Баклажан

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Баклажан
Eggplant.jpg
Фәнни классификация
Халыҡ-ара фәнни исеме

Solanum melongena L.

Синонимдар
  • Solanum esculentum Dunal
  • Solanum melongena var. depressum L.
  • Solanum melongena var. esculentum (Dunal) Nees
  • Solanum melongena var. serpentinum L.[1]
Wikispecies-logo.svg
Викитөркөмдә
Систематика
Commons-logo.svg
рәсем эҙләү
рәсемдәр
GRIN  t:101312

Баклажан, йәки Эт ҡарағаты (лат. Solánum melongéna) — эт ҡарағаты ырыуынан күп йыллыҡ үлән үҫемлектәр төрө. Бер йыллыҡ үҫемлек булараҡ эшкәртелә. Тик емеше ашарға яраҡлы. Ботаник мәғәнәлә ул — еләк, кулинарияла йәшелсә булараҡ ҡаралған. Шулай уҡ бадриджан (һирәк бубриджан) атамалары менән дә билдәле.

Килеп сығышы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ҡырағай хәлдә баклажан Урта Көнсығышты, Көньяҡ Азияла һәм Һиндостанда үҫә. Ул ерҙәрҙә хәҙерге ваҡытта ла был төрҙөң ҡырағай боронғо ырыуҙарын осратырға мөмкин. Баклажанды 1500 йыл элек үк инде тап ошо яҡтарҙа культуралаштыра башлағандар. Был турала боронғ санкрит яҙмалары бәйән итә. Был йәшелсәне ғәрәптәр IX быуаттарҙа Африкаға алып ҡайтҡан һәм таратҡан. Ә европалылар йәшелсә менән XV быуатта ғына танышҡан. Тик уны йәшелсә булараҡ XIX быуатта ғына үҫтерә башлағандар.


Биологик яҙма[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Баклажан — 40-тан алып 150 см-ғаса үҫкән үлән үҫемлек. Япраҡтары эре, сиратлашҡан, сәнскеле - ҡытыршы, ҡайһы бер сорттары шәмәхә төҫөндә.Сәскәләре ике енесле, төҫө шәмәхә, диаметры 2,5—5 см; сәскәләре берәмләп йәки сәскәлек менән — ярым сатыр формаһында, 2- 7 сәскә. Июлдән сентябргәсә сәскә ата.

Баклажан емеше бик эре еләк. Формалары төрлөсә: түңәрәк, груша йәки цилиндр формаһында. Емешенең тышы ялтырауыҡлы йәки ялтырауыҡһыҙ. Диаметры 20 см, оҙонлоғо 70 см-ғаса етә. Ауырлығы — 0,4—1 кг-ғаса. Өлгөргән емештәренең төҫө йәшкелт-һоро йәки һарғылт көрән. Тулыһынса өлгөрөп еткән емештәр тәмһеҙләнә һәм ҡата. Шуға ла уны өлгөрөп етмәҫ борон ҡулланырға кәрәк. Өлгөрөп етмәгән емештәренең төҫө асыҡ алһыу-күк йәки тоноҡ зәңгәр-күк (шәмәхә). Орлоҡтары ваҡ ҡына, яҫы, асыҡ көрән; август — октябрҙә өлгөрә.

Үҫтереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Баклажандың сәскә атҡан ваҡыты


Субтропик һәм уртаса климат зоналарҙа баклажан бер йыллыҡ үҫемлек булараҡ күсереп ултыртыу (рассадалар) ысулы менән игелә. Рәсәй Федерацияһының көньяҡ төбәктәрендә - Краснодар һәм Ставрополь крайҙарында, Ростов, Волгоград,Әстерхан өлкәләрендә, Себерҙең көньяғында асыҡ ергә сәсеп үҫтерелә.

