Льюис Кэрролл

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Перейти к навигации Перейти к поиску
Льюис Кэрролл
ингл. Lewis Carroll
Рәсем
Заты ир-ат[1][2][3]
Гражданлығы Flag of the United Kingdom.svg Бөйөк Британияның һәм Ирландияның берләшкән короллеге[d][4]
Тыуған ваҡыттағы исеме ингл. Charles Lutwidge Dodgson
Псевдоним Lewis Carroll
Тыуған көнө 27 ғинуар 1832({{padleft:1832|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:27|2|0}})[3][5][…]
Тыуған урыны Бөйөк Британияның һәм Ирландияның берләшкән короллеге[d], Англия, Чешир[d], Халтон[d], Дарсбери[d][2]
Вафат булған көнө 14 ғинуар 1898({{padleft:1898|4|0}}-{{padleft:1|2|0}}-{{padleft:14|2|0}})[3][5][…] (65 йәш)
Вафат булған урыны Бөйөк Британияның һәм Ирландияның берләшкән короллеге[d], Англия, Гилфорд[d][2]
Үлем төрө тәбиғи үлем[d]
Үлем сәбәбе Пневмония
Ерләнгән урыны Суррей[d]
Изображение могилы
Атаһы Чарльз Доджсон[d]
Яҙма әҫәрҙәр теле инглизсә
Һөнәр төрө математик, логик, фотограф, шағир, диакон, детский писатель, автор дневника, романист, яҙыусы, автобиограф, фәлсәфәсе
Эшмәкәрлек төрө яҙыусы
Эш биреүсе Оксфорд университеты[d]
Жанр Балалар әҙәбиәте
Уҡыу йорто Крайст-Чёрч[d]
Колледж Рэгби[d]
Ғилми дәрәжә магистр искусств[d][7] (1857)
Эш урыны Англия[8]
Ҡултамға
Состояние здоровья Быума
Ҡатнашыусы Documenta 6[d][9]
Авторҙың Викимилектәге ҡалыбы Lewis Carroll
Собрание работ Штеделевский художественный институт[d], Миннеаполисский институт искусства[d], Nelson-Atkins Museum of Art[d], Нью-Йорк заманса сәнғәт музейы[d], Национальная галерея искусства[d] һәм Национальная галерея Канады[d]
Commons-logo.svg Льюис Кэрролл Викимилектә
Льюис Кэрролл. Автопортрет

Льюис Кэрролл—( ингл. Lewis Carroll, ысын исеме Чарльз Лютвидж До́джсон, йәки Чарльз Латуидж До́джсон - Оксфорд университеты Крайст Чёрч колледжының математика профессоры Чарлз Латвидж Додсондың псевдонимы[10] [11][12]), Charles Lutwidge Dodgson; 27 ғинуар 1832 — 14 ғинуар 1898) — атаҡлы инглиз яҙыусыһы, математик, логик, философ, диакон һәм фотограф.Льюис Кэрроллдың фамилияһы урыҫ телендә даими рәүештә хаталы итеп «Доджсон» тип яҙылып килә. Инглиз телендәге төп нөсхәлә «g» өнө әйтелмәй, Кэрролл үҙе фамилияһын "Додсон" тип әйтеп йөрөгән. Иң билдәле әҫәрҙәре — «Алиса в Стране чудес» («Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары») һәм «Алиса в Зазеркалье» («Әлисә Көҙгө эсендә»), « Снаркҡа һунар» тигән шаян поэма[13].

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Элис (Алиса) Лидделл хәйерсе ҡыҙ һынында. Фотографияны Льюис Кэрролл 1859 йыл тирәһендә төшөргән

Льюис Керрол Чешир графлығында Дарсбери ауылында 1832 йылдың 27 ғинуарында рухани ғаиләһендә тыуған. Ғаиләлә 7 ҡыҙ бала 4 малай була. Өйҙә уҡый башлай, үҙен аҡыллы һәм зирәк бала итеп күрһәтә. Уға белем биреү менән атаһы шөғөлләнә[14]. Һулаҡай була; әйтеүҙәренсә, уны уң ҡул менән яҙырға мәжбүр иткәндәр һәм был психикаһына кире тәьҫир иткән, бәлки шул тотлоғоусан булыуға килтергәндер.

