Мөхәммәт әш-Шафиғи

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Мөхәммәт әш-Шафиғи
ғәр. مُحَمَّدُ بْنُ إِدْرِيسَ الشَّافِعِيُّ المُطَّلِبيّ القُرشيّ
Рәсем
Заты ир-ат
Тыуған көнө 28 август 767
Тыуған урыны Ғәззә, Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге[1]
Вафат булған көнө 20 ғинуар 820({{padleft:820|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:20|2|0}}) (52 йәш)
Вафат булған урыны Фустат[d], Мысыр, Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге
Ерләнгән урыны Мавзолей Имама аш-Шафии[d]
Изображение могилы
Һөнәр төрө Фаҡиһ, мухаддис, ҡазый, Ғөләмә, шағир
Эшмәкәрлек төрө Фиҡһ һәм хәҙистәрҙе өйрәнеү[d]
Ҡушамат أبو عبد الله, الإمام المُجدِّد, عالم العصر, ناصر الحديث, إمام قُريش һәм فقيه الملَّة
Уҡыусылар Әхмәт ибн Хәнбәл, Исхак ибн Рахавейх[d], Исмаил аль-Музани[d], Абу Якуб аль-Бувайти[d], Давуд ибн Али аз-Захири[d], ар-Раби ибн Сулейман аль-Муради[d], Абу Саур аль-Багдади[d] һәм Абду-ль-Азиз ибн Яхья Кинани[d]
Кемдә уҡыған Мәлик ибн Әнәс, Мухаммад аш-Шайбани[d][2], Суфьян ибн Уяйна[d], Аль-Лайс ибн Саад[d], Ваки ибн аль-Джаррах[d], Муслим ибн Халид аз-Занджи[d], Ибрахим аз-Зухри[d], Абу Мухаммад Абду-ль-Азиз ибн Мухаммад аль-Мадани[d], Ибрахим ибн Мухаммад аль-Аслями[d], Абдуллах ибн Нафи ас-Саиг[d], Хишам ибн Юсуф ас-Санани[d], Яхья ибн Хасан ат-Тинниси[d], Хаммад ибн Усама[d], Ибн Уляйя[d] һәм Абду-ль-Ваххаб ас-Сакафи[d]
Префикс титула аль-Имам[d]
Commons-logo.svg Мөхәммәт әш-Шафиғи Викимилектә

Әбү ‘Абдулла Мөхәммәт ибн Иҙрис әш-Шафи‘и (ғәр. أبو عبد الله محمد بن إدريس الشافعي‎ / 767, Газа, Фәләстин — 20 ғинуар 820, Фустат, Мысыр) — ислам дине белгесе, хоҡуҡ белгесе, хәҙистәр һөйләүсе, сөнниселәр мәктәптәрендәге дүрт имамдың өсөнсөһө, шафиғи хоҡуҡи мәктәбенә (мәҙһәбе) нигеҙ һалыусы һәм эпоним. Мосолмандар хоҡуҡи фекерен формалаштырыуҙа мөһим роль уйнай, риүәйәттәрҙе файҙаланыуҙа дини-хоҡуҡи методология булдырыуға төп өлөш индерә. Ғүмеренең һуңғы биш йылы эсендә яҙылған ар-Рисалия китабы уға «мосолман юриспруденцияһы атаһы» тип аталырға хоҡуҡ бирә[3].

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Уның тулы исеме: Әбү 'Абдуллаһ Мөхәммәт ибн Иҙрис ибн әл-Ғәббәс ибн Усман ибн Шафиғ'и ибн ас-Саиб ибн 'Ғөбәйт ибн Әбд Йәзид ибн Хашим ибн ибн әл-Мутталиб ибн Абд 'Манаф әл-Мутталиби әл-Ҡорайыш. Ул имам Әбү Ханиф (өм. 767) вафат булған йылда тыуа. Уның тыуған урынына ҡарата биографтарҙа фекер айырымлыҡтары бар. Ҡайһы бер биографтар, Мөхәммәт әш-Шафиғи Фәләстин Аскалян (Ашкелон) ҡалаһында, йәки Йемендә, йәки Мәккә эргәһендәге Мина үҙәнендә тыуған, тип иҫәпләй. Әммә күпселек сығанаҡтар уның Фәләстин көньяҡ өлөшөндә ятҡан Ғәззә ҡалаһында тыуған тигән уртаҡ фекергә килә[4].

