Урал (йыр)

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
«Урал»
Йыр Юлай Ғәйнетдинов
Абдулла Солтанов,
Ишмулла Дильмөхәмәтов,
Азат Айытҡолов
Мөхәммәт Ҡәҙерғолов
Мөхәммәт Түләбаев
Жанр

башҡорт халыҡ йыры

Башҡарыу теле

башҡорт

Дауамлығы

4:15

Авторы

халыҡ

Урал — башҡорт халыҡ йыры. Тарихи йыр.

Тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Урал» — башҡорт халҡының иң билдәле йырҙарының береһе. Уны 1915—1920 йылдарҙа фольклорсы, драматург М.Буранғоловтың Орск өйәҙе Һабыр ауылы (хәҙер Йылайыр районы) йырсыһы Әфләтүндән һәм Ырымбур өлкәһенең Верхнеурал өйәҙенең Иҙрис (хәҙер Баймаҡ районы) ауылында йәшәгән Ғәбит сәсәндән яҙып алыуы билдәле. Йырҙың йөкмәткеһендә ете башҡорт ырыуының берләшеү осоро сағыла. Барлыҡҡа килеү ваҡыты XIV—XIV быуаттар менән фаразлана. Икенсе исеме «Ете ырыу» тип тә атала. Легендаһында боронғо ваҡыттарҙа башҡорттарҙың үҙ-ара татыу йәшәмәгәнлеге, бер-береһенең ерҙәрен баҫып алыуҙары, мал-тыуарҙарын,ҡатын -ҡыҙҙарын алып китеүе һөйләнә. Аҡһаҡалдар, оло йәштәге абруйлы кешеләр бындай йәшәйешкә сик ҡуйырға уйлайҙар. Көньяҡ Уралдың Ҡырҡытау итәгендә ете башҡорт ырыуы осраша Улар тыныс тормош урынлаштырып, татыу йәшәргә вәғәҙәләшәләр. Ошо мөһим ваҡиғаға арнап, билдәһеҙ сәсән тарафынан йыр ижад ителгән[1] «Урал» йыры тәүге тапҡыр композитор Хөсәйен Әхмәтов яҙмаһында «Башҡорт халыҡ йырҙарында» нәшер ителгән.

Башҡарыусылар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

«Урал» йырының көйө киң диапазонлы (терцдецили) һалмаҡ темп, мажорлы-минорлы алмашыныулы пентатоника, бай орнаменталь ижек-ара һуҙып йырлау менән айырыла[2].

Йырҙың тексы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Күгәрепкәй ятҡан Урал тауы -
Ата-олатайҙарҙың да төйәге.
Ерен-һыуын һаҡлап ҡорбан булған
Шунда ята батырҙар һөйәге.

Ай, Уралым, һинән ҡырҡып алһам
Ат ҡыуырҙай яңғыҙ талдарың,
Тамып та ғына ҡала, ҡырҡҡан саҡта,
Яуҙа үлгән батыр ҙа ҡандары.

Уралдан ғына бейек, ай, тау булмаҫ,
Уралҡайҙы һөймәҫ тә йән булмаҫ.
Үҙ илкәйе өсөн ҡорбан булған
Ир-егеттең ғүмере йәл булмаҫ.

Урал да ғына Урал, ай, тиһегеҙ,
Урал ғына буйы ҡыҙырым сауҡа икән.
Уралҡайҙы маҡтап бер йырлаһаң,
Күңелдәргә үҙе лә зауҡы икән.

Яҡшы атҡа менеп, ҡулына алған
Уҡ-һаҙаҡҡай тигән ҡоралын,
Аямаған йәнен, түккән ҡанын,
Һис бирмәгән башҡорт Уралын.

Урал да ғына Урал тип әйтәһеҙ,
Уралығыҙ ҡыҙырым сауҡа икән.
Күрмәгән дә саҡта, ай, зауҡы икән,
Күрҙең иһә күңелдәй ҡайта икән.

Урал да ғына Урал тип әйтәһеҙ,
Уралығыҙ ҡаялы тау икән.
Батшаларға етеп, ай, даулашҡан,
Ҡан-яу һалған Урал да шул микән?

Шылтырап та аҡҡан һыуы буйҙарына
Ырыуҙарын туплап йыйған ул.


Нотаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Википедия Был мәҡәлә тамамланмаған. Һеҙ уны мөхәррирләп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.
Был иҫкәрмәне дөрөҫөрәге менән алмаштырырға кәрәк.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. [Риф Сөләймәнов «Урал халыҡ ижады ынйылары». Китап.1995 й.244 -се б.]
  2. Ләлә Аралбаева, журналист, музыка белгесе

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Ахметов Х. Ф. Башкирские протяжные песни. — М.: Всесоюзное издательство «Советский композитор», 1978. −24 с.
  • Буранғолов Мөхәммәтша Абдрахман улы Сәсән аманаты: — Халыҡ ижады һәм ижадсылар тураһында, туй йолалары, боронғо йырҙар һәм легендалар, ҡобайырҙар. — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1995. — 325 бит.
  • Галин Салауат Әхмәҙи улы Башкирские народные песни: Методическое пособие/Башкирский институт развития образования. — Уфа, 2001. — 42 с.
  • Камаев Ф. Х., Шоңҡаров Н. Д. 400 башҡорт халыҡ йыры. — Өфө, 2011. — 400 бит.
  • Нәҙершина Фәнүзә Айытбай ҡыҙы башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре. — Өфө, 1997. — 288 бит.

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]