12 йәшендә Төньяҡ Йоркширҙағы Ричмонд ҡалаһынан йыраҡ түгел шәхси грамматик мәктәпкә уҡырға ингән. Льюисҡа унда оҡшай, әммә 1845 йылда уға Рагби мәктәбенә күсергә тура килә, тик уны малай бик өнәп еткермәй. Бында ул 4 йыл уҡый һәм математика һәм дин дәрестәрендә уңышҡа өлгәшә[14].

1850 йылдың майында Оксфорд университетының аристократтар уҡыған иң шәп колледждарының береһе Крайст-Чёрчҡа уҡырға инә һәм ғинуарҙа Оксфордҡа күсеп килә[14]. Бик шәп уҡымаһа ла, математиканан көслө булыуыуы арҡаһында, бакалавр дәрәжәһен алғас, конкурс на чтение в Крайст-Чёрчта математик лекциялар уҡытыу буйынса конкурсты уңышлы үтеп, уҡыта башлай. Бында ул 26 дауамында эшләй. Күңеленә бик ятмаһа ла, был уға ярайһы һәйбәт табыш килтерә.

Колледж уставы буйынса ул рухани дәрәжә ала, әммә священник түгел, ә диакон ғына була, шуға күрә уға йәмәғәттә эшләү кәрәк булмай. Яҙыусылыҡ хеҙмәтенә ул колледжда уҡыған сағында уҡ тотона.шиғырҙар һәм ҡыҫҡа хикәйәләр яҙа, уларҙы төрлө журналдарға «Льюис Кэрролл» псевдонимы менән ебәреп ята. Был псевдонимды уға нәшриәтсе һәм яҙыусы Йетс уйлап таба.Эдгар Катвеллис тигән псевдонимы ла булған.

Яйлап билдәлелек яулай бара. 1854 йылда Англияның етди баҫмаларында күренә башлай. 1856 йылда колледжға яңы декан — Генри Лиддел килә (ингл. Henry Liddell), уның 5 балаһы араһында 4 йәшлек Элис (Алиса) та була.

Льюис колледж ректоры Генри Лидделл ғаиләһенең яҡын дуҫы булып китә һәм Элис (1852 йылғы) менән уның Лорина һәм Эдит тигән апаларына әкиәттәр һөйләй торған булған.

1864 йылда атаҡлы «Алиса в Стране чудес» әкиәтен яҙа. 3 йылдан англикан сиркәүе диаконы Доджсон Рәсәйҙә булып ҡайта. Был осорҙа англикан һәм Урыҫ православ сиркәүе араһында бәйләнештәр барлыҡҡа килгән була.

Кэрроллды юлдашы Лиддо менән Мәскәү кафедраһында 50 йыл эшләгән митрополит Филарет һәм архиепископ Леонид (Краснопевков) ҡабул итә. Маршрут былай төҙөлә: Лондон — Дувр — Кале — Брюссель — Кёльн — Берлин — Данциг — Кёнигсберг — Петербург — Мәскәү — Түбәнге Новгород — Мәскәү — Троице-Сергиев лавраһы — Петербург — Варшава — Бреслау — Дрезден — Лейпциг — Эмс — Париж — Кале — Дувр — Лондон.

Был Кэрроллдың сит илгә берҙән-бер сәйәхәте була. Быны ул «Дневнике путешествия в Россию 1867 йылда Рәсәйгә сәйәхәт көндәлеге»ндә теркәп бара һәм яҙмалар уның вафатынан һуң ғына баҫыла.

Үҙ исеме менән математика буйынса бик күп фәнни хеҙмәттәр баҫтыра һәм уйындар, башватҡыстар, хатта иҫәпләү буйынса яңы ысул да уйлап таба. Математик логика буйынса ул үҙ ваҡытынан күпкә алға киткән булған.[15].

1898 йылдың 14 ғинуарында Гилфордта вафат була (Суррей графлығы) һәм шунда туғандары араһында ерләнә.