Мөхәммәттең атаһы ҡорайыштар нәҫеленә ҡараған хәрби етәкселәрҙең береһе була, Мөхәммәт сабый саҡта уҡ ул мәрхүм була[3]. Әш-Шафиғиҙың атаһы яғынан шәжәрәһе буйынсаХашимдың (пәйғәмбәр Мөхәммәттең ҡарт олатаһы) ҡустыһы булған әл-Муталлибҡа барып тоташа. Төрлө сығанаҡтар буйынса уның әсәһе, йә булмаһа әзд ҡәбиләһенә, йәки Әлид ырыуына ҡараған. Имам әш-Шафиғи йыш ҡына: «Ғәли ибн әбү Талиб бабайымдың улы һәм әсәйем яғынан минең инәйемдең улы», — тип ҡабатлар була[5]. Мәҙһәбтәрҙең башҡа имамдарынан өҫтөнлөгөн күрһәтеү өсөн әш-Шафиғиҙың шәжәрәһе һәр саҡ ҡорайыштар тураһындағы хәҙистәргә бәйләп атап үтелер була. Уны йыш ҡына һижрәнең 2-се быуатын «яңыртыусы» (муджаддид) (Мөхәммәт пәйғәмбәр хәҙисенә ярашлы, Аллаһ тарафынан «һәр быуат башында»[6] ебәрелә), тип иҫәпләйҙәр,

Мәккәлә үткән бала сағы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ике йәшлек сағында әсәһе уны Аскаляндан Мәккәгә[5], атаһының данлыҡлы туғандарына килтерә. Әммә икенсе бер сығанаҡтан күренеүенсә, әш-Шафиғи Йемендә тыуа, ун йәшендә Мәккәгә күсерелә. Йәшәү өсөн аҡса булмау сәбәпле, күсеренергә мәжбүр булғандарҙыр[6]. Мәккәлә ул күренекле дин ғалимдары, тел, хәҙистәр һәм ислам хоҡуғы (фикх) белгестәре даирәһенә барып эләгә. Мәҫәлән, уның бабаһы Мөхәммәт ибн Шафиғи, Суфьян ибн Уяйна (өм. 811) һәм Мөслим әз-Занджи (өм. 796) (уның ҡала мөфтөйө булыуы тураһында ғына билдәле) шулар иҫәбенә ҡарай. 10 йыл тирәһе күсмә ҡәбиләләрҙең береһе булған хузайль ҡәбиләһендә йәшәй һәм һүҙгә оҫталығы менән таныла. Был хаҡта имам әш-Шафиғи түбәндәгесә һөйләй: «Мин Мәккәнән киткәс, сүллектә хузайль ҡәбиләһендә туҡталып, уларҙың телен, мәҙәниәтен өйрәндем. Шул осорҙа ғәрәптәр араһында улар иң яҡшы һүҙ оҫталары ине. Мин улар менән бергә сүллекте гиҙҙем, ҡайҙа туҡталһалар, шунда туҡталдым. Мәккәгә ҡайтҡас, мин улар тураһындағы шиғриәттән шиғырҙар, риүәйәттәр һөйләй башланым»[7]. Дин менән бер рәттән Мөхәммәт әш-Шафиғи йәйәнән атырға, һыбай йөрөргә өйрәнә. Ул уҡтан мәргән атыусы булып таныла, хатта «ун сәптең бөтәһенә лә тейҙереүе» билдәле, аҙаҡ йәйәнән уҡ атыу[6]тураһында трактат яҙа.

Бала сағынан әш-Шафиғи донъялыҡ мәшәҡәттәре һәм «белемгә ынтылыш» (таляб әл-ильма) араһында була. Биографтары билдәле бер мәлде миҫалға килтерә: Мөхәммәт әш-Шафиғи йәйәнән атып күрһәткәндән һуң тамашасыларҙың береһе, Әмир ибн Савваб, уҡтан атыусы булғансы, ғалим (ғөләмә) булһағыҙ яҡшыраҡ булыр ине, ти. Тап ошо һүҙҙәр әш-Шафиғиҙың белем юлынан китеүенең сәбәпсеһе булғандыр, ахырыһы[4]. Аҙаҡ ул түбәндәгеләрҙе яҙа: «Йәтим инем, әсәйем миңә ярҙам итергә тырышты. Хатта уҡыу өсөн түләрлек аҡсам да булманы. Уҡытыусы һөйләгәнде шунда уҡ хәтеремә һеңдерә инем. Ул юҡта дәрестәрҙе үҙем алып барҙым. Шуға ул минән бик ҡәнәғәт булды, хатта бушлай уҡытырға ризалашты. Әсәйемдең ҡағыҙ һатып алырға аҡсаһы булмағанлыҡтан, пальма ағасы япраҡтарына, ташҡа, һөйәккә яҙа торғайным. Ете йәшемдә мин бөтә Ҡөрьәнде һәм уның тәфсирен (аңлатмаһы) яҡшы белдем, 10 йәшемдә имам Мәлиҡтың „әл-Муватту“һын яттан һөйләй торғайным»[8].

