Ер тетрәү

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
1906 йылда Сан-Францискола булған ҡот осҡос ер тетрәүҙән һуң
Ер аҫты ер тетрәүенән һуң үткән цунами емеректәре
Японияла булған ер тетрәү эҙемтәләре— юл уртаға ярыла

Ер тетрәү — тәбиғи сәбәптәр (ер аҫтындағы тектоник процесстар) йәки яһалма процесстар (шартлатыу, һыуһаҡлағыстарҙы тултырыу, ер аҫтындағы бушлыҡтарҙы емереү) арҡаһында барлыҡҡа килгән тирбәлештәр, күсештәр; Ҙур булмаған ер тетрәү вулкан атылғанда лава күтәрелгәндә булыуы мөмкин.

Йылына бер миллионға яҡын көсһөҙ һәм бер нисә мең көслө кр тетрәү теркәлә. Көслө ер тетрәүҙә етди емеректәргә алып килә. Ер аҫтында ундарса километр тәрәнлектә ятҡантау тоҡомдары күсенә башлай. Был күренеш мантияның өҫкө өлөшөн төҙөгән плиталарҙың үҙ-ара тотшҡан йөйөндә булыусан. Плиталар һәр ваҡыт хәрәкәттә. Плиталар ҡырҙары тейгән урында ер тетрәү барлыҡҡа килә. Иң көслө тирбәлеш булған урында ер тетрәү усаға (эпицентр) тип йөрөтәләр. Ер тәтрәүҙәр йыш булған урында сейсмик хәүефле урын тип атайҙар.

Ер тәтрәүҙәр, ғәҙәттә, таулы өлкәләрҙә йыш теркәлә. Тымыҡ океан яры буйлап иң күп ер тетрәүҙәр булыусы һыҙыҡ үтә. Был күренеш бик күп бәлә-ҡазалар алып килә. Ҙур-ҙур калалр емеректәр хәленә ҡалырға мөмкин. Емеректәр аҫтында ҡалған кешеләргә ҡурҡыныс янай. Ер тетрәү нитижәһендә ер өҫтөндә тәрән ярыҡтар барлыҡҡа килә, йылғалар үҙ юлдарын үҙгәртә, һыу баҫыуҙар, цунимиҙар барлыҡҡа килә.


Ер тетрәү — ер ҡабығының йәки мантияның өҫкө өлөшөнөң ҡапыл шыуыуы һәм өҙөлөүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән һәм ҙур араларға күскән ер аҫты тетрәүе һәм ер өҫтө тирбәлеүе. Килеп сығышы буйынса тектоник, вулканик, ишелмә һәм техноген ер тетрәү айырыла.

Ер тетрәү характеристикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ер тетрәү энергетик характеристикаһы өсөн магнитуда ҡулланыла. Магнитуда ҡиммәттәренә (1—9) нигеҙләнгән ер тетрәү классификацияһы Рихтер шкалаһы тип атала. Ер өҫтө һелкенеү дәрәжәһе менән характерланған ер тетрәү көсө сейсмик балдарҙа баһалана. Халыҡ-ара 12 баллы шкала б са көсһөҙ — 1—3 балл, уртаса — 4, арыу уҡ көслө — 5, көслө — 6, бик көслө — 7, һәләкәтле — 8, емергес — 9, ҡаты — 10, катастрофик — 11, үтә көслө катастрофик — 12 баллы Е.т. бүленә. Һәләкәтле ер тетрәү эффекты быуаларҙың, һыуһаҡлағыстарҙың йырылыуы, шыуғын һәм ишелмәләрҙең төшөүе, цунамиҙарҙың килеп сығыуы менән көсәйә.

Уралда ер тетрәүҙәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Уралдағы ер тетрәү башлыса — тектоник, һирәгерәк ишелмә һәм техноген сығышлы. Тектоник ер тетрәү — Уралда 350—500 млн йыл, Урал янында 550 млн йыл элек барлыҡҡа килгән боронғо һынылышлы боҙолоуҙарҙың хәҙерге әүҙемлеге, ишелмә — карст процестары, техноген ер тетрәү нефть һәм газ сығарыу, һыуһаҡлағыстарҙы тултырыу һ.б. менән бәйле. СССР ФА ның Ер физикаһы институтыты мәғлүмәттәре буйынса, 1693—1958 йылдарҙа Уралда (систематик теркәү 1913 йылдан башлап Екатеринбург ҡалаһы Урал сейсмик станцияһы алып барыла) 6 балға тиклем көслө ер тетрәү билдәле. Иң юғары сейсмик әүҙемлек Урта Уралға хас. Иң көслө ер тетрәү (5-6 балл) 1914 йылдың 17 августында Пермь губернаһы Белембай ҡасабаһында 350 мең км2 майҙанлы территорияла була.

Башҡортостанда[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шулай уҡ Башҡортостанда теркәлгән ер тетрәү билдәле:

  • 1878 йылдың 14 ғинуарында — Стәрлетамаҡ өйәҙе Бәйес һәм Бишҡайын ауылдары янында;
  • 1893 йылда — Өфө өйәҙе Вавилов ауылы, 1922 йылда — Благовещен заводы ҡасабаһы янында.
  • 1990 йылдың 28 майында Салауат районының Первомайский ҡасабаһы һәм Урмансы ауылы эргәһендә тирбәлеү интервалы 5 мин 18 с һәм үҙәге 33 км тәрәнлектә булған ер тетрәү теркәлгән.
  • 1997-98 йылдарҙа Өфөлә Рабкорҙар, Ҡариҙел һәм Тамбов урамдары районында ер ҡабығының бер нисә тирбәлеүе күҙәтелә.
  • 2005 йылдың 30 мартында Шишмә районы Ар ауылы 3-4 баллы көс менән ер тәтрәү теркәлгән.
  • 2011 йылдың мартында Мәләүез ҡалаһы һәм Мәләүез районында Рихтер шкалаһы буынса 3,6 көслө һәм үҙәге 10 км тәрәнлектә булған ер тетрәү, бер үк ваҡытта Өфөлә локаль ер тетрәү була.

1990 йылдарҙае Геология институтының структур геология лабораторияһы сейсмотектоник тикшеренеүҙәр алып барыла (Ю. В. Казанцев), уларҙың һөҙөмтәләре буйынса БР терр яһының хәҙерге геодинамик режимын сағылдырған сейсмотектоник карта төҙөлә.

Сейсмотерминология[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сейсмотерминология  — сейсмикаға ҡаршы проект эшендә ҡулланылған мөһим терминдар һәм мәғәнәләр йыйынтығы.

  • Сейсмикаға ҡаршы проект — яңынан проектланған һәм реконструкцияланған энергетика объекттарының сейсмик тотороҡлоғон тәьмин итеү саралары.
  • Ер тетрәү — ер өҫтө тирбәлеүе.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Никонов А. А. Землетрясения… Прошлое, современность, прогноз. 3 е изд. М., 2009.

Сығанаҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]