Льюис Кэрролл һәм мауығыуҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Керроллдың бер мауығыуы - фотография. Генри Пич Робинсон һәм Гюстав Оскар Рейландер эштәре менән бер рәттән, Кэрроллдың фотоһүрәттәре пикториализмға ҡарай, был стиль өсөн махсус теҙеп ҡуйып төшөрөү һәм негативтарҙы монтажлау хас. Кэрролл Рейландер менән шәхсән таныш булған, унан күпмелер өйрәнгән дә[16] һәм унан ҡуйылышлы балалар фотографиялар коллекцияһы һатып алған. Яҙыусының Рейландер төшөргән фотографияһы XIX быуаттың 60-сы йылдарына хас классик фотопортрет һанала. Яҙыусы шулай уҡ Клементина Гавардендан 37 фотография коллекцияһы алған була.

Чарльз Лютвидж Додсондың икенсе оло мауығыуы - шахмат. Улар Кэрроллдың бер нисә фотографияһында урын алған. Ул Он активно интересовался важными событиями шахматной жизни Бөйөк Британияның шахмат тормошон күҙәтеп барған, үҙе уйнаған, балаларҙы уйнарға өйрәткән. «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» ла үҙе уйлап сығарған шахмат партияһы нигеҙендә яҙылған һәм уның башланғыс позицияһы диаграммаһын китабының башына төшөрөп тә ҡуйған булған.

Биограф яҙыуынса, бала сағында ул ташландыҡ шахталарға йөрөргә яратҡан. Күрәһең Әлисәнең ҡуян ояһына барып төшөүе идеяһы ошо тәьҫораттар арҡаһында ла тыуғандыр [17].

Шәхси тормошо[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Льюис Кэрролл өйләнмәгән.

Кэрролл бәлкәс ҡыҙҙар менән уйнарға бик яратҡан. «Мин балаларҙы яратам (тик малайҙарҙы түгел)», — тип яҙып ҡуйған ул бер ваҡыт. …Уға кейемһеҙ ҡыҙҙар ғәжәйеп матур булып күренгән. Ҡайһы ваҡыт ул яланғас йәки ярымяланғас ҡыҙҙарҙы фотоға төшөргән йәки рәсемдәрен эшләгән[18] — әлбиттә, әсәләренең рөхсәте менән.

… Кэрролл үҙе ҡыҙҙар менән дуҫлығын бер гонаһһыҙ тип һанаған; шулай булыуына шикләнергә нигеҙ юҡ. Етмәһә, кескәй әхирәттәренең күп һанлы иҫтәлектәрендә тәртипһеҙлек ҡылыу булып тойолорлоҡ бер генә ишара ла юҡ

Мартин Гарднер[19]

Кэрролладың мауығыуҙарын педофилия тураһында имеш-мимеш тыуыуға ла сәбәпсе була. Әммә һуңғы йылдарҙағы мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, уның әхирәттәренең күбеһенә 14 йәштән күберәк булған.

XIX быуаттың ахырына тиклем Англияла 14 лет йәшки тиклемге ҡыҙҙар енси өлгөрмәгән тип һаналған. Кэрроллд улар менән мауығыуы ул саҡтағы әхлаҡ ҡағиҙәләре буйынса бер гонаһһыҙ мауығыу һаналған[20].

Башҡортсаға тәржемәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Льюис Кэрроллдың Элис тураһындағы әкиәттәре донъяның йөҙҙәрсә телдәренә тәржемә ителгән. Улар араһында башҡорт теленә тәржемә лә бар. Беренсе тәржемә «Алиса мөғжизәләр илендә» тип аталған, был урыҫ телендә ғәҙәти ҡулланылған «Алиса в Стране чудес» тигән атамаға тулыһынса ярашлы (инглизсә Alice’s Adventures in Wonderland) [21]

2017 йылда әкиәт инглиз теленә ярашлы "Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары" тигән исем менән Ирландияла баҫылып сыға. Уны яҙыусы Гүзәл Ситдиҡова консультант-мөхәррир Виктор Фет етәкселегендә башҡорт теленә тәржемә иткән [22] Ни өсөн шундай атама алғанын тәржемәсе үҙе былай тип аңлата:

