Чехов Антон Павлович

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
(Антон Чехов битенән йүнәлтелде)
Перейти к навигации Перейти к поиску
Антон Павлович Чехов
Chekhov 1903 ArM.jpg
Псевдонимдары:

Антоша Чехонте, Антоша Ч., Брат моего брата, Рувер, Человек без селезёнки[1]

Тыуған көнө:

17 (29) ғинуар 1860({{padleft:1860|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:29|2|0}})

Тыуған урыны:

Рәсәй империяһы Екатеринослав губернаһы (хәҙерге Ростов өлкәһе) Таганрог ҡалаһы

Вафат булған көнө:

2 (15) июль 1904({{padleft:1904|4|0}}-{{padleft:7|2|0}}-{{padleft:15|2|0}}) (44 йәш)

Вафат булған урыны:

Германия империяһы Баденвайлер коммунаһы

Гражданлығы:

Рәсәй империяһы Рәсәй империяһы

Эшмәкәрлеге:

табип, прозаик, драматург

Ижад йылдары:

18781904

Жанр:

Юмор, лирик хикәйә, драма

Дебют:

«Безотцовщина»; в «Письмо к учёному соседу» «Что чаще всего встречается в романах, повестях и т. п.»

Премиялары:

Фәндәр академияһының Пушкин премияһы, 1888

Наградалары:
III дәрәжә Изге Станислав ордены
Ҡултамғаһы:

Ҡултамғаһы

Әҫәрҙәре Lib.ru сайтында

Че́хов Анто́н Павлович (рус. Чехов Антон Павлович , 29 ғинуар 1860 йыл — 15 июль 1904 йыл) — рус яҙыусыһы һәм драматургы , белеме буйынса табип.

Император фәндәр Академияһының нәфис һүҙ буйынса почётлы академигы (1900—1902). Дөйөм танылған донъя әҙәбиәте классигы. Уның пьесалары, айырыуса «Сейә баҡсаһы», йөҙ йылдан ашыу донъя театрҙары сәхнәһенән төшмәй. Донъяла иң танылған драматургтарҙың береһе.

26 йыл ижад ғүмерендә Чехов 900 тирәһе әҫәр яҙа (ҡыҫҡа юмористик хикәйәләр, етди повестар, пьесалар), уларҙың күбеһе классик донъя әҙәбиәте булып китә.

Таганрогта яҙыусы тыуған йорт

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Бала сағы һәм үҫмер йылдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1860 йылдың 17 (29) ғинуарында Таганрогта Полицейский урамында ҙур булмаған йортта[2] «(әсәйем әйткәненсә)…Болотов йәки Гнутов йортонда, Третьяков В. Н. эргәһендә, урамдағы бәләкәй өйҙә» — А. П. Чеховтың П. Ф. Иордановҡа яҙған хатынан, (хәҙер Чехов урамы (Таганрог) Павел Егорович Чехов ғаиләһендә өсөнсө бала — Антон тыуа. Антондың баласағы бөтмәҫ сиркәү байрамдары, исем туйҙарында үтә. Эш көндәрендә мәктәптән һуң ир туғандар аталарының кибетен ҡарауыллай, көн һайын иртәнге сәғәт биштә тороп сиркәү хорына йырларға йөрөй. Чехов үҙе әйтеүенсә: «Баласаҡта минең баласағым булманы».

Чеховтың белем алыуы Таганрогта грек мәктәбендә башлана; 1868 йылдың 23 авгусында Антон Чехов әҙерлек класына уҡырға инә. (А. П. Чехов исемендәге 2-се һанлы гимназия, Таганрог гимназияһы). Был ирҙәр классик гимназияһы Рәсәйҙең көньяғында иң өлкән уҡыу йорто булып иҫәпләнә (1806-сы йылда коммерциялы булараҡ нигеҙ һалынып, 1866 йылда классик булып китә). Гимназияла уның донъяға ҡарашы, китаптарға, белемгә, театрға һөйөүе формалаша; ошонда ул уҡытыусыһы Федор Платонович Покровский тарафынан үҙенең тәүге «Чехонте» әҙәби псевдонимын ала; ошонда уның тәүге әҙәби һәм сәхнә тәжрибәләре башлана.