Мәккә ҡалаһы халҡының йолалары йоғонтоһонда әш-Шафиғиҙың донъяға ҡарашы формалаша. Ҡалала Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең сәхәбәләре йәшәй, улар халыҡҡа хәҙистәрҙе тапшыра. Бында ислам экзегетикаһына нигеҙ һалған Ибн 'Ғәббәстең мәҙрәсәһе лә эшләй. Мәккәлә төрлө ағым һәм мәҙһәб (хариджит, мутазилиттар һ. б.) вәкилдәре йәшәй, шуға сөнниселәр менән улар араһындағы бәхәстәрҙән фәһем ала әш-Шафиғи. Замандаштары әйтеүенсә, әш -Шафиғи юғары әхлаҡи һәм этик сифаттарға эйә була, Аллаһы Тәғәләгә ышана, оратор һәләтенә лә эйә була[9].

Ун биш (йәки ун һигеҙ) йәшендә әш-Шафиғи ислам хоҡуғы буйынса тәрән белемгә эйә була, хоҡуҡи бойороҡтар (фәтеүәләр) бирә һәм хәҙистәр һөйләй ала[10].

Имам Маликта уҡыу[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

VIII быуат аҙағында Мәҙинәлә күренекле ислам хоҡуҡи белгесе — Мәлик ибн Әнәс йәшәгән була. Мөхәммәт әш-Шафиғи юридик белем алыуын унда тамамларға ниәтләй һәм Мәккәгә сәфәре алдынан имам Малик әл-Муваттың хәҙистәр йыйынтығын һатып ала һәм ентекле өйрәнә. 787/786 йылда ул имам Маликҡа килә һәм унан әл-Муватт доғаһын уҡып күрһәтергә рөхсәт һорай. Имам Малик уны бер нисә тапҡыр кире ҡаға, әммә аҙаҡ ризалаша. Әш-Шәфиғиҙың китапты матур итеп уҡыуын ишетеп, ғәжәпләнә һәм уны бер ниндәй түләүһеҙ үҙенә уҡыуға ала, өҫтәүенә ярҙамсыһы итеп тәғәйенләй[9].

Туғыҙ йыл буйы әш-Шафиғи имам Малик янында була, һирәкләп Мәккәгә лә барып килгеләй. Имам Малик вафатынан һуң (795 г) әш-Шафиғи Мәккәгә ҡайта[3][5].

Мөхәммәт әш-Шафиғи имам Маликты бөйөк уҡытыусыһы тип һанай, әммә тәүәккәл һәм бойондороҡһоҙ кеше булараҡ, аҙаҡ үҙенең «Ихтилаф Малик ва әш-Шафиғи» китабында тәнҡитләп тә ала. Әлеге көнгә килеп еткән «Имам Маликтың тәғлимәтен кире ҡағыу» китабын әш-Шафиғиҙың Мысырҙағы шәкерте ар-Рәби әл-Моради яҙа (өм. 884). Был китапҡа яуап итеп, Мысыр маликиттары полемик хеҙмәттәр яҙа, Әбүбәкерҙең Әбү Мөхәммәт әл-Кайравань туранан-тура әш-Шафиғиға ҡаршы йүнәлтелгән Китап ар-радд аля аш-Шафи’и (өм. 944) китабын баҫтырып сығара.

Мәҙинә ҡалаһында әш-Шафиғи имам Маликтан тыш башҡа уҡытыусыларҙан да белем ала. Улар араһында мөтәзил Ибраһим ибн Әбү Яхья (өм. 800/807) ла була, ул шәкертен ислам хоҡуғына һәм хәҙистәрҙе уҡыуға өйрәтә, дин нигеҙҙәре буйынса белем бирмәй[6].

Файл:Shafii-map.svg.png
Яҡын Көнсығыш картаһы

Һынау[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мәҙинәнән ҡайтҡандан һуң да уның матди хәле насар була, шуға ул эш эҙләй. Ҡорайыштар үтенесе буйынса, Йемен наместнигы әш-Шафиғиҙы Наджран (Төньяҡ Йемен) провинцияһына ҡайһы бер рәсми эштәрҙе үтәү өсөн саҡыра. Суд тикшереүҙәрен үткәргәндә ул ғәҙел булыуы менән айырылып тора һәм халыҡ араһында популярлыҡ яулай[9].