« Мин бер нәмәгә иғтибар иттем: китапта мөғжизәләр юҡ, унда төштәргә хас булғанса сәйер һәм ғәжәп хәлдәр килеп сығып тора. Һөҙөмтәлә, мөхәррир менән кәңәшләшеп, был әкиәти илгә «Сәйерстан» тигән исем уйлап таптым. Кэрроллда ла бит ил исеме бер һүҙ менән генә бирелгән—Wonderland, ә wonder тигән инглиз һүҙе мөғжизә —miracle тигәндән айырмалы, « ғәжәпләнеү » тигән ҡылым булараҡ та ҡулланыла. Инглизсә тулы атамала Adventures—мажаралар тигән һүҙ ҙә бар. Ҡыҙ баланың исеме лә инглизсә «Элис» тип йомшағыраҡ яңғырай – шуға күрә уны башҡорт теленә яҡын итеп—Әлисә тип алдым. Шул рәүешле «Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары» тигән атама килеп тыуҙы, ул форма яғынан да, эстәлеге буйынса ла инглизсәгә ярашлы булып сыҡты.

[23]-

»

Әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • «Полезная и назидательная поэзия» (1845)
  • «Алгебраический разбор Пятой книги Эвклида» (1858)
  • «Приключение Алисы под землёй» (ингл. Alice's Adventures Under Ground)[24][25] (написана до «Алисы в Стране чудес» в ноябре 1864 года, русский перевод Нины Демуровой (2013))
  • «Приключения Алисы в Стране чудес», общепринятое в России название «Алиса в Стране чудес» (1864), первый перевод на русский язык был сделан в 1879
  • «Сведения из теории детерминантов» (1866)
  • «Месть Бруно» (основное ядро романа «Сильвия и Бруно») (1867)
  • «Элементарное руководство по теории детерминантов» (1867)
  • «Phantasmagoria and Other Poem» (1869)
  • «Алиса в Зазеркалье|Сквозь Зеркало и Что там увидела Алиса», общепринятое в России название «Алиса в Зазеркалье» (1871)
  • «Охота на Снарка» (1876)
  • Математический труд «Эвклид и его современные соперники»; «Дублеты, словесные загадки» (1879)
  • «Эвклид» (I и II книги) (1881)
  • Сборник «Стихи? Смысл?» (1883)
  • «История с узелками» (A Tangled Tale, 1885) — сборник загадок и игр
  • «Логическая игра» (1887)
  • «Математические курьёзы» (часть I) (1888)
  • «Сильвия и Бруно» (часть I) (1889)
  • «Алиса для детей» и «Круглый бильярд»; «Восемь или девять мудрых слов о том, как писать письма» (1890)
  • «Символическая логика» (часть I) (1890)
  • «Заключение „Сильви и Бруно“» (1893)
  • Вторая часть «Математических курьёзов» («Полуночные задачи») (1893)

Экранға сыҡҡан әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Алиса в Стране чудес (фильм, 1903)
  • Алиса в Стране чудес (фильм, 1915)
  • Алиса в Стране чудес (мультфильм, 1951)
  • Бармаглот (мультфильм, 1971)
  • Алиса в Стране чудес (фильм, 1972)
  • Бармаглот (фильм)|Бармаглот (фильм, 1977)
  • Алиса в Стране чудес (мультфильм, 1981)
  • Алиса в Зазеркалье (мультфильм, 1982)
  • Твой любящий друг (мультфильм, 1984)
  • Алиса в Стране чудес (фильм, 1986)
  • Алиса (фильм, 1988)
  • Алиса в Стране чудес (фильм, 1999)
  • Алиса в Стране чудес (мини-сериал)
  • Алиса в Стране чудес (фильм, 2010)
  • Алиса в Зазеркалье (фильм)|Алиса в Зазеркалье (фильм, 2016)

Сәхнәгә ҡуйылған әҫәрҙәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Jabberwocky (рок-опера)
  • «Беги, Алиса, беги» режиссера Максима Диденко в Театре на Таганке

