Сөләймән

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Сөләймән
Рәсем
Заты ир
Гражданлығы Иудейское царство[d]
Северно-Израильское царство[d][1]
Тыуған көнө б. э. т. 1011
Тыуған урыны Иерусалим[2]
Вафаты б. э. т. 931
Вафат булған урыны Иерусалим[3][4]
Атаһы Дауыт
Әсәһе Вирсавия[d]
Бер туғандары Nathan[d]
Хәләл ефете Наама[d], дочь фараона[d] һәм билдәһеҙ
Сожитель Сәба батшабикәһе һәм билдәһеҙ
Балалары Ровоам[d][5] һәм Менелик I[d]
Һөнәр төрө Сәйәсмән
Биләгән вазифаһы Царь Иудеев[d]
Род Дом Давида[d]
Телгә алынған хеҙмәттәр Паралипоменон[d], 1 Chronicles[d], Третья книга Царств[d], 2 Chronicles[d], Вторая книга Маккавейская[d], Четвёртая книга Царств[d], Книга Самуила[d], Деяния святых апостолов[d], Божественная комедия[d], Сказки просто так[d], The Ring of Solomon[d], Ҡөрьән, Hidden Words[d], The Kingdom of Solomon[d], Соломон и царица Савская[d], Solomon & Sheba[d], Solomon[d], The Judgement of Solomon[d], Мең дә бер кисә һәм Кебра Негаст[d]
Дине Йәһүҙилек
Йәһүд энциклопедияһы коды 13893
Commons-logo.svg Сөләймән Викимилектә

Сөләймән (бор.-йәһ. שְׁלֹמֹה‎, Шломо́; грек. Σαλωμών, Септуагинтала Σολωμών; Вульгатала лат. Salomon; рус. Соломон; ғәр. سليمان‎سليمان‎ Ҡөрьәндә Сөләймән) — өсөнсө йәһүд батшаһы, беҙҙең эраға тиклем 965—928 йылдарҙа берләшкән Исраил батшалығының легендар хакимы; ул идара иткән осорҙа Исраил батшалығы һис күрелмәгән кимәлдәге үҫешкә өлгәшә. Дауыт батша менән Бат-Шеваның (урыҫ. Вирсавия) улы. Сөләймән батшалыҡ иткәндә Йәрүсәлимдә иудаизм өсөн иң изге урын һаналған Йәрүсәлим Ҡорамы төҙөлә.

Иҫке Ғәһедтәге «Вәғәзсе китабы» (урыҫ. «Екклесиаст»), «Йырҙар йыры» (урыҫ. «Песнь песней»), «Сөләймәндең ғибрәтле һүҙҙәре» (урыҫ. «Притчи Соломоновы»), шулай уҡ ҡайһы бер зәбүр йырҙарының (урыҫ. псалмы) авторы Сөләймән булған тип иҫәпләнә[6]. Православие һәм католик сиркәүҙәре тарафынан «Сөләймәндең хикмәттәре» (урыҫ. «Премудрости Соломона») китабының да авторы ул тип һанала.

Сөләймәндең исемдәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шломо (Сөләймән) исеме иврит телендә «שלום» (шалом — «тыныслыҡ»), «שלם» (шалем — «камил», «бөтөн») тигән тамырҙарҙан яһалған. Библияла Сөләймән бер нисә исем менән йөрөтөлә. Йедидъяһ (урыҫ. Иедидиа «Алланың яратҡаны йә Алланың дуҫы») — Сөләймәнгә бирелгән шартлы исем, атаһы Дауыт Бат-Шева (урыҫ. Вирсавия) менән зина ҡылғандан һуң ихлас күңелдән тәүбә иткәне өсөн Алланың уны ғәфү иткәнен белдереп, улы Сөләймәнгә ҡушыла[7].