Наджранда Мөхәммәт әш-Шафиғи Мысыр имамы әл-Лайса ибн Саданың ҡараштары менән таныша. Зейдит имамы Яхья ибн Абдуллаһ менән яҡындан таныш булғанға, күрәһең, әш-Шафиғиҙы ихтилалға өндәүҙә ғәйепләйҙәр. X быуаттың ғәрәп әҙәбиәтсеһе Ибн ән-Надим, түбәндәгене белдерә: имам әш-Шафиғи ихлас шығый йүнәлешенә ҡарай, әммә уны сәйәси йәһәттән генә шығый тип атап була, ә дини тәғлимәт буйынса түгел. Был осорҙо биографтары әш-Шафиғи өсөн «һынау» (михна) йәки «фетнә» (фитна) осоро тип атайҙар[10].

796 йылда Мөхәммәт әш-Шафиғиҙы ҡулға алалар һәм, ҡулдарын бығаулап, хәлиф резиденцияһы Раккаға (Төньяҡ Сүриә) оҙаталар[3]. Унда әш-Шафиғи хәлиф Харун әр-Рәшит менән әңгәмәләшә, һәм ул хәлифкә бик оҡшай. Бынан тыш Бағдадтың юғары судьяһы (кади) — Мөхәммәт әш-Шәйбани әш-Шафиғиҙы яҡлай. Мөхәммәт әш-Шайбани юллауы буйынса хәлиф Харун әр-Рәшит әш-Шафиғиҙы һәм уның яуаплылығында төрмәнән сығара (ихтилалда ҡатнашыусы туғыҙ кеше язалана). Артабан Мөхәммәт әш-Шафиғи ике йыл унда уҡый. Башҡаса бер ҡасан да Мөхәммәт әш-Шафиғи дәүләт эштәренә ҡыҫылмай һәм халифтың Йемен судьяһы вазифаһына тәҡдименән дә баш тарта[6].

Иҫке доктринаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бағдадта ун йыл йәшәгән осорҙа әш-Шафиғи Фарсияла, Сүриәлә һәм Хәлифәлектең башҡа өлкәләрендә лә була. Харун-әр-Рәшит уға даими рәүештә ҙур суммала аҡса бүләк итеп тора[11].

Имам Әбү Хәнифә мәсете (1960)

806 йылдар тирәһендә әш-Шафиғи Мәккәгә ҡайта. Унда китер алдынан ул имам Әбү Хәнифә мәсетенә бара, бөйөк имамға ихтирам билдәһе итеп, ҡылған ҡанунға ярашлы, хәнәфит мәҙһәбе ҡанундарына ярашлы рәүештә доға ҡыла[12]. Мәккәгә килгәс, әш-Шафиғи фәҡирҙәргә үҙ байлығының яртыһын тарата һәм Әл-Харам мәсетендә шәкерттәр уҡытыу өсөн түңәрәк ойоштора[12].

Мәккәләге Әл-Харам мәсете (1880)

811 йылда әш-Шафиғи Бағдадҡа ҡайтып уҡыта башлай[3]. Хәлифәлектең баш ҡалаһында ул ҙур популярлыҡ яулай һәм йәмғиәттең киң ҡатламы тарафынан хөрмәт ителә. Ошонда уҡ, Бағдад ҡалаһында, әр-Рисалия китабының тәүге версияһы һәм башҡа әҫәрҙәре яҙыла.

813 йылда ул Мәккәгә ҡайта, әммә бер йылдан тағы ла Бағдадҡа юл тота[9]. Моғайын, Мәккәлә йәшәгән осоронда ул Әхмәт ибн Хәнбәл (өм. 855) менән осрашҡандыр, әммә улар яҡындан таныш булмағандарҙыр.[6].

Мөхәммәт әш-Шафиғи ике тапҡыр өйләнә. Дүрт балаһы була: улдары Әбү Усман Мөхәммәт (Алеппо судьяһы) һәм Әбү әл-Хәсән Усман, ҡыҙҙары Фатима һәм Зәйнәп[13].