Баклажан - үҫтереү шарттарына үтә талапсан үҫемлектәрҙең береһе. Ул һауа температураһының тирбәлеүҙәренә үтә һиҙгер: уның түбәнәйеүе йәки үтә ныҡ күтәрелеүе сәскә бөрөләренең, сәскәләренең һәм тумалған емештәренең ҡойолоуына килтерә. Үҫемлектең яҡшы үҫеүенә һауа температураһының — +25…+28 °C; емештәренең өлгөрөү осоронда тупраҡтың оптималь дымлылығы 80 % булыу шарт. Орлоҡтар +15 градус йылылыҡта шытмай. Һауа температураһы кире йәки түбәнерәк булып та оҙаҡҡа һуҙылһа, үҫемлек һулый. Баклажан шулай уҡ яҡтылыҡҡа ла үтә талапсан. Тамырҙарының зарарланыуына бирешеүсән. Шуға күрә күсереп ултыртыуҙы ауыр кисерә. Болотло көрдәрҙә һәм аралары ҡуйы булһа, үҫеүе тотҡарлана, ваҡ емештәр барлыҡҡа килә. Уны ужым бойҙайы, ҡыяр,һуған, ҡуҙаҡлы күльтуралар һәм кәбеҫтә үҫкән урындарға ултырталар. Тәрбиәләү тупраҡты йомшартыуҙан, сүп үләндәренән утауҙан, һыу һибеүҙән, ашлауҙан, ҡоротҡостарҙан һәм ауырыуҙарҙан һаҡлауҙан тора.

Баклажандың иң төп ҡоротҡостары колорадо ҡуңыҙы һәм үрмәксе ауы талпаны. Ауырыуҙары - ҡоро сереү, фитофтора һәм вилт.

Сорттары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Баклажан селекционерҙар тарафынан төрлө формаларҙа, ҙурлыҡтарҙа һәм төҫтәрҙә уйлап сығарылған. Алыҫ көнсығышта ваҡ һәм төҫлө формалары киң таралыш алған. Формалары төрлөсә осрай: цилиндрға оҡшағандар, груша һымаҡтар, түп түңәрәктәр. Һәлмәклектәре лә төрлөсә - 30 грамдан алып, 2 кг-са.Төҫтәре тик күк йәки шәмәхә генә була ала. "Аҡ йомортҡа" сорты емештәренең формаһы һәм төҫө менән ысынтылап та тауыҡ йомортҡаһын хәтерләтә. Шуға ла ул сортты халыҡ телендә Англияла тағы ла пасха йомортҡалары тип йөрөтәләр. "Алтын йомотҡа" сорты оваль һәм һары төҫтә. Улар тиҙ өлгөрөүсәнлеге, һәлмәклеге һәм емештәренең күп булыуы менән айырыла. Тайлылар ваҡ емешле асыҡ шәмәхә төҫлөләренә өҫтөнлөк бирә. Рәсәйҙә күберәген тоноҡ шәмәхә төҫөндәге, урта размерҙағы сорттар баһалана.

Eggplant White.jpg
Gaziantep 1250671.jpg
Valencia market - aubergines.jpg
Starr 080610-8271 Solanum melongena.jpg
Starr 070207-4280 Solanum melongena.jpg
Баклажандың төрлө төҫтәге һәм формалағы сорттары емештәре

Химик составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Баклажандың емеше түбәндәгесә:

  • ҡоро матдәләр 7,1—11 %,
  • шәкәр 2,72—4 %,
  • аҡһымдар 0,6—1,4 %,
  • майҙар 0,1—0,4 %,

шулай уҡ тоҙҙар, кальций, калий, фосфор, тимер, каротин һәм ҙур кимәлдә В төркөмөндәге витаминдар бар. Йәшелсә шулай уҡ клетчаткаға(күҙәнәкле туҡыма) бик бай. Баклажанда шулай уҡ полифенолдар, шул иҫәптән хлороген кислотаһы бар. Ул йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарынан файҙалы. Шәкәр диабеты, яман шеш һәм сихут (туберкулёз) ауырыуҙарының аҙыуын тотҡарлай. [2].

Иҫкәртмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. Solanum melongena на сайте The Plant List
  2. Елена Клещенко Синенькие // Кот Шрёдингера. — 2017. — № 9—10. — С. 126—127.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Викикитапхана логотибы
Ошо темаға Викикитапханала текстар бар
Solanum esculentum

Ҡалып:Овощные культуры