Аггадала (Талмуд әҙәбиәтендә) Сөләймәндең Ғибрәтле һүҙҙәре китабындағы Агур, Бин, Яке, Лемуэл, Итиэл, Укал (30-1, 31-1 шиғырҙар) исемдәре лә Сөләймән батшаға ҡушып ҡулланыла.[8]

Библиялағы хикәйәләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сөләймән батша. Әрмән миниатюраһы. Библия, 1269 йыл

Библия — Сөләймәндең ысынбарлыҡтағы шәхес булыуын нигеҙләү өсөн ҡулланылған төп сығанаҡ. Уның исеме антик авторҙарҙың хеҙмәттәрендә лә осраштырғылай, был хаҡта Иосиф Флавий яҙған[9]. Библиялағы хикәйәләүҙәрҙән башҡа,[10]уның тураһында башҡа шаһилыҡтар табылмаған. Шуға ҡарамаҫтан уны тарихи шәхес тип һанау ҡабул ителгән[11]. Сөләймәндең исеме башлыса Йәрүсәлим Ҡорамын төҙөүгә бәйләнә. Навуходоносор II был Ҡорамды, Сөләймән төҙөткән тағы бер нисә ҡаланы емертә.[12] Ысынбарлыҡҡа тартым тарихи дәлилдәр уйҙырмаға оҡшаш хикәйәләүҙәр менән ярашып килә[13][14][15].

Изге Яҙмала әйтелеүенсә, Сөләймән Исраил батшалығының баш ҡалаһы Йәрүсәлимдә тыуған (1 Йылъяҙмалар китабы (урыҫ. 1 Книга Паралипоменон), 3-5). Библияла Сөләймәндең ҡатыны, ғаммон ҡәбиләһе ҡыҙы Нәғәмә (урыҫ. Наама; 3 Батш. 14: 22,31) һәм Сөләймәндең ҡыҙҙары Таваҫ (урыҫ. Тафафь; 3Батш. 4:11) менән Басемаҫ (урыҫ. Васемафа; 3Батш. 4:15) телгә алына.

Сөләймәндең улы Рехавғам (урыҫ. Ровоам; 3Батш. 14:21) тәхет вариҫы була.

Тәхеткә килеүе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сөләймән кесе улдарының береһе булһа ла, Дауыт батша тәхетте нәҡ уға бирергә ниәт итә. Әммә Дауыт ҡартайғас, власты уның Адония тигән улы тартып алмаҡ була (3 Батш. 1:5). Ул баш ҡаһин Әвйәтәр (урыҫ. Авиафар) һәм ғәскәр башлығы Йоав (урыҫ. Иоав) менән бергә мәкерле план ҡороп, үҙен тәхет вариҫы тип иғлан итә.

Сөләймәндең әсәһе Бат-Шева менән Натан (урыҫ. Нафан) пәйғәмбәр быны Дауытҡа еткерә.[16] Адония Изге сатырға инеп ҡаса. Бик ныҡ үкенеп тәүбә иткәс, уны Сөләймән ғәфү итә.[17] Власҡа килгәс, Сөләймән ул саҡта үҙенә тоҙаҡ ҡороуҙа ҡатнашҡандарҙың һәр береһенә яза бирә. Әвйәтәрҙе ҡаһинлыҡтан бушата, Йоавты аҫа. Был язаларҙы тормошҡа ашырған Бенаяны (урыҫ. Ванея) ғәскәрҙең яңы башлығы итеп тәғәйенләй.

Сөләймәнгә Алла тоғро булыу шартын ҡуя, алмашҡа Сөләймәнгә һис күрелмәгәнсә көслө аҡыл һәм сабырлыҡ бирә (3Батш. 3:10 — 11)

Тышҡы сәйәсәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сөләймән менән Сәба батшабикәһе Сан-Франческо базиликаһындағы Пьеро делла Франческа фрескаһында

Сөләймәнде уның биләмәләре аша Мысырҙан Дамаскҡа үткән сауҙа юлы байыта . Уның хакимлығы аҫтында булған Исраил менән Йәһүҙиә бик ҙур майҙанлы ил була. Сөләймән финики батшаһы Хирам менән дуҫ йәшәй. Мөһабәт төҙөлөштәр уны Хирам алдында бурысҡа батыра[18] (3 Батш. 9:15). Бурыс иҫәбенә Сөләймән уға иленең көньяғындағы ҡалаларҙы бирергә мәжбүр була.