Мелихово усадьбаһында Чехов Хина исемле эте менән (1897)
Чехов Ольга Книппер менән (1901)
«Три сестры» пьесаһының тәүге баҫмаһы тышы (1901). Артисткалар М. Г. Савицкая (Ольга), О. Л. Книппер (Маша) и М. Ф. Андреева (Ирина)

Музыка һәм китап йәш Антон Чеховта ижадҡа ынтылыш уята. Бигрәк тә, 1827 йылда ойошторолған А. П. Чехов исемендәге Таганрог драма театры ҙур роль уйнай. Антон театрға тәүге тапҡыр 13 йәшендә аяҡ баҫа, «Гүзәл Елена» опереттаһын ҡарай, күп тә үтмәй ул театрға бар күңеле менән ғашиҡ була. Һуңғараҡ үҙ хаттарының береһендә ул шулай тип яҙа: «Ҡасандыр театр миңә бик күпте бирҙе…Элегерәк минең өсөн театрҙа ултырыуҙан да юғарыраҡ ләззәт юҡ ине…» Уның тәүге «Трагик», «Комик», «Бенефис», «Тауыҡ бушҡа ҡытҡылдаманы» кеүек әҫәрҙәренең геройҙары актерҙар һәм актрисалар булыуы осраҡлы түгел. Антон үҙенең гимназия дуҫының өй спектаклдәрендә лә ҡатнаша[3].

Гимназист Чехов юмористик журналдар нәшер итә, һүрәттәргә яҙыуҙар уйлап таба, юмористик хикәйәләр, сценкалар ижад итә. «Атайһыҙ» исемле тәүге драмаһын гимназияла уҡыу дәүерендә 18 йәшендә яҙа. Чеховтың гимназияла уҡыу дәүере уның шәхес булараҡ формалашауында һәм өлгөрөүендә, уның рухи яҡтан үҫешендә әһәмиәтле осор булып тора. Гимназияла уҡыу йылдарында Чехов яҙыусылыҡ эше өсөн бик бай материал туплай. Иң типик һәм үҙенсәлекле фигуралар һуңғараҡ уның әҫәрҙәрендә урын ала. Моғайын, уның математика уҡытыусыһы Дзержинский Эдмунд Иосифович — буласаҡ Контрреволюцияға ҡаршы көрәш буйынса Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһының тәүге рәйесе Дзержинский Феликс Эдмундовичтың атаһы — шундай фигураларҙың береһе булғандыр[4].

1879 йылда ул Таганрог гимназияһын тамамлай. Шул уҡ йылда ул Мәскәүгә күсеп китә һәм Мәскәү дәүләт университетының медицина факультетына (хәҙер И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү дәүләт медицина университеты) уҡырға инә. Бында ул билдәле профессорҙар Склифософский Николай Васильевич, Захарьин Григорий Антонович һ. б. белем ала. Шул уҡ йылда Антондың ағаһы Мәскәү эргәһендә урынлашҡан Истра (Воскресенск) ҡалаһында уҡытыусы урынын ала. Уға бөтә ғаилә һыйышлы ҙур фатир бүленә. Мәскәүҙә тығыҙ шарттарҙа йәшәүсе Чеховтар йәйгелеккә Воскресенскка Иван янына киләләр. Унда 1881 йылда Воскресенск дауаханаһы (Чика больницаһы) мөдире доктор П. А. Архангельский менән таныша. 1882 йылдан, әле студент булараҡ, ул дауаханала табиптарға пациенттар ҡабул итеүҙә ярҙамлаша. 1884 йылда университет курстарын бөтөрөп Чика больницаһында өйәҙ табибы булып эш башлай. П. А. Архангельскийҙың хәтирәләренән:

