Гупта (275—300)[2]
  • Гхатоткачагупта (300—320)
  • Чандрагупта I (320—350)
  • Самудрагупта (350—376)
  • Чандрагупта II (376—415)
  • Кумарагупта I (415—455)
  • Скандагупта (455—470)
  • Кумарагупта II (470—475)
  • Будхагупта (475—500)
  • Вайньягупта (500—515)
  • Нарасимхагупта (515—530)
  • Кумарагупта III (530—540)
  • Вишнугупта (540—550)

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Majumdar, R.C. (1977). Ancient India, New Delhi:Motilal Banarsidass, ISBN 81-208-0436-8
  • Raychaudhuri, H.C. (1972). Political History of Ancient India, Calcutta: University of Calcutta ISBN 1-4400-5272-7
  • Marilia Albanese, L’Inde ancienne, Paris, Éditions Gründ,‎ 2001, 295 p. (ISBN 2-7000-2155-X)
  • Michel Angot, L’Inde classique, Paris, Les Belles Lettres, coll. " Guides des civilisations ",‎ 2001.
  • Burjor Avari, India : The Ancient Past, A history of the Indian sub-continent from c. 7000 BC to AD 1200, Londres et New York, Routledge,‎ 2007.
  • Jean Filliozat et Louis Renou, L’Inde classique : Manuel des études indiennes, Tome I, Paris, École française d’Extrême-Orient,‎ 1985 (1re éd. 1947)
  • Jean Filliozat et Louis Renou, L’Inde classique : Manuel des études indiennes, Tome II, Paris, École française d’Extrême-Orient,‎ 2001 (1re éd. 1953)
  • Romila Thapar, Early India: From the Origins to AD 1300, Londres, Penguin,‎ 2002.
  • L'âge d’or de l’Inde classique: L’empire des Gupta, Paris, Réunion des musées nationaux,‎ 2007.
  • K. Chakrabarti, «The Gupta Kingdom», dans B. A. Litvinsky, Zhang Guang-da et R. Shabani Samghabadi, History of civilizations of Central Asia Volume III: The crossroads of civilizations: A.D. 250 to 750, Paris, UNESCO Publishing, coll. «Multiple History Series»,‎ 1996, p. 185—206.
  • Amina Okada et Thierry Zéphyr, L'âge d’or de l’Inde classique, Paris, Gallimard, coll. «Découvertes»,‎ 2007.
  • Cédric Ferrier, L’Inde des Gupta (IVe-VIe siècle de notre ère), Paris, Les Belles Lettres, coll. «Histoire»,‎ 2015.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]