Уйлап табыуҙары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Шулай уҡ ҡара[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Сказки об Алисе Льюиса Кэрролла в книжной иллюстрации
  • Голова (скульптура) — монумент в усадьбе Лейхтенбергских, описанный Льюисом Кэроллом в Дневнике путешествия в Россию в 1867 году.
  • Королева Элеонора и Прекрасная Розамунда — постановочная фотография Льюиса Кэрролла, созданная в 1863 году.
  • Святой Георгий и Дракон (фотография)— постановочная фотография Льюиса Кэролла, созданная в 1875 году.
  • Бутби, Пенелопа#Пенелопа Бутби на фотографиях Льюиса Кэрролла|Экси Китчин в образе Пенелопы Бутби — серия постановочных фотографий Льюиса Кэролла по мотивам картины Джошуа Рейнолдса, созданная в 1875—1876 годах.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  1. VIAF — 2012.
  2. 2,0 2,1 2,2 Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #11851928X // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
  3. 3,0 3,1 3,2 BNF танытҡысы: асыҡ мәғлүмәт платформаһы — 2011.
  4. http://web.archive.org/web/20170324033915/http://jeugdliteratuur.org/auteurs/lewis-carroll
  5. 5,0 5,1 Архив по истории математики Мактьютор
  6. 6,0 6,1 Charles Lutwidge Dodgson — 2000.
  7. Математическая генеалогия — 1997.
  8. шаблон автора на Викискладе
  9. https://www.documenta.de/en/retrospective/documenta_6
  10. Н. М. Демурова. Льюис Кэрролл: поэт, писатель, чародей
  11. "Dodgson, Charles Lutwidge", American Heritage Dictionary of the English Language, Houghton Mifflin, 2001, <http://education.yahoo.com/reference/dictionary/entry/Dodgson> 
  12. "Dodgson, Charles Lutwidge", Random House Dictionary, Random House, Inc, 2011, <http://dictionary.reference.com/browse/charles+lutwidge+dodgson> 
  13. Кэрролл Льюис // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978.
  14. 14,0 14,1 14,2 Кэрролл, Льюис — Кругосвет энциклопедияһынан
  15. Чарльз Доджсон, Condensation of Determinants, Being a New and Brief Method for Computing their Arithmetical Values, Лондон, Proceedings of the Royal Society of London, 1866
  16. Художественная фотография. История фотографии.
  17. Н.М. Демурова. «Льюис Кэрролл».
  18. Cohen Morton N. Lewis Carroll: A Biography — Vintage Books. — P. 166–167, 254–255. — ISBN 978-0-679-74562-4.
  19. Гарднер М. [lib.ru/CARROLL/carrol0_6.txt Аннотированная «Алиса»] = The Annotated "Alice". Alice's Adventures in Wonderland and Through the Looking-Glass by Lewis Carroll. Illustrated by John Tenniel. With an Introduction and Notes by Martin Gardner. NY, 1960 — 2-е стереотипное издание. — М.: Наука, 1991.
  20. Демурова Н. М. Льюис Кэрролл. — М. : Молодая гвардия, 2013. — С. 401—403.
  21. Алиса мөғжизәләр илендә. Әкиәт. Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1997. 104 бит. ISBN 5-295-02165-3).
  22. Л. Кэрролл. Әлисәнең Сәйерстандағы мажаралары. (Башҡортсаға Г. Ситдиҡова тәржемәһе) — Evertype (Ирландия), 2017. — 129 с. — ISBN-10 1-78201-201-X ISBN-13 978-1-78201-201-6
  23. Әлисәнең һәм Гүзәл Ситдиҡованың Сәйерстандағы мажаралары [1]
  24. Lewis Carroll Alice's adventures under ground  (инг.). Gasl.org (1864). Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 июнь 2012. 24 апрель 2012 тикшерелгән.
  25. Lewis Carroll Alice’s Adventures under Ground (Отсканированная версия)  (инг.). Hoboes.com (1864). Тәүге сығанаҡтан архивланған 3 июнь 2012. 24 апрель 2012 тикшерелгән.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]