Библияла хикәйәләнгәнсә, Сөләймәндең тәрән аҡылы һәм даны тураһында ишеткән Сәба батшалығының хакимәһе, «уны табышмаҡтар менән һынамаҡ булып» (3Батш. 10-сы бүлек), Сөләймән эргәһенә килә. Ҡунаҡсыл Сөләймән уға «ни теләһә һәм ни һораһа, шуны бүләк итеп» оҙатып ҡала. Библияла яҙылыуынса, ошо сәфәрҙән һуң Исраил ғүмерҙә булмағанса сәскә атыу кисерә. Сөләймәнгә йылына 666 талант алтын килеп тора (3Батш. 10: 14). Һуңынан Сәба батшабикәһе тураһындағы тарих күп төрлө легендалар менән байытыла, хатта Сөләймән менән араларында ғишыҡ бәйләнеше булған, имеш, тип тә һөйләйҙәр. Эфиопияның христиан хакимдары үҙҙәренең ошо мөхәббәт емешенән донъяға килеүен белдерә.

Сөләймән, Мысыр фирғәүененең ҡыҙына өйләнеп, йәһүдтәр менән мысырҙар араһындағы мең ярым йыллыҡ дошманлыҡҡа сик ҡуйған тип иҫәпләнелә. (3Батш. 9:16).

Батшалыҡ итеүенең ахыры[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Библия хәбәр итеүенсә, Сөләймәндең ете йөҙ ҡатыны һәм өс йөҙ йәриәһе була (3Батш. 11:3), улар араһында сит илдәрҙән алынғандары ла була. Сөләймән батшалыҡ иткән осор сағыштырмаса тыныс үтә. Сөләймән тәхеткә ултырыуына ҡырҡ йыл тигәндә вафат була. Легендаға ярашлы, был хәл ул яңы миһрабтың төҙөлөшөн күҙәтеп торған саҡта була. Хатаға юл ҡуймаҫ өсөн (бәлки, мәрткә киткәндер тип) ярандары уны хакимлыҡ таяғын селәүҙәр йыра башлағансы ерләмәй тота. Шул сағында ғына уны рәсми рәүештә вафат тип тапҡандар һәм ерләгәндәр.

Йәрүсәлим Ҡорамы менән батша һарайын төҙөү бик ҙур сығымдар талап иткән һәм дәүләт ҡаҙнаһын ҡоротҡан. Әсирҙәр менән ҡолдар ғына түгел, илдәге ҡәҙимге кешеләр ҙә төҙөлөштә ҡатнашыу бурысын үтәргә мәжбүр ителгән. Сөләймән иҫән саҡта уҡ ул буйһондорған халыҡтар (идумдар, арамдар) араһында фетнәләр тоҡанып торған; ул вафат булғас та ихтилал башлана, һөҙөмтәлә, берҙәм дәүләт ике батшалыҡҡа (Исраил һәм Йәһүҙиә) тарҡала. Талмуд буйынса, Сөләймән 52 йәштә вафат була.

Исламда Сөләймән[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡөрьәнгә ярашлы, Сөләймән Дауыт пәйғәмбәрҙең улы була. Атаһынан ул күп ғилемгә өйрәнә һәм Аллаһ тарафынан пәйғәмбәр ителә, уға шулай уҡ күп заттар, шул иҫәптән Ендәр өҫтөнән дә тылсымлы хакимлыҡ бирелә. Ул бик ҙур илгә идара итә, көньяҡтағы сиктәре Йәмәнгә тиклем етеп тора. Ислам традицияһында Сөләймән тәрән аҡылы һәм ғәҙеллеге менн билдәле. Ул хакимдарға үрнәк булып тора. Мосолман хакимдарының күбеһе уның исемен йөрөтөүе осраҡлы түгел.

Исламға ярашлы, Сөләймән 81-се йәшендә мәрхүм була.

Символика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Файл:Solomonstar.PNG
Сөләймән йондоҙо

Легенда буйынса, Сөләймәндең атаһы Дауыттың тамғаһы дәүләт мисәте ителә. Исламда алты ҡанатлы йондоҙ Сөләймән йондоҙо тип атала. Шул уҡ ваҡытта Урта быуаттарҙағы мистиктар Сөләймән йондоҙо тип пентаграмманы (биш ҡанатлы йондоҙҙо) атаған. Сөләймән йондоҙо өлгөһөндә иоанниттарҙың Мальта тәреһе эшләнгән, тигән фекер ҙә бар.