Антон Чехов эшен ашыҡмай башҡара, ҡайһы саҡта уның хәрәкәттәрендә ҡыйыуһыҙлыҡ сағылған кеүек була: ләкин ул эшен иғтибар менән һәм эшенә күҙгә күренеп торған һөйөү менән, айырыуса үҙенең ҡулдары аша үткән ауырыуға ҡарата һөйөү менән башҡара. Уның иғтибарын бигрәк тә ауырыуҙың күңел торошо йәлеп итә, шуға ла ҡәҙимге медикаменттар менән бер рәттән ауырыуҙың психикаһына табип һәм тирә-яҡ мөхит яҡлап тәьҫир итеүгә ҙур әһәмиәт бирә. [5].

Чехов һәм Башҡортостан[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1901 йылдың 25 майында, Мәскәү Художество театры артискаһы Ольга Книпперға өйләнгәс, А.П. Чехов кәләше менән Өфө губернаһына юлға сыға. Бында ул Лев Толстой кәңәшенә ҡолаҡ һалып, ҡымыҙ менән дауаланырға теләй. Аксёнов ауылындағы станцияға саҡлы яҙыусы тимер юлдан килә. Бында Андреевский ҡымыҙ менән дауаланыу учреждениеһы булған. Йәшәү шарттары шәп булмаһа ла, тәбиғәте уларҙы әсир итә, яҙыусы бынан хатта яңы хикәйәләр яҙып, сюжеттар йыйып ҡайтып китә.

1901 йылдың 25 майынан 1 июленә саҡлы дауаланғандан һуң, Чехов Ялтаға  юллана[6].

Иҫтәлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Башҡортостанда яҙыусының иҫтәлеге ҡәҙерләп һаҡлана. Хәҙер элекке Андреевский ҡымыҙ менән дауалау учреждениеһы - билдәле шифахана, ул Чехов исемен йөрөтә. Унда Чехов йәшәгән бина  һаҡлана. Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районында йыл һайын «Чехов июне» тип аталған фольклор байрамы үткәрелә.

Чеховтың әҫәрҙәрен башҡорт теленә Зәйнәб Биишева,Сәғит Агиш, Мостай Кәрим, Ә. Вәли, Н. Иҙелбай һ. б . тәржемә иткән. Чехов әҫәре буйынса Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт драма театры, Милли йәштәр театры, Рус драма, «Нур» татар театрҙарында  спектаклдәр ҡуйылды һәм ҡуйыла.

Өфө, Стәрлетамаҡ, Белорет, Туймазы ҡалаларындағы урамдарға Чехов исеме бирелгән.

Р. М. Нурмөхәмәтов яҙыусының Башҡортостанда дауаланыу ваҡиғаһы менән бәйле «Чехов Башҡортостанда» (1956) картинаһын яҙған.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Гебель В., Гольберг М., Каган Л., Цукерман Л. Чехов Антон Павлович // Большая советская энциклопедия / Гл. ред. Шмидт О. Ю. — М.: Сов. энцикл., 1934. — Т. 61. — С. 460.  (рус.). Тәүге сығанаҡтан архивланған 24 август 2011.  (Тикшерелгән 6 июнь 2009)
  2. хәҙер унда «Чехов йорто» музейы урынлашҡан
  3. Киричек М. С. Дросси дом // Таганрог. Энциклопедия. — Таганрог: Антон, 2008. — С. 330. — ISBN 978-5-88040-064-5.
  4. Дональд Рейфилд, «Сталин и его подручные», гл. 2
  5. У стен Нового Иерусалима. История города Воскресенска-Истры. М.: Лето, 2010. с. 389—390.
  6. А.П. Чехов: «Мой адрес – станция Аксёново Уфимской губернии…»