Моратов Төхфәт Фәттәхетдин улы

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Моратов Төхфәт Фәттәхетдин улы
Заты ир
Гражданлығы Flag of the Soviet Union (1936-1955).svg СССР
Тыуған көнө 5 февраль 1906({{padleft:1906|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:5|2|0}})
Тыуған урыны Рәсәй империяһы, Ырымбур губернаһы
Вафаты 24 февраль 1944({{padleft:1944|4|0}}-{{padleft:2|2|0}}-{{padleft:24|2|0}}) (38 йәш)
Шәхес һөйләшкән йәки яҙған телдәр Башҡорт теле
Һөнәр төрө яҙыусы, шағир
Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
Ҡыҙыл Байраҡ ордены

Моратов Төхфәт Фәттәхетдин улы (Төхфәт Морат) (19061944) — башҡорт шағиры һәм тәржемәсе, журналист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Моратов Төхфәт Фәттәхетдин улы 1906 йылдың 5 февралендә Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе Ишембәт ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы) Ауыл мәҙрәсәһендә уҡыған.

1922 йылда тыуған ауылында башланғыс мәктәпте тамамлай һәм Темәс фабрика-завод училищеһына уҡырға инә. Артабан Ырымбур башҡорт педагогия техникумында белем ала (19241927 йылдарҙа)[1].

1927 йылдан Башҡортостан китап нәшриәтендә, һуңынан «Үктәбер» («Сәсән») журналының хеҙмәткәре була.

19361941 йылдарҙа Хәйбулла районы мәғариф бүлеге инспекторы, Аҡъяр башҡорт урта мәктәбендә уҡыу‑уҡытыу эштәре буйынса директор урынбаҫары булып эшләй[2]. 1940 йылда ВКП(б) сафына инә[3].

1942 йылда үҙ теләге менән фронтҡа китә.

Ҡыҫҡа сроклы хәрби күнегеүҙәр үткәндән һуң, май айында фронтҡа ебәрелә. Ике тапҡыр яралана (1942 йылдың 22 авгусы, 1943 йылдың 19 декабре). Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана. Моратовтың һуғышта күрһәткән батырлығына командование ошондай баһа бирә:

«19.10.1944 г. в боях под д.Науссерден Клайпедской области, под сильным артиллерийско-минометным огнем противника красноармеец Муратов быстро протянул телефонную связь с огневой позиции на наблюдательный пункт, чем содействовал своевременному открытию огня по пехоте противника. 20.10.1944 г. на передовом наблюдательном пункте, будучи линейным надсмотрщиком, под сильным вражеским обстрелом им исправлено было 15 прорывов телефонной линии. За два дня боевых действий красноармеец Муратов исправил 12 случаев прорыва телефонного кабеля»

— Ф.М.Сулейманов. История деревни Ишимбетово Матраевского района: материалы региональной научно-практической конференции (1 ноября 2013 г., г.Сибай). – Сибай: ГУП РБ «СГТ», 2013. – 379 с. – С.212-221.

[4].

1944 йылдың 24 декабрендә Латвияны азат итеү өсөн барған алыштарҙың береһендә, Курзим бейеклектәрендә (Латвия ССР-ның Будэниске ауылы янында), һәләк була.

Ижади эшмәкәрлеге[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

1920 йылдар урталарынан гәзите «Башҡурдистан», «Башҡортостан йэштэр» һәм башҡа гәзиттәрҙә баҫыла башлай . «Шәрәфи ҡасҡын» тарихи повесының авторы (әҫәр һаҡланмаған, ҡайһы бер бүлектәре 1930 һәм 1935 йылдарҙа «Сәсән» журналында баҫылып сыға). Повесть , башҡорт халыҡ йыры «Аргужа» мотивтары буйынса ижад ителгән.

Бөйөк Ватан һуғышы осоронда яҙылған шиғырҙары «Йыр сафта ҡала» (1960) һәм «Окопта яҙылған шиғырҙар» (1975) коллектив йыйынтыҡтарға индерелә.

Гудок.
Паровоздың гудогына
Яңғырап ҡуйҙы Алкин урманы,
Хуш бул! Еңеү алып ҡайт!” тигәндәй,
Аҡ ҡайындар яулыҡ болғаны.
Хуш бул! Хуш бул, Башҡортостан!
Һине Артыҡ һөйгән өсөн
Ҡалдырам.
Эйе, беҙ ҡайтырбыҙ
Тиңһеҙ шатлыҡ, Еңеү алып
Бөйөк дан менән.

(Морат Төхфәт шиғырынан өҙөк)

Төхфәт Морат В. Г. Короленконың «Йәмһеҙ йәмғиәттә» («В дурном обществе», 1935) повесын башҡорт теленә тәржемә итә. Композитор-ҡурайсы И. И. Дилмөхәмәтов уның шиғырҙарына йырҙар ижад иткән, ҡайһы бер шиғри әҫәрҙәре Д. Д. Хасаншиндың «Бөйөк рядовой» (1975; «Великий рядовой») операһында файҙаланды.

Бынан тыш башҡорт фольклор ҡомартҡыларын йыйыу һәм өйрәнеү менән шөғөлләнә, уҡытыу методикаһы, педагогика, тел ғилеме өлкәһендә фәнни проблемалар менән ҡыҙыҡһына. Төхфәт Морат беренселәрҙән булып "Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге"н төҙөй башлай, әммә башланған һуғыш эште тамамлауға ҡамасау итә. Уның Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында һаҡланған һүҙлек ҡулъяҙмаһы һүҙлек тел белгестәре өсөн бөгөнгө көндә иң мөһим сығанаҡтарҙың береһе булып тора һәм хәҙерге замандағы «Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге» баҫмалары нигеҙендә ята.

Ғаиләһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Атаһы — Моратов Фәттәхетдин (Фаттәх) Аллағыуат улы — офицер, Георгий тәреләре тулы кавалеры, Ишембәт ауылы мәҙрәсәһенең мөғәллиме, Яҡуп ауыл советы ағзаһы[5].
    • Ҡустылары:
Моратов Әмир Фәттәх улы (1926—2003) — педагог, журналист, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы. 1943 йылдан артиллерист булып хеҙмәт итә, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы, 2 дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән. Башҡорт АССР-ының һәм СССР-ҙың журналистар союзы ағзаһы. «Хәтер: (фронтовик яҙмалары)» (1991.), «Еңеү Анкетаһы» (1994), «Ер Яҙмышы» (1994) китаптар авторы.
Моратов Әхмәт Фәттәх улы (1908—?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.

Хәтер[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Йылайыр районының Юлдыбай һәм Хәйбулла районының Аҡъяр ауылдарында урамдар Төхфәт Морат исемен йөрөтә.

Иҫкәрмәләр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]