Урал (йыр)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
«Урал»
Йыр Юлай Ғәйнетдинов
Абдулла Солтанов,
Ишмулла Дильмөхәмәтов,
Азат Айытҡолов
Мөхәммәт Ҡәҙерғолов
Мөхәммәт Түләбаев
Жанр

башҡорт халыҡ йыры

Башҡарыу теле

башҡорт

Дауамлығы

4:15

Авторы

халыҡ

Урал — башҡорт халыҡ йыры.

Риүәйәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бик боронғо замандарҙа, әле иген сәсмәгән, бесән сапмаған ата-бабалар гел малын сәскә утлатып, ҡышлыҡ тибен эҙләп, ырыу-ырыу эркелешеп йәшәгән. Йыш ҡына ер-һыу өсөн ыҙғыш-талаштар ҙа булып торған. Бер ырыу икенсеһенең йәйләүен баҫып, мал-тыуарын, бала-саға, ҡатын-ҡыҙын ҡыуып алып китеүҙән миктәгәндән, аранан аҡыллылар сығып, ошондай яулашыуҙарҙы туҡтатырға саҡыра. Яугирҙар һөңгөләрен ергә сәнсеп, һөйләүсене йоторҙай булып, тыңлап торалар. Берәүҙәр ауыҙына үлән ҡабып, башын түбән эйеп, уйланып ултыралар. Һүҙгә эйәреп һүҙ киткән, ябай халыҡ аҡыллының һүҙен яҡшы, тип тапҡан. Яулашыуҙы ташларға булып, һүҙ ҡуйышҡанда, үҙе баш, үҙе түш аҡһаҡалдар араһында шау-шыу сыға. Уларҙың һәр ҡайһыһы үҙе морон төрткән ханын өҫтөн ҡуйырға даулашҡандар. Ыҙғышты үҙ-ара хәл итә алмағас, ерле ерендә кәңәш итеп, тағы ла бер ергә йыйылышып, Мәскәү батшаһына барып ҡарарға килешәләр.

Бөрйәндән Иҫке бей, Ҡыпсаҡтан Ҡужаҡ, Тамъяндан Шағәле тигән кешеләр батшаға ебәрелә. Илселәрҙең йомоштарын Аҡ батша ентекләп тыңлай. Шунан уларҙың ер-һыуҙарын үҙ араларында бүлеп бирҙерергә һәм тирә-яҡ хандарҙан һаҡлашырға вәғәҙә биреп, үҙенә баш һалырға саҡыра. Илселәр, һәр төрлө ханға тырым-тырағай һалым түләгәнсе, бер ерҙә булыуҙы яҡшыраҡ булыуын күҙаллап, батшаның тәҡдимен ҡабул итәләр. Бер-нисә көн ҡунаҡ булып, ҙур бүләктәр, тарханлыҡ дәрәжәһе алып, илгә ҡайтып төшәләр былар. Ат-хат еткән ерҙән ете ырыу халҡын «Тарауыл» аҡланына йыйып, ҙур туй яһайҙар. Һәр ырыуҙан батырҙар көрәшкән,ҡурайсылар ярышҡан, йырсылар йырлашҡан. Аҡһаҡалдар, байҙар ат саптырған, һунарсылар сәп атышҡан. Быға саҡлы Уралды күрмәгән, буйына аяҡ баҫмаған ырыуҙарҙан килгән сәсәндәр Уралды кәмһетеп, Урал өсөн ыҙғышып йөрөгән ырыуҙарҙан көлөп йырлағандар:

Йырҙың тексы

Күгәрепкәй ятҡан Урал тауы -

Ата-олатайҙарҙың да төйәге.

Ерен-һыуын һаҡлап ҡорбан булған

Шунда ята батырҙар һөйәге.

Ай, Уралым, һинән ҡырҡып алһам

Ат ҡыуырҙай яңғыҙ талдарың,

Тамып та ғына ҡала, ҡырҡҡан саҡта,

Яуҙа үлгән батыр ҙа ҡандары.