Әмир ибн әл-Әсә мәсете интерьеры

Мөхәммәт әш-Шафиғи Ҡаһирәлә һижрә буйынса 204 йылдың рәжәп айының һуңғы көнөндә (820 йыл 20 ғинуар) вафат була[3]. Ниндәй шарттарҙа вафат булыуы билдәле түгел. Бер мәғлүмәт буйынса, фанат маликит ҡулынан үткән, тиҙәр. Икенсе бер фараз: ауырыу сәбәпте баҡыйлыҡҡа күскән. Мысыр хакимы йыназа намаҙын уҡый һәм ерләү церемонияһын етәкләй. Ерләүҙә әш-Шафиғиның ике улы — Усман һәм Мөхәммәт ҡатнаша. Имам әш-Шафиғиҙы Мукатарам тауы итәгендәге Бану Абду-ль-Хакам ҡәбиләһе кәшәнәһенә ҡуялар. Ваҡыт үтеү менән имам әл-Лайс та ерләнгән был урын изге хаж ҡылыу урынына әйләнә.

Имам әш-Шафиғи мавзолейы

Дини эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Дин тотоуҙа әш-Шафиғи исламдың сөнниселек мәҙһәбенә ҡарай һәм Ҡөрьәндең һәм сөннәттең асыҡтан-асыҡ һәм мәғәнәүи эстәлегенә таяна. Ислам нигеҙҙәре принциптарына ҡарата аҡылдың ҡатнашыуына юл ҡуймай. Ул усули әл-фикһ (әр-Рисалия), фиҡһ буйынса (әл-Худжа, әл-Умм, Ахкам әл-Куран) һәм хәҙистәр буйынса (Муснад, Ихтиляф әл-хәҙис) әҫәрҙәре авторы булып тора.

Биографтары имам әш-Шафиғиҙың Белем тураһында йыш телгә киң имам медицина (тибб), физиогномика (фирас) өлкәһендә киң белемле булыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала, ул шулай уҡ бер аҙ ваҡыт астрология (нуджум) менән ҡыҙыҡһына[14].

Мөхәммәт әш-Шафиғи Хәлифәлек (Имамат) урынлаштырыу яҡлы була. Уның фекеренсә, ҡорайыш ҡәбиләһе вәкиле хәлифә булырға хоҡуҡлы. Хәлифә шәриғәт нигеҙендә ғәҙел идара итергә тейеш. Әгәр кемдер, ҡорайыш хәлифәнән власын тартып алып, аҙаҡ ғәҙел хаким булып китһә, уның идара итеүе законлы тип иҫәпләнә. Өмәүиҙәр хәлифәһе Абду Үмәр ибн Абду-ль-Ғәзиз кеүек ғәҙел хәлифәләрҙең эш ысулдарын хакимлыҡ итеүҙә идеаль ысул, тип иҫәпләй.

Уҡытыусылары һәм уҡыусылары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Мөхәммәт әш-Шафиғиҙың иң билдәле уҡытыусылары:

  • Мөхәммәт ибн Ғәли ибн Шафиғин — бабаһы,
  • Суфьян ибн Уяйн — Мәккәләге уҡытыусыһы,
  • Малик ибн Әнәс — Мәҙинәләге уҡытыусыһы
  • Мөхәммәт әш-Шәйбани — Бағдадтағы уҡытыусыһы.

Иамам әш-Шафиғиҙың уҡытыусылары: Мөслим әз-Занджа, Хәтим ибн Исмәғил, Ибраһим ибн Мөхәммәт ибн Әбү Яхья, Хишам әс-Синани, Мәрүән ибн Муавия, Мөхәммәт ибн Исмәғил, Дауыт ибн Абду-р-Рахман, Исмәғил ибн Джафар, Хишам ибн Йософ һәм башҡа билдәле дин белгестәре[8].

Мөхәммәт әш-Шафиғиҙың иң билдәле шәкерттәре:

  • Ибн Джарир ата-Табари (өм. 839)[15],
  • Әбү Яҡуп әл-Бувайти (өм. 845),
  • Әхмәт ибн Хәнбәл (өм. 855),
  • Әбү Ибраһим Исмәғил ибн Яхья әл-Музани (өм. 879),
  • Ибн Хармала ибн Яхья (өм. 879),
  • Мөхәммәт ибен Абдуллаһ әл-Хаҡам (өм. 881),
  • Әбү Мөхәммәт әр-Рәби ибн Сөләймән әл-Морат (өм. 883),
  • Дауыт әз-Захири (өм. 883).

Имам әш-Шафиғи үҙенең шәкерттәренә изгелек һәм ихтирам менән ҡарай. Белем алыу өсөн уға алыҫ тарафтарҙан да килер булғандар[8].

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]