Оккультизмда 8 ҡанатлы «Сөләймән йондоҙо» тип ҡабул ителгән. Ҡанаттары күп булғанлыҡтан уртаһында түңәрәк хасил була. Шул түңәрәккә йыш ҡына символдар яҙғандар. Был билдәләр магияла, алхимияла, Каббалала һәм башҡа мистик тәғлимәттәрҙә ҡулланыла.

Сәнғәттә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сөләймән батша образы күп шағирҙарҙы һәм рәссамдарҙы илһамландырған: мәҫәлән, XVIII быуаттағы немец шағиры Ф.-Г. Клопшток уға шиғри трагедияһын арнай, рәссам Рафаэль — «Сөләймән хөкөмө» тигән фреска, ә рәссам Рубенс «Сөләймән хөкөмө» тигән картина яҙа, Гендель оратория бағышлай, Гуно опера ижад итә. Яҙыусы А. И. Куприн «Суламифь» (1908) тигән повесында Сөләймән батша образын һәм "Йырҙар йыры"ның мотивын файҙалана.

Легенда нигеҙендә «Сөләймән һәм Сәба батшабикәһе» тигән тарихи фильм төшөрөлә (1959).

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. http://www.wordplays.com/crossword-solver/sharon-of-israel
  2. http://www.funtrivia.com/en/subtopics/Whos-Related-to-Whom-in-the-Bible-324796.html
  3. http://www.gutenberg.org/files/29434/29434-h/files/2848/2848-h/book8.htm
  4. http://www.jstor.org/stable/10.1086/423399
  5. 10 // (unspecified title)
  6. Эти тексты находятся в русле древневосточной литературы мудрости (wisdom literature) и имеют соответствия в Древнем Египте. Вероятно, в создании этих текстов принимали участие писцы, знавшие иностранные языки и знакомые с литературными традициями соседних народов.
  7. Библия|2Цар|12:24|,25
  8. Мишлей 30, 1; 31, 1. Объясняются в Шир а-ширим Рабба,1, 1. [1]. См. также en:Agur
  9. Иосиф Флавий. О древности еврейского народа. Против Апиона.
  10. The Age of Solomon: Scholarship at the Turn of the Millenium (ed. Lowell K. Handy). Brill Academic Publishers, 1997. ISBN 9789004104761. Page 49.
  11. britannica-link|553506|Solomon (king of Israel)
  12. . В середине XX века раскопками в нескольких городах Израиля были обнаружены фрагменты сооружений, которые стали связывать с именем Соломона. Однако на рубеже XX и XXI века эта связь была опровергнута.
  13. Roger S. Nam. Portrayals of Economic Exchange in the Book of Kings. Brill Academic Publishers, 2012. ISBN 9789004223936. Page 133.
  14. Megan Bishop Moore, Brad E. Kelle. Biblical History and Israel’s Past. ISBN 978-0-8028-6260-0. Page 248.
  15. «Новейшая библейская критика склонна видеть в библейском описании эпохи Соломона элементы идеализации этого периода девтерономическими редакторами, в глазах которых период правления Соломона был временем высшего расцвета еврейского царства под властью дома Давида» (Еврейская энциклопедия, статья «Соломон»).
  16. Библия|3Цар|1:10|-22
  17. Тем не менее, позже Адония нарушил договор и был казнён.
  18. BBC Radio 4 — In Our Time, King Solomon

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Бейер Р. Царь Соломон — Ростов-на-Дону: Феникс, 1998. — 320 б. — (След в истории). — ISBN 5-222-00693-X.
  • Люкимсон П. Царь Соломон — М.: Молодая гвардия, 2012. — 336 б. — (Жизнь замечательных людей). — ISBN 978-5-235-03545-4.
  • Тибергер Ф. Царь Соломон. Мудрейший из мудрых — М.: Центрполиграф, 2005. — 366 б. — (Nomen est Omen). — ISBN 5-9524-1582-2.
  • Штереншис М. Соломон — Ростов-на-Дону: Феникс, ISRADON/ИсраДон, 2012. — 128 б. — (След в истории). — ISBN 978-5-222-19227-6, 978-5-94467-089-2.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]