Сунь Ятсен

Википедия — ирекле энциклопедия мәғлүмәте
Унда күсергә: төп йүнәлештәр, эҙләү
Сунь Ятсен
孫逸仙
Сунь Ятсен
Флаг
Ҡытай Республикаһы
ваҡытлы президенты
1 ғинуар — 1 апрель 1912 йыл
Алдан килеүсе: вазифа булдырылған
Дауамсы: Юань Шикай
 
Дине: протестант-конгрегационалист
Тыуған: 12 ноябрь 1866({{padleft:1866|4|0}}-{{padleft:11|2|0}}-{{padleft:12|2|0}})
Цуйхэн, Сяншань өйәҙе (хәҙерге Чжуншань, Гуандун) провинцияһы
Үлгән: 12 март 1925({{padleft:1925|4|0}}-{{padleft:3|2|0}}-{{padleft:12|2|0}}) (58 йәш)
Пекин, Ҡытай Республикаһы
Ерләнгән: Сунь Ятсен мавзолейы, Нанкин
Ҡатыны: Лю Мучжэнь (1885—1915)
Kaoru Otsuki (1903—1906)
Сун Цинлин (1915—1925)
Chen Cui-fen
Балалары: Сунь Фо
Сунь Янь
Сунь Ван
Фумико Миягава
Партия: Гоминьдан
Белеме: Гонконг медицина колледжы
 
Автограф: Sun Yat Sen Signature.png

Сунь Ятсе́н (ҡыт. ғәҙәти 孫逸仙, ябайл. 孙逸仙, пиньин: Sūn Yìxiān, палл.: Сунь Исянь; Сунь Вэнь (әҙәби псевдоним); Сунь Чжунша́нь (эмиграциялағы исеме); 12 ноябрь 1866 — 12 март 1925) — Ҡытай революционеры, Гоминьдан фирҡәһен нигеҙләүсе, Ҡытайҙа айырыуса хөрмәт ителгән сәйәси эшмәкәрҙәрҙең береһе. 1940 йылдағы вафатынан һуң «милләт атаһы» исемен ала.

Биографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Сунь Ятсен 1866 йылдың 12 ноябрендә Сяншан өйәҙе (хәҙерге Чжуншань, Гуандун провинцияһы, Цуйхэн ауылында тыуған. Тәүге исеме Вэнь, артабан Сунь Вэнь һәм Сунь Чжуншань («Үҙәк тау») исеме менән билдәле — был исемдәр япон псевдонимы «Накаяма»ның оҡшашы. Уның туған теле ҡытай теленең Кантон диалектына ҡараған чжуншань варианты.

Сәйәси ҡараштары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Донъя сәйәси философияһында Сунь Ятсен үҙенең «өс халыҡ принципы» һәм «биш власть» тәғлимәттәре менән билдәлелек алған.

Принциптар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Милләтселек[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Милләтселек (Ҡытай|民族主義|民族主义|mínzú zhǔyì|миньцзу чжуи) идеяһында Ҡытайҙы империалистик илдәрҙән доминацияһынан бушайтыу. Сунь Ятсен буйынса бушайтыу «граждан милләтселек» (этноцентризмдан айырыла) һәм Ҡытай халыҡтарының берҙәмлеғе аша булырға тейеш. Ҡытайҙын иң эре 5 халыҡтары (хань, монголдар, тибетсылар, маньчжурҙар, мосолмандар (уйгурҙар, ҡаҙаҡтар, ҡырғыҙҙар) 5 төҫөндә флагта күренеш тапҡан (19111928).

Халыҡ власы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Демократия (民權主義|民权主义|mínquán zhǔyì|миньцюань чжуи) принцибы көнбайыш илдәрҙә таралыш тапҡан конституция идара итеүғә яҡын. Сунь Ятсен буйынса влас ике ботаҡҡа бүленә: сәйәси (һайлауҙар, парламентаризм, референдум), дәүләт идара итеүе. Дәүләт власы башҡарма, суд, закондар сығарыу (Шарль де Монтескьё) философияһы буйынса), контроль, селектив ботаҡтарға бүленә.

Халыҡ байлығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

Ошо принцибы нигеҙендә Генри Джордж тора. Сунь Ятсен халыҡты кейем, аҙыҡ-түлек, транспорт, торлаҡ менән тъәминь итеү пландарҙы бирҙе (социализмға яҡын).

Исемен мәңгеләштереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Сунь-Ятсен исемен йөрөткән урамдар Әстерхан, Өфө һәм Омский ҡалаларында бар.
  • Нанкин ҡалаһында (ҠХР) кәшәнә (мавзолей) төҙөлгән.
  • Гонконг ҡалаһында Сун-Ят-Сен музейы бар.
  • Приморье крайының Михайловка районында Сунятсен ауылы, һәм шул исемдәге ауыл хужалығы коопиративы эшләй.
  • СССР-ҙҙа АҠШ-та һәм Ҡытайҙа Сунь Ятсенға бағышланған почта маркалары сығарылған.

Әҙәбиәт[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]

  • Матвеева Г. С. Отец республики: Повесть о Сунь Ят-сене. — М.: Политиздат, 1975. — (Пламенные революционеры) — 398 с, ил.
  • И. Ермашев Сунь Ят-сен. — М.: Молодая гвардия, 1964. — (Жизнь замечательных людей)
  • Сунь Ят-сен. 1866—1966. К столетию со дня рождения. Сборник статей, воспоминаний и материалов. — М.: Гл. редакция восточной литературы, 1966.
  • Сунь Ятсен. Избранные произведения. — М. Наука, 1985.
  • Тихвинский С. Л. Завещания китайского революционера: Сунь Ятсен: жизнь, борьба и эволюция политических взглядов — М.: Политиздат, 1986. — 224 б.
  • Ежедневная газета «Советская Сибирь» № 209 13 сентября 1924 год. Новониколаевск (статья: Сун-Ят-Сен)

Һылтанмалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]