Уралдан ғына бейек, ай, тау булмаҫ,

Уралҡайҙы һөймәҫ тә йән булмаҫ.

Үҙ илкәйе өсөн ҡорбан булған

Ир-егеттең ғүмере йәл булмаҫ.

Урал да ғына Урал, ай, тиһегеҙ,

Урал ғына буйы ҡыҙырым сауҡа икән.

Уралҡайҙы маҡтап бер йырлаһаң,

Күңелдәргә үҙе лә зауҡы икән.

Яҡшы атҡа менеп, ҡулына алған

Уҡ-һаҙаҡҡай тигән ҡоралын,

Аямаған йәнен, түккән ҡанын,

Һис бирмәгән башҡорт Уралын.

Урал да ғына Урал тип әйтәһеҙ,

Уралығыҙ ҡыҙырым сауҡа икән.

Күрмәгән дә саҡта, ай, зауҡы икән,

Күрҙең иһә күңелдәй ҡайта икән.

Урал да ғына Урал тип әйтәһеҙ,

Уралығыҙ ҡаялы тау икән.

Батшаларға етеп, ай, даулашҡан,

Ҡан-яу һалған Урал да шул микән?

Ялан ырыуҙары халҡына Уралда йәшәгән ырыуҙарҙың йырсылары былай тип йырлаған:

Урал ғына буйы ла бик үк йәмле

Аҡ тирмәләр ҡороп та йәйләргә,

Биттәрендә ултырып ҡурай юндым,

Уралымды маҡтап та көйләргә.

Урал буйҡайҙары сауҡа-сауҡа,

Япраҡ яра яҙын бер саҡта.

Һандуғастар килә, моң-һыу тула,

Ҡайғыларың бөтә лә шул саҡта.

Урал буйҡайҙары армыт-армыт,

Бар йылғаға әсә лә булған ул.

Шылтырап та аҡҡан һыуы буйҙарына

Ырыуҙарын туплап йыйған ул.

Шунан һуң бөтә ете ырыу ҙа Урал буйын — төйәк, ялан ерҙе йәйләү итергә һүҙ ҡуйышып таралышҡандар. Ете ырыуҙы татыулаштырған оло туйҙа йырланған был йырҙы бик оҙаҡ ваҡыт «Ете ырыу» көйө тип йөрөткәндәр. Ваҡыт үтеү менән, был йырҙың йөкмәткеһе үҙгәрештәр кисерә бара. XVIII быуатта Башҡортостанды колонизациялау көсәйгәс, халыҡ ихтилалдары ла йышая. Был осорҙа «Урал» йырының тыуған ерҙе һаҡлау, һәләк булған халыҡ батырҙарын данлау менән бәйле варианттары барлыҡҡа килә. Йырҙың тексында ниндәйҙер бер билдәле ваҡиға тураһында түгел, ә башҡорт халҡының быуаттар буйына тыуған ере өсөн батырҙарса көрәше гимн кимәлендә бәйән ителә.

Нотаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ахметов Х. Ф. Башкирские протяжные песни. — М.: Всесоюзное издательство «Советский композитор», 1978. −24 с.
  • Буранғолов Мөхәммәтша Абдрахман улы Сәсән аманаты: — Халыҡ ижады һәм ижадсылар тураһында, туй йолалары, боронғо йырҙар һәм легендалар, ҡобайырҙар. — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1995. — 325 бит.
  • Галин Салауат Әхмәҙи улы Башкирские народные песни: Методическое пособие/Башкирский институт развития образования. — Уфа, 2001. — 42 с.
  • Камаев Ф. Х., Шоңҡаров Н. Д. 400 башҡорт халыҡ йыры. — Өфө, 2011. — 400 бит.
  • Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре. — Өфө, 1997. — 288 бит.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]